leygardagur 31. mai 2003síða 10

Sosialurin Nr. 101 - 31. mai 2000 19 tænari kirkjunnar« spurdi eg, tú ert jú so vanur at halda røðu. – Tað er nú ikki soleiðis at tala fyri kongi sínum, segði hann nervøsur og risti so illa á hondunum, at hann mundi ikki fingið sett sær manchetknapparnar í. Umsíðir vóru vit liðug og gingu oman á ta nýggju Kongabrúnna, har talan skuldi haldast. Pápi stillaði seg fremst, maðurin mín og eg stóðu eitt sindur aftan- fyri. Mamma var farin inn so hon betur kundi síggja. Tá kongasjaluppin kom siglandi inn móti brúnni, veittraðu fólk við lumma- turrikløðum og róptu hurrá og hurrá næstan í tað óend- aliga. Endiliga steig kongur í land, og pápi fór undir væl- komurøðuna. Pápi var ógvuliga rørdur, meðan hann talaði. Røddin gjørdist veikari og veikari. Eg veit ikki, um hann náddi endan á røðuni, men hann var við at missa tamarhald- ið av ristingunum. Kongur steig tá fram og tók í hondina á honum og takkaði fyri ta vøkru røð- una, men tá small pápi. Fólk hildu hann vera svím- aðan, og hann var borin inn í eini hús nærindis. Kongur og Valdemar, prinsur, fylgdu honum, og boð vóru send eftir mammu um at koma, tí pápi var svímaður. Beinanvegin komu tveir læknar, men har var einki at gera, pápi var deyður av hjartaslag, deyður við kongsins hond í sínari, og tað var tann vakrasti deyð- in, hann kundi ynskt sær. Pápi helt so nógv av kongi og kongafamiljuni. Kongur var ógvuliga rørdur av at pápi var deyð- ur, og hann royndi beinan- vegin at bøta um missin. Hann spurdi, um tað vóru nøkur forsyrgjaraleys børn. Mamma fekk ikki pensjón. Kongur beyð sær til úr egn- um lumma at gjalda mammu 400 um árið, eg minnist ikki um talan var um krónur ella ríkisdálar, men hetta fekk hon so leingi hon livdi«. Mamman, Eva Margret- ha, doyði í 1877. Nevndur eftir abbanum Sama ár, sum henda hend- ing fór fram, var A. C. Ev- ensen føddur hin 6. desem- ber. Hann er uppkallaður eftir abbanum, Andreas Christian. Fluttu til Danmarkar Trý ár seinni – í 1977 – flutti familjan hjá A. C. Ev- ensen til Suðuroyar, tí páp- in tók við prestastarvi í Hvalba. Hetta skuldi vera tí, at mamman hevði ikki so góða heilsu, og læknin hevði mælt til, at tey fluttu suðureftir. Tí fluttu tey í 1877 av Viðareiði til Hval- ba! Eftir átta ár sum hvalbiar- prestur, var Jens Christian Evensen útnevndur Føroya Próstur í 1885, og tá flutti familjan í Próstagarðin á Nesi. Hetta starvið røkti hann fram til 1900, tá tey fluttu til Danmarkar, har Jens Christian var prestur í Bregninge og Bjergsted tey síðstu árini. Hann doyði 27. juli í 1904. Formaður Føringafelagsins Uppvaksin lutvíst á Við- areiði, í Hvalba og á Nesi, hevur ungi Andreas Christ- ian Evensen gingið í skúla í áttatiárunum – um sama mundið, sum tjóðskapar- rørslan mentist. Andreas var ein av teim- um ungu føroyingunum, sum fylktiskt um stevnuna hjá »Føringafelag«, sum m. a. var at fáa Føroya mál til æru og at fáa føroyingar at gerast sjálvbjargnar í øllum lutum. A. C. Evensen fór at ar- beiða við málinum, at skriva út og savna føroysk orð, og orðasavnið hevði hann við sær til Sorø í 1890, har hann arbeiddi