mikudagur 3. mai 2000síða 2

3 tíðindablaðið sosialurin Nr. 85 - 4. mai 2000 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov Marknaðardeild: Jonhard Hammer Dagbjørt S. Hansen Blaðfólk: Áki Bertholdsen, Turið Kjølbro Dánjal Højgaard Dagfinn Olsen John Johannessen Sveinur Tróndarson Eyðun Klakstein Høgni Mohr Ítróttur: Jákup Mørk Myndamenn: Jens Kristian Vang Álvur Haraldsen Útgevari, uppseting: Sp/f Sosialurin Bústaður: Argjavegur 26, Argir Postadr: Postsmoga 76, 110 Tórshavn Telefon: 311820 Telefax. 314720 e-mail: post@sosialurin.fo Lýsingar: lysing@sosialurin.fo Internet: www.sosialurin.fo Prent: Sosialurin Sosialurin Oddagrein Mugu broyta kós Eftir samráðingarnar týsdagin tykist greitt, at landsstýrið má sleppa ætlanini at skipa Føroyar sukm fullveldi í ár ella næsta ár. Tá stjórnin - og eitt samt fólkating - heldur fast um, at skiftistíðin bara verður 4-5 ár, er eingin annar møguleiki enn at ýta av á nýggjum. Landsstýrið fer ikki at leggja eitt samráð- ingarúrslit, sum var so soltið, út til eina fólkaatkvøðu. Tað kom týðuliga til sjóndar, tá løgmaður, Anfinn Kallsberg, og Helena Dam á Neystabø, fingu henda spurningin. Løgmaður nevndi møguleikan at útsesta dagin fyri, nær fullveldi so skal koma í gildi. Henda áskoðanin hjá umboðunum fyri Fólkaflokin og Sjálvstýrisflokkin kann ikki tulkast øðrvísi enn, at tey eru ikki so viss í síni fullveldissøk »her og nú«. Tað hevur annars verið aðalmálið hjá samgonguni - at boða frá fullveldinum. Um tað so eisini merkir, at tann realistiski vongurin í hesum flokkum fær tala leiðslunar til rætiis, er ein annar spurningur. Í tí sambandi er vert at minnast á, at Sjálvstýrisflokkuri hevur landsfund um vik- uskiftið og á áskoðanina hjá Hilmari Kass fyri stuttum. Fyrrverandi leiðari Sjálvstýr- isfloksins segði við Sosialin, at tilgongdin gekk alt ov skjótt. Hann helti meiri til kósina hjá Javnaðarflokkinum, sum ein stórur partur av sjálvsstýrisveljarunum letur til at taka undir við. Somu skrift hevur løg- maður helst eisini sæð og hoyrt, tí fólka- floksfólk eru alt annað enn fegin við víð- gongdu fullveldisætlanina hjá landsstýri- num. Tá hetta er sagt, skal kortini leggjast aft- urat, at talan er enn bara um fyrsta veru- liga samráðingarfundin, og at langt er enn á mál. Hesuferð eydnaðist at fáa í lag samskifti millum partarnar, og tað kann enda við, at danska stjórnin fer at slaka bæði viðvíkjandi búskaparligari tillaging- artíð og ríkisborgararættinum. Hinvegin skal einaferð afturat sláast fast, at ein meiriluti - ella tann størsti minnilutin - vil heldur hava víðgongt sjálvsstýri í staðin fyri fullveldi. Spurningurin er tí, um politisku flokkarnir ikki skulu venda sær tann vegin og fáa eina breiða undirtøku fyri einum slíkum møguleika. Hvørki Tjóð- veldisflokkurin ella loysingarparturin í Fólkaflokkinum hava nakað at missa, um vit velja eina stig fyri stig skipan, sum bæði Javnaðarflokkurin, Sjálvstýrisflokkurin og Miðflokkurin helst kunnu taka undir við. Viðmerking: Haldi tað var láturligt at síggja og hoyra landsins hægstu fólk so fegin