týsdagur 27. mai 2003síða 7

12 Nr. 99 - 27. mai 2003 Nr. 99 - 27. mai 2003 13 Johan Dahl Løgtingsmaður Landsstýrið sum sat frá 1994 til 98 legði stóran dent á og gjørdi eitt stórt arbeiði, at fáa handilssátt- málar í lag við Eystur- evropeisku londini. Hetta var gjørt, tí at landsstýrið metti, at hesi lond seinni fóru at gerast partur av ES, og at tað tí var sera týdn- ingarmikið at gera handils- sáttmálar við hesi lond, áðrenn tað hendi. Hetta vildi stillað Før- oyar í eina betri støðu bæði mótvegis londunum sjálv- um, og eisini seinni mót- vegis ES. Fríhandilssáttmáli varð undirskrivaður við Estland, og sáttmálin við Pólland var eisini komin væl ávegis til undirskrivingar og havi eg skilt, at hesin kom upp á pláss seinasta valskeið eftir at sambandssamgongan hevði gjørt neyðuga heima- arbeiði, so klárt var stórt hjá næstu samgongu at avgreiða málið. Eisini bleiv tá kunnað um at samráðingar við onnur lond vóru í gongd. Eftir valið í 1998 sá tað út til, at henda gongdin fór at halda fram. Í frágreiðing løgmans um uttanlandsmál í 1999 varð sagt, at samráðingar um handilssáttmálar vóru í gongd ella um at fara í gongd við Lettland, Litava, Rumenia, Bulgaria, PLO, Kroatia, Turkaland, Russ- land, Kanada, Kili, Brasilia, Meksiko og Marokko. Tann 15. juni 1999 varð eitt upprit um fríhandils- sáttmálar millum »Føroyar og heimsins lond« sent uttanlandsnevndini. Har mælir løgmaður til at Føroyar fara undir sam- ráðingar við londini, ið eftir eru at gera sáttmála við í Evropa umframt Kanada, Avstralia, Nýsæland, Suð- urafrika, Meksiko, Kili og Brasilia. Harumframt verð- ur mælt til, at onnur lond enn tey umrøddu verða tikin við so hvørt sum fyrisitingarliga orkan røkk- ur til og treytað av at lond- ini svara fráboðanini um at gera fríhandilssáttmála játt- andi. Kundi verið sera áhuga- vert at fingið at vita hvussu langt allar hesar avtalu- samráðingar er komnar og nær væntast kann tær verða effektueraðar?? Í løgmansrøðuni 2000 varð sagt, at samráðingar- nar við Russland og Lett- land um sínámillum frí- handilssáttmálar vóru um at vera loknar. Sagt varð eisini: "sáttmálin við Russ- land verður væntandi ein fullkomin fríhandilssátt- máli við ongum avmark- ingum fyri vøruhandil." Í løgmansrøðuni í 2001 varð sagt: "Í heyst verður sáttmáli undirskrivaður millum Føroyar og Russ- land um handilsligt og búskaparligt samstarv. Tá hesin sáttmáli er komin í gildi, verða samráðingarnar um ein veruligan fríhand- ilssáttmála millum londini tiknar upp aftur". Hvat ið blivið er av øll- um hinum samráðingunum, sum vóru í gongd ella um at fara í gongd í 1999, varð einki nevnt um í løgmans- røðuni 2001, - hvar gekk tað galið ?? Seint á sumri 2001 hoyrdist í føroysku fjøl- miðlunum, at russar vóru komnir til Føroya at undir- skriva sáttmálan, og at Føroyar sostatt vórðu fyrsta landið í heiminum, sum gjørdi fríhandilssáttmála við Russland. Seinni hoyrd- ist tó, at russisku umboðini vóru farin avstað aftur, uttan at sáttmálin var undir- skrivaður. 