týsdagur 1. apríl 2003síða 26

Í 2002 varð nýggj útflutn- ingsdeild sett á stovn á Menningarstovuni – Faroe Islands Trade Council. Út- flutningsdeildin hevur sum endamál at verða fremsti samstarvsfelagin hjá føroy- skum fyritøkum í útflutn- ingsspurningum og at markn- aðarføra føroyskar fyritøk- ur, vørur og tænastur á al- tjóða marknaðinum Jú skjótari framtíðin broytist, jú minni brúk er fyri tínum royndum. Eingi fordømi eru fyri stóru broytingunum, sum henda á altjóða marknaðum í 21. øld. Vit liva ikki longur í 20. øld, ei heldur skulu vit hyggja eftir, hvat hendi í 20. øld – vit skulu hyggja frameftir, hvat fer at henda í 21. øld, og á hvønn hátt Føroyar kunnu gera seg galdandi á áltjóða markn- aðinum í framtíðini. Kundin í 21. øld er upp- aldur í eini zappimentan, har hann ikki bara hevur sæð MTV, men harafturat hevur zappað millum í min- sta lagi 30 aðrar sjónvarps- rásir. Kundin hevur ongan- tíð manglað mat og drekka, hann hevur altíð havt eitt stað at búgva. Heimið er ikki bara staðið, har hann býr, men avspeglar eisini hansara persón og lívs- mynstur, sum hann yndar at zappa ímillum. Hann hevur ta útbúgving, arbeiði og pening, sum hann hevur zappað seg til. Tú kanst ikki rokna teg fram til hansara keypsatferð, tí eins og hann ger í øllum øðrum, so zappar hann eisini har. Allarhelst kennir tú tað frá tær sjálvum. Tá farið er at vára eins og nú, hugsar tú kanska meiri um teg sjálv- an; tey eyka kilo’ini, sum komu uppá á jólum, tú rennur nakrar túrar, keypir nógv grønmeti – kanska fisk – og um tú hevur tíð, ja so gert tú kanska mat í út ímóti einum tíma. Hevur tú kortini ikki tíð, ja so gerst ikki við, og ein pizza verður smekkað inn í ovnin í 20 minuttir. Hevur tú sera ringa tíð, so verður tað til mat í mikrobylgjuovni, sum einans tekur tær 4 minuttir. Tú hevur allar valmøgu- leikar. Tí er tín atferð og títt keypsmynstur avgjørt av hvørjari støðu, tú ert í júst nú – eins og tað er fyri allarflestu fólk í vestur- heiminum. Kundin hevur ongantíð havt so nógv at velja ímill- um, tá hann fer at keypa, og hann elskar tað. Tað nýggja og spennandi er tað allar- besta, men tað nýggja verð- ur skjótt keðiligt, og so skal hann aftur royna nakað nýtt. Eitt ótal av fiskarætt- um eru at fáa, flestu fiska- framleiðarar í heiminum kýta seg sum ongantíð fyrr at vera nýskapandi og finna uppá m.a. orientalskar, eksotiskar, italienskar og meksikanskar fiskarættir. Ein franskur fiskaframleið- ari hevur eina vøruskrá við fleiri enn 30 ymiskum góðskaðum laksarættum, við alskyns smakki í. Og nú situr tú allarhelst við spurninginum: »Hvat so við teimum føroysku raspaðu fiskafingrunum?« Hugsa tað óhugsandi Í skrivandi løtu eru vit ikki vitandi um, hvussu før- oysku raspaðu fiskafingrar- nir hava tað á altjóða marknaðinum, men atferð- in hjá børnum í yvirfloymda kunningar-samfelagnum er meinlík teirri hjá teimum vaksnu. Tey eru helst »clickarar« heldur enn »zapparar«, og teirra lívs- mynstur er kanska enn meiri fylt við broytingum. So hví ikki hugsa tað óhugsandi og gera eina megaavtalu við Disney og gera fiskafingrar til Disney- ímyndir. Hugsa tær ein fiskafingur umskapaðan til høvdið á Simba í næstu út- gávu av Lion King? Og so er tað enntá skapandi