og væl- nøgd aftaná samráðingarnar týskvøldið 2. mai. Tí skal man taka samanum hetta annað samráðingarumfarið, ber illa til at síggja at lands- stýrið hevði nakað annað positivt úrslit av samráðing- unum at frøðast um, enn bara hetta, at landsstýrið í heila tikið slapp at tosa við donsku stjórnina um sítt uppskot til nýggja sáttmála landanna millum. Tí virkar nøgdin og frøðin hjá løg- manni, og serliga vara-, sum frøðin hjá børnum um at verða sloppin við í føð- ingardag. Nyrup tyktist eis- ini hesaferð so blíðmæltur og vælupplagdur sum sann- ur veitsluvertur, men í ver- uleikanum fingu okkara fólk somu boðini hesu ferð sum tey fingu fyrstu ferð. Tann størsti munurin er, at tá tók Nyrup tey við jarn- handskanum — hesa ferð var tað við floyalshandskum og mjúkari rødd. Tað er ein stórur fyrimun- ur í tí, tí tá eydnaðist lands- stýrinum at venda allan á- hugan frá tí ússaliga úrsliti- num til eina øsing um ófant- aligu framferðina hjá Ny- rup. Hesaferð ber tað ikki til: Nú stendur tað veruliga úrslitið, tey eru komnir aftur við, nakið og opið Tá spurningur er, hvat landsstýrið veruliga fekk heim við sær úr samráðing- unum, er svarið ógviliga stutt og einfalt: onki sum kann bjarga fullveldisætlan- ini! Teir seinastu dagarnar upp undir samráðingarnar gjørdi landsstýrið tað til eitt altavgerandi og ultimativt krav: at danska stjórnin játt- aði vilja sín til at gera ein sáttmála um frælsan felags- skap landanna millum á tann hátt, sum landsstýrið skjýtur upp í sínum upp- skoti til sáttmála millum ”de høje kontraherede parter”, Fullveldið Føroyar og Kongsríki Danmarkar. Hetta lyftið fingu tey ikki. Danska stjórnin endurtók hinvegin tað, sum hon frammanundan hevur sagt nógvar ferðir uppísaman, at vilja føroyingar hava loys- ing, skulu teir sjálvandi fáa tað, og sjálvandi verður í tí sambandi neyðugt at gera okkurt slag av avtalu um samstarv landanna millum. Men stjórnin endurtók eis- ini, at vilja føroyingar hava fullveldi, skulu teir longu eftir 4 árum gjalda tann fulla kostnaðin fyri tað, sam- stundis sum øll statsborgar- arættindi hjá føroyingum í ríkisfelagsskapinum detta burtur við tað sama! Aftur fyri hetta er tað lítil uggi at fáa at vita, at danska stjórnin er til reiðar at virka fyri at føroyingar fáa somu rættindir til útbúgving í norðanlondum, sum íslend- ingar hava! Hetta snýr seg jú bara um sjálva atgongd- ina til universitetini. Tað merkir snøgt sagt, at allir fyrimunirnir hjá føroyskum skúlaungdómi — og tað eru nógv onnur enn bara tey les- andi við hægru læristovn- arnar, og tað snýr seg um nógv meir enn bara lestrar- stuðulin - detta burtur. Tað størsta — og nógv álv- arsamasta — vónbrotið er tó, at búskaparliga skiftis- tíðin verður bara 4 ár, ikki bara til sjálvan blokkin, men til allar tær 1,3 mia, sum donsku ríkisútreiðslurnar til Føroyar eru. Og komandi fíggjarlógin verður tann síðsta við óskerdari dansk- ari ríkisveiting. Um hálvt- annað ár byrjar minkingin í 4 jøvnum kutum, so at frá 1. jan. 2006 verður føroyski búskapurin árliga 1,3 mia. kr. minni enn í dag. Sjálvt