13. november 2001 svar- aði Anfinn Kallsberg einum fyrispurningi í Ting- inum frá Edmundi Joensen um hesi viðurskifti. Í svarinum segði Anfinn millum annað: "Ein so- kallaður MFN sáttmáli við Russland, ið fer at skapa munandi frægari útflutn- ingssømdir fyri Føroyar, verður eftir ætlan undir- ritaður tíðliga í vetur...." Í løgmansrøðuni í 2002 varð sagt: "Samráðingarnar við Russland um frí- handilssáttmála hava verið langar og truplar. Enn er ov tíðiliga at siga nakað við vissu um nær komið verður á mál, men landsstýrið heldur fram við, at fáa sátt- mála í lag við Russland." Hetta sigur ikki sørt um, hvussu menn hava fyri- gykla vinnuni gyltar ætl- anir og møguleikar sum skulu avtakað allar hand- ilsforðingar okkara við útheimin, tó uttan at nakað av týdningi er avklára enn. Vónandi verður tó nu henda avtalan við Russland undirskrivað av russum ein av nærmastu døgunum, tí her liggur ein stórur marknaður bæði fyri laks, síl og uppisjóarfisk og uttan ivað onnur fiskasløg við, sum vit kunnu leverað. Tað er ongin ivið um at tað er sera umráðandi at fáa so góðar avtalur sum yvir- høvur gjørligt til vinnuna, so útflutningur okkara hevur best møguligu treytir á marknaðunum. Vónandi er hetta eitt av aðalmálunum hjá løgmanni og uttanlandsdeildini á løg- mansskrivstovuni, at fáa tær avtalur sum er okkara hjartamál uppá pláss ong- antíð ov skjótt. Tað hevði verið uppá sítt pláss at løgmansskriv- stovan greiddi okkum frá hvussu langt er komið áleiðis í hesum arbeiðinum við "Fríhandilssáttmálum við Heimsins lond" , - so vit vistu hvar vit stóðu i hesum málið. Hvar blivu fríhandilsavtalurnar av? Lovaður fríhandilsavtalurnar millmur Føroyar og heimsins lond – hvar blivu tær av? MARKNAÐARRÁK Seinasta vika gjørdist, eins og vikan frammanundan, ein sera positiv vika fyri láns- brøv. Longu í byrjanini av vikuni tóku lánsbrøv dik á seg, eftir at amerikanski fíggjarmálaráðharrin John Snow hevði givið ábendingar um, at politiska stevnumiðið um at varðveita ein sterkan dollar nú hevur minni týdn- ing. Beinanvegin styrknaði evran mótvegis dollaranum. Evran er styrknað nógv sein- astu dagarnar og er um at gerast eitt haft um beinið á tí frammanundan veika evrop- iska búskapinum. Ein sterk evra minkar um kappingar- førið hjá evropiskum virkjum og hervið møguleikunum fyri einari framgongd. Avleiðing- in gjørdist, at evropisk láns- brøv, og sostatt eisini donsk, hækkaðu munandi mánadag- in, og hækkingin helt áfram so at siga alla vikuna. Hóast lánsbrøv hava havt eina sera góða viku, hevur hetta sum heild ikki havt negativ árin á partabrøv. Í høvuðsheitinum hava láns- og partabrøv seinastu vikuna sostatt aftur sveiggjað ótengd hvør at øðrum. Meðan láns- brøv hava eyguni meira eftir gjaldoyragongdini og vant- andi prísvøkstri, hava parta- brøvini meira eyguni eftir bjartari búskaparligum útlit- um seinni í ár, sum fara at stimbra inntøkurnar. Fríggjadagin setti danski tjóðbankin sokallaðu repo- rentuna niður við 0,05%- stigum. Hetta hevði so at siga onga ávirkan á marknaðin, men fleiri rentuniðursetingar eru í væntu. Komandi dagar- nar verður tað væntandi