víðari við tí alla skúlatíðina har. Eftir at A. C. Evensen doyði, skrivar ein av skúla- feløgum hansara frá tíðini í Sorø um hann, at næming- arnir ongantíð rættiliga gjørdust felagar hansara, av tí at hann var so egin í mongum – hann var heldur treiskur og bráðsintur, sum hann eisini vísti móti lærar- unum. Hann sigur víðari: – Eg minnist soleiðis, at Evensen, eina ferð hann í 4. flokki hevði fingið ein dyggan undir vangan frá einum lærara, reisti seg upp og segði: »Royn at sláa eina ferð aftrat!« so ramliga, at hesin vísiliga royndi at sláa tað upp í glens. Víðari sigur hesin vin- maðurin, at ikki fyrr enn hann sum studentur hevði búð saman við Evensen í fleiri ár, sá hann hann sum tað góða og beinasama fólk, hann var. A. C. Evensen varð stud- entur í 1894, og sama árið er lesarabræv frá honum at síggja í Dimmalætting, har hann nevnir seg Christian Jensen og sinniliga mælir í- móti eini grein í Færøsk Kirketidende, har ið blað- stjórin, presturin í Suður- streymoy, hevði talað ímóti føroyskum krikjumáli: Krikjumálið skuldi ikki vera »tænari hjá teimum einstøku tjóðum og eyð- kennum teirra«, og at før- oyskt kirkjumál »fór at breiða myrkrið frá farnum døgum yvir hin bjarta nú- tíðardag«. Chr. Jensen vildi tvørtur- ímóti, at »Móðurmálið gjørdist tænari kirkjunnar«. Á flatlondum var A. C. Evensen sum vera mann íð- in limur í Føroyingafelag- num í Keypmannahavn, har hann eisini var formaður. Hóast nógv varð kjakast um stevnumið føroyinga- felagsins í Føroyum, so hevði A. C. Evensen altíð fast undir fótum. Hann helt, at vit bjargaðu ikki máli- num við hugvekjandi talu, og at fólk livdi ikki av rørslum, sum ongan gróður bóru. Men hann talaði altíð minni um, hvat aðrir áttu at gera, enn um tað, vit sjálvir skuldu fáa á skafti. Av tí at »hann untist væl í stormi og hataði makligt veður«, vóru tilburðirnir í felagnum ofta hareftir, men í vertskapi líktist A. C. Evensen heilt ørðrum ungdómi, skrivar Maria Mikkelsen í Skúla- blaðnum. Víðari sigur Maria Mikk- elsen um hann, at hann var eitt sindur stirvin í medferð og stygdi hann tí viðhvørt fólk frá sær og hindraði teimum at fáa samarbeiði í lag. – Tey, sum kendu hann, samdust lættliga við hann, tí at hann var hugaður at gagna okkara lítla samfel- ag, og at viljin var reinur, tí var eingin ivi í. Hoast hann var nakað stútutur í med- ferð, var hann ósjálvøkin, ávíkiligur og trúfastur, lítil- látin og stoltur. Stríðið um stavsetingina Í lestrartíðini gjørdi A. C. Evensen nógvar rannsókn- ir, sat nógv á bókasavni- num yvir teirri føroysku orðabókini. Tá stríðið stóðst um rætt- skrivingina hjá Hammers- haimb – sum var eftir upp- runa orðanna – mótivegis ljóðfrøðiligu stavsetingina hjá Dr. Jakobsen, gjørdist A. C. Evensen harðast mót- støðumaður móti øllum broytingum, og reisti hetta eina mikla gølu, sum end- aði við nýggjum stavseting- arreglum, »Broyting«, við fáum broytingum av stav- seting Hammershaimbs. Men tann klovningur, sum kom í av hesum stríði gjørdi enda á »Føringafel- ag«. A. C. Evensen tók em- bætisprógv í 1902. Prestur vildi hann vera. Í 1902 tók hann við sum sóknarprestur í