fyri børnini, tí tey sjálvi sleppa at tekna oyru, eygu, nøs og munn við ketsjuppdunki- num. »Heilt erligt, hetta er ov langt úti, nú lesi eg ikki meiri« hugsar tú kanska, men ger tað kortini. Um Føroyar skulu hava ein leiklut á heimsmarkn- aðinum í framtíðini, so mugu vit hugsa nýggjar hugsanir. Vit mugu hugsa tað óhugsandi. Vit mugu finna tær óskrivaðu síður- nar á marknaðinum, har eingin er at kappast við og skriva tær einsamøll. Í Føroyum verður ofta sagt, at í góðum tíðum hev- ur eingin tíð at hugsa nýtt, og í ringum tíðum hevur eingin ráð at hugsa nýtt. Lurta ikki eftir hesum, tí nýhugsan er lívsæðrin í samfelagnum, so hugsa bara nýtt alla tíðina. Ver altíð eitt fet frammanfyri! Dovin fiskur Á fiskamarknaðinum hava vit eina rúgvu av avbjóð- ingum. Hvítfiskastovnarnir eru vorðnir smærri. Fiska- framleiðarar úr okkara grannalondum broyta teirra framleiðslu til at virka onnur fiskasløg úr Suður- eysturasiu og Suðurameriku. Rækjur og laksur, sum fyrr hava verið ein háprísvøra, eru nú á útsølu. Meiri og meiri av rávøruni hjá okk- ara grannum – og kanska eisini hjá okkum – verður seld til kinesiska maquila- dora ídnaðin, ið hevur eina bíligari framleiðslu, og tí verður seld víðari til lág- prísir. Her er onki sprell í. Fisk- ur á útsølu er longu vorðin »discountfiskur«, og tað forkunnuga við honum er ikki forkunnugt longur. Kundin hevur longu zappað víðari til aðrar forkunnugar vørur, um tað er tað, hann ynskir. Og hví skal Føroyar vera á útsølu? Hava vit ikki meiri at bjóða enn tað? Vit hava altíð verið ein stolt fiskivinnutjóð, og eru vit ikki eisini tað í 21. øld? Eru 50 Nr. 79 - 26. apríl 2003 Nr. 79 - 26. apríl 2003 51 C M Y K 51 50 »Just one click away« Tað vísir seg ikki at verða lætt hjá føroyingum at útflyta ræstan fisk. Tí er tað neyðugt at finna út av hvat kundin vil hava, og laga framleiðsluna eftir tí. Mynd: Jens Kr. Vang vit farin at missa virðingina fyri okkara fremstu útflutn- ingsvøru, tí vit ikki vita, hvussu vit skulu tackla nýggju avbjóðingarnar, heimurin bjóðar okkum? Er tað rætt av okkum at lata okkum draga við í hesi lágprískapping? Eiga vit ikki heldur at sermerkja okkum og finna eitt betri úttrykk og leita eftir háprís- marknaðum við forkunnug- um vørum? Søgan um burðardygga og etiska fiskivinnu og reint havum- hvørvi vigar tungt og for- kunnugt úti í heimi. Guðrun x3 Samstundis, sum fiskurin er dovin, eru onnur í føroy- ska samfelagnum, sum bróta upp úr nýggjum. Hagtøl frá Hagstovuni vísa, at bert 0,4% av føroyska út- flutninginum kemur aðra- staðni frá enn frá fiskivinn- uni. Tíbetur vórðu hesi tøl- ini avsannað. Tað eru nógv dømi um aðrar vinnur, ið eru nýhugs- andi. Nógvar fyritøkur hava skilt, at allur heimurin ligg- ur fyri fótum teirra. Tað stuttliga og spennandi við nógvum av hesum vinnum er, at heimamarknaðurin er ikki áhugaverdur. Tær fara beina kós út á heimsmarkn- aðin at gera seg galdandi. Úrslitið er spennandi størv til spennandi fólk í einum spennandi starvsumhvørvi á einum heimsmarknaði í støðugari broyting. Spyr Kervi, Formula.fo ella Oil- wind, um tey keða seg, tá tey eru til arbeiðis. Ikki ber til at fara uttan um Guðrun & Guðrun. Áttu vit eitt gullegg ella kanska ein gullfisk at geva, so var