fram- vegis gongdin í leiðandi gjaldoyrunum, sum kemur at hava høvuðsávirkanina á lánsbrævamarknaðirnar. Eis- ini hóttanin um framhaldandi yvirgang kann ávirka. Av hesi orsøk meta vit, at rákið við fallandi rentum kann halda áfram. Verður hugt nakað longur frameftir, er avgerandi spurningurin, um ávaringar- nar um vantandi prísvøkstur í USA verða staðfestar. Seinasti roknskapurin av týdningi, ið er almannakunn- gjørdur, er tann hjá ameri- kanska virkinum Hewlett Packard, ið staðfesti tí sum heild positivu gongdina, vit hava sæð seinastu vikurnar. Partabrøv hava staðið seg sera væl í seinastuni og tí kann hugsast at íleggjarar fara at staðfesta vinning. Partabrøv standa kortini stinn í løtuni, og útlit eru fyri, at hesi fara at liggja hægri við ársenda enn nú. Gjaldoyru positivt árin á lánsbrøv Vika 22, 2003 www.kaupthing.fo Fuglafjarðar sangkór fær vitjan av Mid- nattskören úr Lund í hesi vikuni KÓR Frits Johannesen Fjør vár var Fuglafjarðar sangkór á konsertferð í Norður-jyllandi, Svøríki og Keypmannahavn. Kórið vitjaði í Lund og var gestur hja Midnattskören í hesum býi. Kórleiðari er Gösta Petersen, sum er ein sera fjøllbroyttur kórleiðari - er góður harmonikuspælari, og hetta ljóðførið nýtir hann nógv, tá ið hann leiðir kórið. Kórið syngur svenskan kórsang, fjøl- broyttan fólkatónleik úr ymsum heraðshornum, men hevur eisini kirkju- og norðurlendskan kórtónleik við á skránni. Gösta Peter- sen er eisini tónaskald, og fara vit eisini at hoyra løg, sum hann sjálvur hevur skrivað. Midnattskören kemur týsdagin 27. mai og fer av- stað aftur mánadagin 1. juni. Mikukvøldið 28. mai kl. 20:00 hevur kórið konsert í Eiðis kirkju. Hósdagin 29. mai kl. 16:00 - Kristihimmals- ferðardagur, skuldi kórið hava konsert í Norður- landahúsinum, men vegna verkfallið, verður konsertin flutt í annað høli í Havnini og verður lýst um hetta í Útvarpinum og bløðunum. Fríggjadagin 30. mai kl. 20:00 fara Midnattskören og Fuglafjarðar sangkór at hava konsert í Mentanar- húsinum í Fuglafirði. Leygardagin 31. mai kl. 19:00 hevur kórið konsert í Kristjanskirkjuni í Klaks- vík. Forvitnislig kórvitjan Magni Laksáfoss Streymnes Annita á Fríðriksmørk hevur nakrar viðmerkingar til viðtalu mína við Sosialin tann 16. mai. Eg vil nýta høvið til at ynskja Annitu vælkomna aftur av barnburðarfarloyvi. Í míni viðtalu við Sosial- in vórðu tveir spurningar viðgjørdir: Annað er kjakið um løn- arspurningin - tvs.: Hví eru lønarkrøvini so stór? Vil ein skattalætti minka um lønarkrøvini? Hevur fíggj- arpolitikkurin ávirkan á lønarkrøvini? Hitt evnið var um bú- skaparútlitini komandi ár- ini og hvørjir trupuleikar kunnu standast av eini møguligari niðurgongd í búskapinum. Eg vil ikki nýta hesa greinina til at svara Annitu aftur, tí eg meti at hon hevur skilt boðskapin í við- taluni. Eg vil heldur nýta plássið í greinini til at fara eitt sindur longur við nøkr- um av hugleiðingunum. Gamlar teoriir Spurningurin um hvat ávirkar lønargongdina og hvussu lønin verður ásett, hevur verið viðgjørd av búskaparfrøðingum í mong ár. Tískil eru