Sandoyar prestagjaldi og fór eydnuríkur heim við konu síni, ið var donsk. Men hana hevði hann brátt ta sorg at missa av sjúku longu árið eftir. Í 1906 giftist hann aftur við Kristinu Sofíu Joensen, ið var ættað av Skarvanesi. …framhald Heiðursportrið, ið reist varð fyri kongi til Kongavitjanina í 1874. Hetta er fyrstu ferð í søguni, at ein danskur kongur vitjar Føroyar, og tí var nógv gjørt burturúr. »Kongabrúgvin« varð gjørd til endamálið, og enn í dag verður staðið nevnt »Konga- brúgvin«. A. C. Lützen stóð her og helt talu fyri kongi, tá hann kom í land tann 25. juli í 1874. Meðan hann talaði, small hann deyður í føvningin á kongi. Kona A. C. Lützen, Eva Margretha, var ættað úr Baianstovu, ið sæst aftanvert heiðurs- portrið. Baianstova varð seinni tikin niður, og fólkini – og navnið – fluttu niðan í Guttastovu í Gongini. Vinstrumegin í myndini sæst Vertshúsið Jens Christian Evensen (1840-1904) var pápi A. C. Evensen. Hann var prestur á Viðareiði, í Hvalba og Føroya próstur, áðrenn hann í 1900 flutti til Danmarkar Andreas Christian Lützen, (1813-1874) verfaðir J. C. Evensen var dani, ið kom til Føroya í 1837. Hann er tann fyrsti av Lützenættini í Føroyum. Doyði sum hann helt røðu fyri kongi í 1874 Jens Davidsen (1803-78) var úr Hvalba. Var sera vitugur maður, ið starvaðist á fútaskrivstovuni. Var viðhvørt settur amtmaður og fúti. J. C. Evensen vaks upp hjá honum 19 18 Sosialurin Nr. 101 - 31. mai 2000 Postboks 19, 110 Tórsahvn, telefon 311820, telefax 314720, teldupostur: turid@sosialurin.fo Blaðstjórn: Turið Kjølbro EG MEINI TAÐ Góða Norðoyastevnu! Bergur Rasmussen skrivar Tú fagri mai, sum fær um rongina á páskunum og end- ar við Norðoyastevnuni. Tú fagri mai, sum virkar sum brótasjógvurin millum andligt og verðsligt lív her á foldum, og fær okkum før- oyingar at frøast um ta mildu sól, ið mestsum hevur rikið illfýsna veðrið burtur, fyri eina stund ið hvussu er. Kuldin hevur so nøkulunda trekt seg tilbakar, sunnan- ættirnar eiga munin, og tað regnið, sum kortini fellur viðhvørt, er behagiligt vátt regn, við stórum flógvum, dropum. — Ikki sum tað ill- sinnið, sum berjir seg gjøgnum mønu og merg á fólkinum, her býr, longu køldu vetrarnæturnar. Tú fagri mai, summarið er í nánd. Veldiga náttúran vísir seg frá síni mildu síðu, og óttin hasar av eina stund. Andligu máttirnir blíðkast, teir verðsligu eiga tørn: Fót- bólturin rullar aftur, so prát- ið gongur lystiliga; stevn- urnar standa fyri durum við marglæti, dansi og veitslu- hugi. Og hóast ítrotturin nokk skal fáa sítt pláss á teigu- num í bløðunum, so er tað í dag álvara fyri fyrstu ferð í ár hjá øllum kappróðrarfólk- inum. — Og tá ið tey flestu helst hava kýtt seg sum frægast, má man heldur ynskja øllum góða eydnu. Men at summarið byrjar í mai, sæst ikki einans á ítrottinum, veðrinum og náttúruni. Kring landið gera næm- ingar á miðnámsskúlunum og í framhaldsdeildini seg til at prógva, hvat teir hava lært, tí framtíðarvánirnar eru heftar at teim úrslitum, sum eru komin undir land (innandura) í tí fagra mai, og nakað út í juni. Kortini fingu vit aftur í ár tað summarteknið, ið