um danska stjórnin hevði slakað í hesum — og tað er onki sum bendir á tað — og skiftistíðin bleiv tað dupulta ella trýdupulta, hevði føroyski búskapurin ikki tolað slíka drening, og føroyska vælferðarsamfel- agið hevði rætt og slætt kollsiglt. Varaløgmaður setir nú sítt álit á, at táið hann á 3. sam- ráðingarumfarinum t. 15. juni fer at krevja stjórnina eftir eini grundgeving fyri, hví hon bara vil ganga við til 4 ár, so kemur Nyrup í neyð og veit ikkim hvat hann skal svara. Men kanska nýtist vara- løgmaður ikki at fara so langt fyri at leita eftir svar- inum. Tí hvør hevur elt og bakað hetta karga breyðið, sum Nyrup nú tekur úr ovn- inum og borðreiðir fyri samráðingarfólkum okk- ara? Tað hevur ongin annar enn landsstýrisfólkini sjálv- ir og samgongutinglimirnir annars, so sum tey hava skrólað um hvussu ófatiliga sterkur føroyski búskapurin er. Tey hava spart og lagt til síðis til fullveldið, og nýtt eitthvørt høvi at reypað av teim veldugu árligu avlop- unum á føroysku fíggjarlóg- ini. Tey hava gjørt búskap- arligar framrokningar, har tey veldugu avlopini bara halda fram og búskapar- vøksturin verður tann fimm- dupulti av tí sum framkom- in lond vanliga rokna við. Tey hava sagt ferð eftir ferð, at vit longu nú klára okkum uttan ríkisveitingina, tí blokkurin fer allur inn á bók. Og hvussu hava tey ikki júkað um, at stuðulin úr Danmark bara er til for- treð og er størsti skaðagrip- ur í føroyska búskapinum! Nei, løgmaður og vara- hava onki at fegnast um. Tvørturímóti. Halda teir seg hava verið í Keypmanna- havn og vunnið ein sigur, so mugu vit siga: guð náði okkum um teir vinna fleiri av hasum slagnum. Hans Pauli Strøm, javnaðartingmaður Hesa ferð við floyals- handskum og mjúkari rødd - men úrslitið var hitt sama Sjálvstýri, loysing Stutt fyri jól stóð eitt svar ella ein viðmerking til end- urgáva í Oyggjatíðindum fyrst í desember av fyrstu av 6 smávegis styttum smá- vegis broyttum greinum, sum fyrr hava staðið í Dag- blaðnum frá februar/mars 1995 og framhaldandi, 28 íalt, í Oyggjatíðindum til fyri treimum árum síðani. Trúgvi F. Guttesen sigur, at eg eri ørkymlaður um rík- isfelagsskapsmálið sum hann væl skilir, leggur hann aftrat, og at eg vil hava sam- bandskar, dansk sinnaðar føroyingar at fylta niður aft- aná eitt fullveldi. Hetta sein- asta ivist eg í er vent til mín persónliga. Eg helt, at ongin grund var til at ivast í, at eg eri á loysingarsíðu. Eg haldi meg ikki hava sagt nakra- staðni í greinunum, at sam- bandskir føroyingar skulu flyta niður aftaná fullveldi, heldur ikki lagt upp til tað. Her skal eg leggja aftrat, at sjálvandi hava føroyingar, sum hava føroyskan bústað- arrætt, somu rættindi. Trúgvi F. Guttesen nevnir so eitt uppskot um samríki við Danmark í sama við- fangi, sum tosið um ørkym- lanina um ríkisrættarligu viðurskiftini, so hann kemur næstan at siga, at eg skuldi kunnað tikið undir við tí. Tað geri eg ikki. Í uppskot- inum, Sambandsflokkurin arbeiðir við nú, um Samríki, er onki nýtt hent frá støðuni frammanundan eins og í rík- isfelagsskapsuppskotinum hjá