eisini mangar teoriir um hetta evnið. Í viðtaluni gav eg eina mynd av, hvussu flestu búskap- arfrøðingar og lærubøkur í dag síggja veruleikan. Eitt búskaparfrøðiligt / teoretiskt kjak um lønar- vøkstur o.l. er neyðugt, tí vit í Føroyum í dag hava nógvar gamlar teoriir hang- andi, sum als ikki verða nýttar aðrastaðni longur. T.d. var í 1974 ein heims- kend (heimskend millum búskaparfrøðingar) sam- røða inni á eini matstovu í Washington, har Art Laffer teknaði eina mynd niður á ein serviett. Henda myndin er seinni kend sum Laffer- kurvan. Ronald Reagan nýtti Laffer-kurvina til at føra skattapolitikk eftir í 80’unum. Í stuttum gongur henda teoriin út uppá, at um vit lækka skattin vil hetta geva fólki hug at arbeiða meiri og skapa økt virksemi, sum harvið vil økja skattainntøkurnar. Reaganomics - sum bú- skaparpolitikkurin hjá Ronald Reagan varð kall- aður - mundi kollsiglt amerikanska búskapin, tí hallið á almenna kassanum gjørdist so stórt, og tí USA umbroyttist frá at vera eitt land við stórari nettoogn uttanlands gjørdist eitt land við stórari nettoskuld til út- lond. Seinni hava nógvar útrokningar víst - m.a. útrokningar hjá Alan S. Blinder - at Laffer-kurvan als ikki hevur tað skapið sum búskaparfrøðingarnir aftanfyri Reaganomics trúði at hon hevði. Tískil er tað fáur búskaparfrøðingur, sum vil nýta argumentir frá Laffer-kurvini í dag. Hóast hetta, so er henda teoriin tann sama sum Fólkaflokkurin ber fram ferð eftir ferð, nevniliga at skattalætti førir til øktar skattainntøkur. Veruleikin er tann beint øvugti, nevniliga at skatta- lættar, í flest øllum førum, geva minni pening í skatta- inntøkum. Lønarvøkstur og skattalætti Á sama hátt sum Laffer- kurvan hevur verið við- gjørd nágreiniliga av bú- skaparfrøðingum, er spurn- ingurin um samanhangin millum skattalætta og løn- arvøkstur eisini nágreini- liga viðgjørdur. Nógvar teoriir hava ígjøgnum tíðirnar verið frammi um, at ein skatta- lætti førir til lægri lønar- krøv. Í dag meina flestu bú- skaparfrøðingar, at møgu- liga (møguliga merkir, at tað ikki kann avvísast) vil ein skattalætti minka um lønarkrøvini uppá stutt sikt. Uppá langt sikt er semja um, at býtið av inntøku- skapanini í búskapinum millum løn og restinntøku er konstant. (Restinntøkan er tað sum virkið hevur eftir aftaná rakstur - tvs. til íløgur og avlop). Vanliga verður sagt at býtið millum løn og restinntøku er 1/3 til restinntøku og 2/3 til løn. Vit kenna eisini hetta aftur í gerandisdegnum - t.d. argumentið sum ar- beiðarafeløgini plaga at koma við: "Vit vilja hava okkara part av vøkstrin- um!" ella at "vit vilja hava okkara part av køkuni!". Hetta er kravið um teir tveir triðingarnar av inntøkuni í búskapinum. Konstanta býtið merkir sostatt, at ein skattalætti onga ávirkan vil hava á lønarkrøvini í samráðing- unum uppá langt sikt. Ikki lægri lønarkrøv Vit kunnu øll vera samd um, at ein skattalætti og ein lønarvøkstur vilja geva somu disponiblu inntøkur (eftir skatt) fyri hvønn einstakan av okkum. Har- við skuldi vit trúð, at vit vóru líkaglað um vit