ber av øllum. — Hálvolympiala verkfallið! Tí hvat tekin er sikrari sum boðberi um, at summ- arið er í nánd, enn tað? Tann tímalønta fjøldin er leitað út úr frystihallunum á landsins framleiðsvirkjum at heilsa sólini og ganga verk- falsvakt og leggja blokadur. Meðan føroyingurin hamstr- ar sum frægast — epl, kjøt, wc-pappír, bensin, sigarettir og brennivín. — Man skuldi næstan trúð, at landið var í undantakstøðu! — Men hinvegin, nú kanska boksir- nar verða tømdar, so man kann avríma tær, tá farið verður suðureftir í summar. Og kanska tað fjarar nakað í alneyðugu grindakøggunum runt umkring, so minni av tí gamla endar á brennistøðu- num, tá ið grindirnar koma í heyst. Tú fagri mai, teir vistu, hvat teir gjørdu teir gomlu fakfelagsmenninir, tá ið teir løgdu samráðingarnar í mai. Tað er tann besti mánaðin. Allastaðni blómar vársins vøkstur, reiðrini eru næstan øll full, og tey seinastu smá- lombini seta stetlandi føtur- nar fyri seg. Børnini fáa frí úr skúlu- num, tá ið teir ikki vera vaskaðir longur, vøggustov- ur og barnagarðar lata eisini aftur, og mong munnu tey foreldur vera, sum nú kunnu fáa nakrar tiltrongdar kval- itativar dagar við børnum sínum. — At so onnur noyðast at sita heima uttan løn, ella noyðast at draga elskulingin aftaná sær til arbeiðis, er so ein onnur søga! Hvat er rangt og rætt við- víkjandi hesum verkfalli- num, hvørki skal eg ella kann eg gera meg klókan uppá, tí eg veit heilt erligt ikki, hvat vinnulívið hevur ráð til ella ei, men tað undr- ar meg eitt sindur, at einki hoyrist frá teimum faklærdu um verandi lønartrætuna á privata arbeiðsmarknaði- num. Kanska sita teir spentir og bíða eftir at vita, hvussu nógv teir kunnu krevja í ok- tober? Tað er í hvussu er ógvu- liga bláoygt at vænta sær, at fólk, sum hevur lært í fleiri ár nevnliga fyri at sleppa undan teirri óvissuni, sum liggur í ófaklærdum arbeiði, fara at góðtaka, at hini, ið ikki hava brúkt orku uppá at nema sær tann eyka kunn- leikan, skulu fáa næstan líka nógv í lønarposan. Men denn tid denn sorg, ella hvat? Góða Norðoyastevnu, øll somul! »Móðurmálið gjørdist 100 ÁRA MINNI Eirikur Lindenskov Í hesum døgum hátíðar- halda skopuningar, at liðin eru 100 ár síðani, at loyvið varð givið til fyrstu før- oysku prædikuna í eini før- oyskari kirkju. Tað vóru skopuningar sum í august í 1902 savnaðu saman undir- skriftir til tess at fáa A. C. Evensen, prest, at halda prædiku á føroyskum, sum hann fekk loyvi til árið eft- ir. Í Skúlablaðnum hjá Før- oya Lærarafelag er í des- ember í 1974 grein eftir Mariu Mikkelsen um A. C. Evensen. Har skrivar hon m. a., »…at stórur meiriluti av fólki í Skopum søkti um loyvi til hansara at hava føroyska hámessu upp ím- illum, aftan á at hava sagt frá tí, at prestur vanliga bert prædikaði seks ferðir um árið har í bygdini. Kirkju- málaráðið játtaði, fyri fyrst í trý ár, at hann prædikaði aðruhvørja ferð á føroysk- um, »medens forrettelsen af hele altertjenesten såvel som oplæsningen af den bibelske tekst også ved disse gudstjenester bør ske på dansk, dog at det ikke er ham forment derefter at til- føje en færøsk oversættelse