hann teirra. Vit onn- ur hava hugsað ull í mong, mong ár – tær hugsaðu heimabundið. Tær eru kan- ska á veg móti stjørnunum. Ei heldur kunnu vit koma uttan um frálíku røddina hjá Guðruni Sólju Jacob- sen, sum flestu av okkum ikki kendu, áðrenn vit hoyr- du og sóu hana á sjónvarps- skýggjanum. Fyri Guðrun eru vit ikki áhugaverd, vit føroyingar vóru ikki henn- ara avbjóðing. Hennara av- bjóðing liggur á altjóða tónleikamarknaðinum, og lat okkum so lata vera við at tosa um krónur og oyru og prosent. At kunna útflyta eina slíka rødd, er meiri vert enn tað. Megna vit ikki nýhugsan eisini í fiskivinnuni? 24H Worldwide Fyri nøkrum mánaðum síð- ani var ein ráðstevna um sporføri í Mentunarhúsi- num í Fuglafirði. Har var ein møgulig føroysk spor- førisvisión framløgd. Fiska- keyparar kring heimin skulu kunna tøppa eitt nummar á fiskinum, teir keypa, inn á eina heima- síðu. Síðani síggja teir, hvaðani fiskur kemur, hvussu hann er fiskað- ur/aldur, hvussu hann er viðgjørdur, hvussu hann er fluttur, og hvussu hann kann verða borðreiddur. Vit kunnu eisini brodera víðari, har vit venda visión- ini 180 stig. Fiskakeyparin skal ikki kenna fiskin aftaná, at hann er keyptur, men hann skal kenna hann, áðrenn hann er veiddur. Hugsa tær, at hann on-line kann fylgja við í, hvar t.d. toskur nú verður veiddur og bíleggja fiskin, sum júst í hesi løtu verður veiddur á Norðhavinum. Hugsa so víðari, at vit hava ein málsetning fyri levering uppá 24 tímar – worldwide. Og nú situr tú kanska aftur við tí kensluna, at nú rapar fyri teimum. Hatta ber ikki til, vit hava ikki flogfør til tað, vit hava ikki flogvøll til tað, vit hava ikki sambond til tað, o.s.fr. Lat vera við at hugsa í forðingum, hugsa í møgu- leikum. Vit kunnu ikki vita, um tað ber til, áðrenn vit hava gjørt alt fyri at fáa tað at bera til. Kunningartøknin hevði megnað hetta, okkara skjóttframleiðandi skip og fiskavirki høvdu megnað hetta. Brennandi spurning- urin er, á hvønn hátt okkara lítli flogvøllur hevði megn- að hvønndagssamskiftið við alla verðina, og hvat al- tjóða flogfelag hevur pen- ing og styrki til at gera eina slíka íløgu í hesum terror- tíðum. Í einum slíkum høpi høvdu parkeringsviður- skiftini á flogvøllinum helst verið ein lítil »fiskur í havi- num«. Eitt fet frammanfyri Seinastu árini hava verið merkt av, at vit hava gingið í fótasporunum hjá stóru fiskivinnutjóðunum. Vit hava etið molarnar, sum detta av teirra borði. Vit hava fylgt aftan á norsku slipsadreingjunum, meðan teir hava skúmað allan róm- an. Vit hava verið bert eitt stig aftanfyri. Er tað ikki upp á tíðina, at vit sermerkja okkum? At vit verða eitt fet framman- fyri. Okkara havumhvørvi er reint, vit liggja fremst í burðardyggari veiðu, vit hava eina reina vøru. Ein av okkara kappingarfyrimun- um er, at okkara fiskavørur eru úr einum reinum ella reinari umhvørvi enn flest alla aðrastaðni í heiminum. Latið okkum finna aðrar kappingarfyrimunir, og lat- ið okkum eisini finna okk- ara veikleikar. Síðani kun- nu vit víðari síggja okkara møguleikar. Okkara land er lítið og tí lætt yvirskoðiligt. Tað átti at verið so lætt at stýrt, um vit gjørdu okkum ómak, og vóru samd um at fara somu leið. Sjálvandi við kapping innanlendis okkara