fingu skattalætta ella um lønin fór upp. Sjálvt um hetta er logiskt fyri hvønn einstakan av okkum, so er hetta ikki veruleikin um vit hyggja eftir øllum búskapinum. Ein ekspansivur fíggjar- politikkur, sum ein skatta- lætti er, ber við sær at saml- aði eftirspurningurin í sam- felagnum økist, at virk- semið av hesum fer upp, at lønarstøðið tessvegna aft- aná gerst hægri enn tað annars vildi verið, og at eitt møguligt gjaldsjavnayvir- skot minkar ella eitt møgu- ligt gjaldsjavnahall veksur. Økta virksemið hevur við sær vaksandi skattskyldug- ar inntøkur frá økta inn- lendska eftirspurninginum, men ikki nokk til at fíggja skattalættan. Tvs. at tá skatturin lækk- ar vil tann ekspansiva effektin viðføra at virk- semið gerst størri - og tískil gerst kravið um 2/3 av inntøkuni eisini størri. Við øðrum orðum: Ein skattalætti førir ikki til lægri lønarkrøv, men tvørt- urímóti til hægri lønarkrøv. Føroyskur fíggjarpolitikkur Í Føroyum hava vit avmark- aða nøgd av stýringsam- boðum til búskapin. T.d. kunnu vit ikki føra valuta- politikk ella peningapoli- tikk. Onnur stýringsamboð eru eisini burtur. Tískil hevur fíggjarpoli- tikkurin so stóran týdning fyri okkum sum stýrings- amboð og tískil mugu vit duga væl at umsita fíggjar- politikkin. Í Føroyum hava vit sein- astu 30 árini altíð ført ein konjunkturviðgangandi fíggjarpolitikk. Hetta vil siga, at vit brúka úr kass- anum tá tíðirnar eru góðar, og halda aftur tá tíðirnar gerast verri. Hetta svarar til, at Jósef í Egyptalandi brúkti alt kornið í teimum sjey góðu árunum og kravdi meiri korn frá fólkinum í ringu árunum, hóast tey onki korn áttu. Hetta er einki minni enn ein katastrofa!!! Hesin fíggjarpolitikkur hevur eisini verið førdur seinastu fimm árini. Seinastu fimm árini hevur landskassin økt sínar rakstrarútreiðslur úr góðum tvær til góðar tríggjar milliardir. Hetta er ein ekspansivur fíggjarpoli- tikkur sum vil nakað - í allar bestu tíðum - gulltíð- um. Fyrsta treytin fyri at kunna seta gongd í bú- skapin í ringum tíðum er, at tú hevur eitt avlop í góðum tíðum. Hetta avlopið er minkað niður í null í ár. Hvat kunnu vit nú gera um tíðirnar gerast verri??? Vit mugu duga betur at umsita fíggjarpolitikkin í Føroyum. Tað nyttar ikki at vit ferð eftir ferð skulu renna okkum føst vegna vánaligari stýring. Høvuðsendamálið við fíggjarpolitikkinum skal vera, at tryggja eina javna búskapargongd. Hetta má og skal vera fremsta málið við fíggjarpolitikkinum. Fíggjarpolitikkur og lønarvøkstur Í viðtaluni í Sosialinum var eg inni á, at fíggjarpoli- tikkurin hjá samgonguni hevur høvuðsábyrgdina av at lønarkrøvini eru so stór. Einki er at ivast í, at tað er sera stóra trýstið á bú- skapinum, sum hevur ført til stór lønarkrøv. Trýstið stavar frá øktum fiska- prísum, øktari fiskanøgd og fíggjarpolitikkinum. Vit kunnu neyvan geva fiska- prísi og fiskanøgd skyldina fyri yvirupphitingini - vit eiga heldur at vera takksom fyri at okkum eru givin nøkur góð fiskiár. Einasti veruligi syndari í hesum er fíggjarpolitikkurin, tí hann skal jú lagast eftir gongdini