J. Eidesgaard fyri Javnaðarflokkin undir navninum Sjálvstýri. Hvørki brýtur við ríkisfel- agsskapin, sum hann higar- til er kendur. Hetta er eisini trupult, tí gera tey tað, skal sambandsflokkurin næstan til at niðurleggja seg sjálv- an. Javnaðarflokkurin skal til at taka frástøðu frá fyrru søgu síni, tí undir krígnum, serliga í 1946. Eisini sigur Trúgvi F. Guttesen, skilt við hetta, at eg skal hava skrivað í grein- unum, at summir føroyingar síggja niður á aðrar orsakað av politiskari støðutakan á hvør sínari síðu í loysingar- málinum. Tað ljóðar sum um tað er sagt í tí smáa í dagligdegnum, sum eg ikki minnist meg hava sagt og kann láturliggera trupulleik- an. Eg nevni hetta í sam- band við starvseting í tí al- menna og alment líknandi størvum, hjar so nógv er goldið úr Danmark, so støð- an til tað landið illa er uttan- umkomandi at hava týdn- ing. Tað er ikki so nógv at síggja niður á sum at vit ikki eru javnbjóðissettir har. Skúlin er í flestu førum í Keypmannahavn ella Áar- ósa og øðrum býum niðri. Samskiftið har endar fyrr ella seinni hjá dønum, tá lagað skal verða fyri starvi. Hetta er viðmerking til mesta ella alt av tí, ið stóð í stutta stubbanum í Dimma- lætting stutt inn í desember síðsta ár, endurtikið á síðu 2 í Sosialinum fáar dagar seinni. Mannbjørn J. Jacobsen Lesið eisini Sosialin á Internetinum www.sosialurin.fo JOHN JOHANNESSEN ÚR KEYPMANNAHAVN Danska stjórnin og lands- stýrið eru vorðin samd á sjey ymsum økjum eftir annan samráðingarfundin um ríkisrættarligu støðu Føroya. Men partarnir eru ikki vorðnir samdir um skiftistíðina. Hetta var úrslitið eftir átta tíma langa samráðingar- fundin í danska forsætisráð- num týsdagin 2. mei. Landsstýrið staðfestir, at partarnir eru vorðnir samdir um: – At danska stjórnin er til reiðar at gera eina avtalu um, at Føroyar fáa fult sjálvræði í einum felags- skapi við Danmark, um før- oyska fólkið ymskir hetta. – At samráðingarupp- leggið, landsstýrið legið fyri donsku stjórnina á fyrsta fundinum 17. mars, verður grundarlag undir framhald- andi samráðingunum. – At danska stjórnin er til reiðar at samstarva um gjaldoyraviðurskifti í nýggja felagsskapinum. – At danska stjórnin er til reiðar at samstarva um at umsita ymsik málsøki í fel- agsskapinum. – At danska stjórnin er til reiðar at gera eina skipan, ið letur føroyingar búsitandi í Danmark varðveita somu rættindi, sum teir í løtuni hava. Harafturat eru part- arnir eisini vorðnir samdir um at samráðast um serligar avtalur um rættindi hjá til dømis føroyskum sjómonn- um í danska handilsflota- num. Partarnir gjørdust eisini samdir um, at danska stjórn- in skal virka fyri, at føroy- ingar skulu fáa somu rætt- indi til útbúgvingar í Norð- urlondum, sum íslendingar. Tað vil siga, at virkast skal fyri, at føroyingar kunnu út- búgva seg ókeypis í øllum Norðurlondum. Seinasta punktið, partar- nir gjørdust samdir um, var, at endamálið við framhald- andi samráðingunum skal vera at skapa konkreta inn- ihaldið av einum nýggjum fólkarættarligum felags- skapi millum londini bæði. Halda fast um