millum, men tann komplementer- andi effektin av einum sam- starvi gagnar altíð øllum. Framtíðartrends Ikki bara konsumentmarkn- aðurin, men eisini Business to Business marknaðurin, er í støðugari broyting. Í veruleikanum er tað soleið- is í dag, at kundin avger, hvussu Business to Busi- ness marknaðurin arbeiðir. Endakundin setur ikki bara krøv til endavøruna, men eisini til øll liðini í fram- leiðsluni av vøruni. Krøvini til fisk kunnu verða burðardygg veiða, sporføri, reint havumhvørvi og vistfrøðiligt fóður. Et- isku krøvini síggjast eisini í øðrum. Máling á skipum skal verða uttan kemikaliir, kapitalíleggingar skulu verða etiskt rættar, og at hava børn í arbeiði er als ikki góðtikið nakrastaðni í virðisketuni. Vit lúka nógv av hesum krøvum, og onnur krøv mugu vit arbeiða meiri við. M.a. eru stórir møguleikar í sporføri, tá vit hava tann eyðsædda kappingarfyri- mun, at vit hava eitt so lítið og lætt yvirskoðiligt land. At endakundin avger, hvussu Business to Busi- ness marknaðurin arbeiðir, sæst eisini við, at har, vit fyrr hava selt stórar mongd- ir, keypsavgerðirnar hava verið væl umhugsaðar og avtalur hava verið yvir fleiri ár, eru nú minni mongdir, meiri støðuavgjørdar keyps- avgerðir og styttri ella ong- ar avtalur. Trendurin er, at persónlig sambond, loyalitetur og traditión fáa minni og min- ni virði og góðskustempul, upplýsingar, effektivitetur og fleksibilitetur vinna. Business to Business markn- aðurin er eitt produkt av okkum sjálvum, og tí er zappimentanin eisini gald- andi her. Framtíðin er allar- helst »click«-mentanin, og tá ræður um at renna enn skjótari. 24x7x52 Vit búgva øll í somu verð til somu tíð. Jørðin hongur saman við einum digitali- seraðum neti, sum vit øll liva og virka undir. Klokk- an hjá okkum øllum hevur 24 tímar, vit hava øll 7 dag- ar í hvørjari viku, og 52 vikur í einum ári. Vit eru »Just one click away« frá øllum øðrum. So einfalt er tað. Heimurin bjóðar okkum av, og vit skulu bara taka við avbjóðingini. Lat okk- um bóltast á heimsmarkn- aðinum, sum um vit vóru á heimavølli. Júmen, hvat við handilsforðingum? Hvat við flutningstrupulleikum? Hvat við góðskukrøvum? Hvat við marknaðarføring? Hvat við fígging? Menningarstovan bjóðar seg fram at taka við avbjóð- ingini og vónar, at fiskaút- flytarar, veitarar til fiski- vinnuna, nýggjar vinnur og slóðbrótarar gera tað sama. Tað týdningarmikla er at hugsa tað óhugsandi, eins og vit hava gjørt í hesi greinini. Nú er tað tín túrur at brodera víðari. Fyri nøkrum mánaðum síðani var ein ráðstevna um sporføri í Mentunarhúsinum í Fuglafirði. Har var ein møgulig føroysk sporførisvisión framløgd. Fiskakeyparar kring heimin skulu kunna tøppa eitt nummar á fiskinum, teir keypa, inn á eina heimasíðu. Síðani síggja teir, hvaðani fiskur kemur, hvussu hann er fiskaður/aldur, hvussu hann er viðgjørdur, hvussu hann er fluttur, og hvussu hann kann verða borðreiddur. Hví ikki hugsa tað óhugsandi og gera eina megaavtalu við Disney og gera fiskafingrar til Disneyímyndir. Hugsa tær ein fiska- fingur umskapaðan til høvdið á Simba í næstu útgávu av Lion King? Og so er tað enntá skapandi fyri børnini, tí tey sjálvi sleppa at tekna oyru, eygu, nøs og munn við ketsjuppdunkinum.