í restini av búskapinum so at vit fáa eina javna gongd. Henda samgongan hevur ført ein óforsvarligan fíggj- arpolitikk, við tað at al- mennu útreiðslurnar eru øktar ófatiliga nógv seinastu fimm árini. Lítið og onki er lagt inn á goymslu og vøksturin í al- mennu útreiðslunum hevur ført til yvirupphiting av búskapinum. Lønarvøkstur er tekin um eitt trýst sum hevur verið á búskapinum í eina tíð - t.d. sum nú av førda fíggjar- politikkinum. Einki er at ivast í, at førdi fíggjarpolitikkurin hevur høvuðsábyrgdina av at lønarkrøvini eru sum tey eru. Útlitini komandi árini Eftir sjey góð ár koma sjey ring ár. Soleiðis var í Egyptalandi og soleiðis sigur søgan okkum at gongdin plagar at vera í Føroyum. Smá lond eru serliga viðbrekin fyri bú- skaparligum sveiggjum. Hetta setur Føroyar í ser- støðu, tá Føroyar verða sammettar við størri lond. Ein stórur partur av saml- aða eftirspurninginum hjá einum lítlum landi er undirgivin ávirkanum, sum vit hava lítið og einki tam- arhald á. Eitt lítið land sum Før- oyar eigur av hesi orsøk at hava eina upphædd tøka at standa ímóti við. Henda upphædd skuldi verið á leið eitt árs BTÚ - í dag er hetta uml. 10 mia. kr. B ú s k a p a r f r ø ð i n g a r kunnu líka illa sum onnur spáa um framtíðina, tí hon er nært tengd at fiskanøgd og fiskaprísi og gongdina í hesum kenna nógv onnur betur til enn búskaparfrøð- ingarnir. Tó kunnu vit siga nakað um hvussu væl ymisku sektorarnir eru fyri at taka ímóti einum møguligum bakkasti. Tað var hetta eg royndi at gera í viðtaluni í Sosialinum. Vit kunnu fyri vissu siga, at landskassin ikki er væl fyri at taka móti einum bakkasti. Onki avlop er á fíggjarlógini, skuldin er stór og uppsparingin lítil. Avleiðing fyri Landskassan Mín meting er tískil, at fyri at landskassin skal klára seg komandi árini, mugu uppgávur flytast yvir á kommunurnar (uttan at fult endurgjald verður latið kommununum) og sam- stundis má peningur nýtast av uppsparingini í Lands- bankanum og møguliga má skatturin hækkast ella einhvør lántøka má fremj- ast - uttanlandalán ella innanlandalán. Um vit skulu meta um hvussu skjótt tøki pen- ingurin í Landsbankanum er tømdur, kunnu vit rokna soleiðis: Í bankanum standa 2,4 milliardir. Av hesum eru 1,5 milli- ardir bundnar (lógarásett innistandandi í Landsbank- anum) Eftir eru 900 milliónir tøkar. Í ár mugu vit brúka 150 milliónir til avdráttir og aðrar 150 milliónir gerast bundnar við tað at lógar- ásetta kravið økist frá 1,5 til 1,65 milliardir. Hervið minkar tøki peningurin við umleið 300 milliónum longu við árslok í ár. Eftir eru nú umleið 600 milliónir. Um gongdin heldur áfram við somu ferð er ongin tøkur peningur um tvey ár. Tá má skatturin hækkast ella lán takast. Hetta verður ikki sagt tí at eg ynski at skatturin skal hækka. Ei heldur ynski eg at landskassin má út at lána pening. Hetta er bert ein avleiðing av tí førda fíggj- arpolitikkinum. Um vit ikki duga at seta pening til síðis í góðum tíðum, er avleið- ingin tann sum er skitserað omanfyri. Gamlar teoriir og fíggjarpolitikkur C M Y K 13 12