skiftistíðina Hóast danski forsætisráð- harrin nikkaði játtandi, tá løgmaður á tíðindafundu- num í speglsalinum eftir samráðingarfundin reksaði upp hesi sjey punktini, var andin ikki júst tann sami, tá komið varð inn á búskapar- ligu skiftistíðina. Landsstýrið og danska stjórnin eru nevniliga enn rúkandi ósamd um innihald- ið av skiftistíðini. Kravið frá landsstýrinum er ein bú- skaparlig skiftistíð á 15 ár, har blokkstuðulin fellur javnt øll árini. Tilboðið frá donsku stjórnini er ein skift- istíð á 5 ár, har blokkstuð- ulin fellur javnt við 20 pros- entum av 1,3 milliard um árið til einki er eftir. Ætlanin hjá donsku stjórnini er, at skiftistíðin skal byrja í 2002 og enda í 2006. Hetta tilboðið vil lands- stýrið ikki hoyra um. Bæði løgmaður og Høgni Hoydal, landsstýrismaður í sjálv- stýrismálum, eru samdir um, at hetta er ein skiftistíð, føroyska fólkið ikki fer at góðtaka á einari fólkaat- kvøðu. Men bæði løgmaður og Høgni Hoydal rokna við, at tað fer at bera til at samráða seg til eina betri skiftistíð, enn hana, danska stjórnin skjýtur upp. Hetta ætla teir sær at klára á næsta sam- ráðingarfundinum, sum Bert skift- istíðin eftir verður í Keypmannahavn 15. juni. Fleiri trumfir Landsstýrið hevur fleiri trumfir at leggja á samráð- ingarborðið í forsætismála- ráðnum 15. juni, ið kunnu gera, at danska stjórnin fer at góðtaka eina aðra skifti- skipan enn hana á 5 ár. Ein av trufunum er, at møguligar føroyskar olju- inntøkur skulu vigast upp ímóti blokkstuðulinum í eini skiftistíð á 15 ár. Høgni Hoydal, landsstýr- ismaður í sjálvstýrismálum, sigur seg hava eina kenslu av, at danska stjórnin ikki er blind fyri hesum møgu- leika. Ein annar møguleiki, sum landsstýrið tó ikki í fyrsta umfari ætlar sær at seta fram sum krav móti donsku stjórnini, er at øll uttan- landsskuldin í ríkinum verð- ur løgd saman og síðani býtt millum partarnar eftir fólk- atali. Fyri føroyingar merkir hetta, at meginparturin av føroysku uttanlandsskuldini á meira enn 6 milliardir verður avskirvaður. Dan- mark hevur nevniliga ikki nakra serliga uttanlands- skuld, og tá okkara 6 milli- ónir verða býttar eftir fólk- atali millum Føroyar og Danmark, er lítið eftir hjá føroyingum at gjalda. Høgni Hoydal vísir tó í hesum sambandi á, at hann ikki heldur tað vera rætt av føroyingum at renna undan skuldini. Men hann leggur afturat, at hetta í veruleika- num er ein møguleiki, ið danski fíggjarmálaráðharr- in, Mogens Lykketoft, vísti á undir samráðingunum týs- dagin. Mogens Lykketoft vísti nevniliga á, at tá føroyingar sambært sáttmálauppskoti- num ynskja at taka yvir rískisognir í Føroyum, mugu teir eisini vera sinn- aðir at taka yvir rískisskuld. Ein triðji møguleiki, landsstýrið sær fyri skiftis- tíð, er at seta nýggja ríkis- sáttmálan í gildi í stigum, soleiðis, at fullveldismálið ikki er endaliga avgreitt fyrr enn um eini 15 ár. Hvussu Føroyar kunnu fáa eina trygga skiftisskip- an, fer landsstýrið at ráðføra seg við uttanlandsnevdina um. Poul Nyrup Rasmussen, forsætisráðharri og Anfinn Kallsberg, løgmaður á tíðndafundi á Christiansborg týskvøldið Mynd: FØROYSKA TÍÐINDASTOVAN Landsstýrið og danska stjórnin eru vorðin samd á fleiri økjum eftir annað umfar av samráðingunum um ríkis- rættarligu støðu Føroya. Tó eru part- arnir enn ósamdir um skiftistíðina JOHN JOHANNESSEN ÚR KEYPMANNAHAVN Høgni Hoydal, landsstýris- maður í sjálvstýrismálum, er fegin um, at samráðing- arnar um ríkisrættarligu støðuna nú eru vorðnar real- itetssamráðingar og ikki revolvarapolitikkur, eins og samráðingarnar 17. mars. Landsstýrismaðurin sig- ur, at nú er tokið umsíðir farið í gongd. Danska stjórnin var opin fyri at við- gera málini, landsstýrið hevði kraft at fáa á dags- skránna, og útmeldingarnar vóru í øllum førum posi- tivar, uttan tá talan var um skiftistíðina. Tí metir Høgni Hoydal bert eitt høvuðsmál enn vera eftir at fáa greiðu á, áðrenn sigast kann, at eitt endaligt samráðingarúrslit so smátt er við at koma und- ir land. Væntaði verri úrlist Høgni Hoydal sigur, at hann í veruleikanum ikki hevði væntað, at samráðingar- fundurin týsdagin fór at gangast so mikið væl. Hann væntaði áðrenn samráðing- arfundin, at danska stjórnin enn einaferð fór at vísa før- oyska samráðingarútspæli- num aftur og koma við ein- um alternativum uppskoti, eins og hon gjørdi á fyrsta samráðingarfundinum 17. mars. – Eg má siga, at eg eri glaður fyri, at danska stjórn- in ikki var so avvísandi hes- aferð, sigur Høgni Hoydal. Hann greiðir frá, at stjórnin reisti nógvar trupulleikar í sambandi við ymsik viður- skifti undir hesum samráð- ingunum. Men tá føroying- arnir komu við sínum grundgevingum, var eingin trupulleiki. Høgni Hoydal sigur, at tá kjakast varð um rættindini hjá føroyingum í Danmark í einum nýggjum ríkisrætt- arligum sáttmála, løgdu danir hart út. Men tá føroy- ingar komu við sínum grundgevingum og vístu á, at talan er um rættindi hjá dønum í Føroyum, eins væl og hjá føroyingum í Dan- mark, blotnaði harða linjan hjá stjórnini. Skiftistíðin er taktikkur Høgni Hoydal sigur seg rokna við, at danski forsæt- isráðharrin heldur fast um hørðu linjuna viðvíkjandi skiftistíðini av tveimum ør- søkum. Onnur er, at hann veit, at stutt skiftistíð ger undirtøkuna fyri ætlan landsstýrisins veikari í Før- oyum, og hin er, at Poul Nyrup Rasmussen roynir at styrkja seg innanríkis- politiskt í Danmark. Landsstýrismaðurin í sjálvstýrismálum ger vart Tokið er farið Høgni Hoydal fegnast um, at fullveldistokið veruliga fór í gongd undir samráðingunum týsdagin. Men hann ásann- ar, at vognurin við skiftistíðini koyrir á einum síðuspori við, at danska stjórnin hevði ógvuliga torført við at grundgeva ímóti, at geva danir ikki føroyingum eina rímuliga skiftistíð, verða teir noyddir at rinda føroy- ingum milliardaupphæddir í minst 20 ár afturat. Eisini sigur Høgni Hoydal, at danska stjórnin gav nógv positivari útmeldingar um skiftistíðina á samráðingar- fundinum enn á tíðinda- fundinum. Høgni Hoydal heldur, at danska stjórnin var eitt sindur kontantari viðvíkjandi skiftis- tíðini á tíðindafundinum enn hon var undir samráðingunum Mynd: FØROYSKA TÍÐINDASTOVAN