af samme« Tað var Fríðrikur Peter- sen, sum um hetta mundið var próstur, og tí hann, sum formilga gav A. C. Evensen loyvið, ið komið varð frá kirkjumálaráðnum danska. Vit koma ikki nærri inn á prædikuna í hesi grein, men vit fara at dvølja við megnarmannin, Andreas Christian Evensen og ætt hansara. Føddur í Ónagerði A. C. Evensen varð føddur á Viðareiði tann 6. desem- ber í 1874. Pápi hansara var Jens Christian Evensen, sum um hetta mundið var prestur í Norðoya presta- gjaldi við bústaði í Óna- gerði á Viðareiði, og sum seinni var Føroya Próstur við bústaði á Nesi. Mamm- an var Anna Evensen, fødd Lützen úr Havn. Jens Christian Evensen var føddur í Hvalba 21. mai í 1840. Pápi hansara var Jo- han Christian Evensen, sum var sýslumaður í Suð- uroy. Hann var sonur hin fyrsta av Evensenættini í Føroyum, Ole Even Olsen, nevndur Ole Nordmand, sum var úr Kongsberg í Noreg. Hann var eisini sýslumaður, men kom higar sum ein av teimum fyrstu at kanna, um vinna kundi fá- ast úr kolinum. Jens Christian Evensen kom sum smádrongur til Havnar at búgva, tí bæði foreldrini doyðu, tá hann var smádrongur. Mamman doyði av lungnabruna nýggjársaftan í 1843, með- an pápin doyði í 1846. Tá herjaði ein kikhostafarsótt í landinum, og sýslumaðurin mátti hjálpa læknanum - og varð smittaður. Hann doyði fáar dagar eftir tað. Børnini vóru trý í tali, Jens Christian og Joen Pet- er, sum var eldri, fóru til Havnar, har teir vuksu upp hjá mentamanninum, Jens Davidsen, ið starvaðist á Amtskrivsstovuni. Kona hansara og móður Jens Christian vóru systkina- børn. Systirin, Elsebeth Kristine, vaks upp hjá ein- um presti (?). Jens Davidsen (1803- 1878) var ein maður við miklum gávum. Hans Jacob Debes, professari, sáli, skrivar í bókini »Polit- iska søga Føroya 1814- 1906«, at neyvan nakar ein- staklingur sum Jens David- sen, mundi í sínum stillføri verða so víðfevnandi og hava so stóra mentunarliga ávirkan tað mesta av øldini, sum hesin sjálvlærdi ment- amaður. Føddur í Suðuroy kom hann sum gávuríkur drongur til Havnar, har hann gekk í skúla hjá Svabo. Fjurtan ára gamal fór hann at arbeiða á amts- skrivstovuni. Ikki bert var hann eggjari hjá øðrum før- oyskum mentamonnum, hann setti teir eisini í sam- band við útlendskar menta- menn. Hann var íbirtari til stovnanina av Færø Amts Bibliotek (Føroya Lands- bókasavni), har hann mill- um so nógv onnur samfel- agsstørv sjávlur var bóka- vørður. Útlendingar undraðust á, hvaðan hann hevði allan tann kunnleika, hann hevði á so mongum økjum. Jens Davidsen var ofta settur amtmaður, fúti og sorin- skrivari, og virðingin fyri honum var stór. Abbin kom av tilvild til Føroya Móðir A. C. Evensen var Anna. Hon var dóttir Andreas Christian Lützen, lærara í Havn. A. C. Lützen var dani, sum av tilvild kom til Før- oya. Anna Evensen skrivar um pápan í endurminning- um sínum – sum eru skriv- aðar í trimum eintøkum – um hendingina, sum førdi til, at pápin kom til Føroya. Sum nýútbúgvin lærari starvaðist hann sum hús- lærari hjá einum greiva. Einaferð, hann var á veg heim at halda jól, hitti hann nakrar læraraskúlafelagar á eini krógv. Tá sigur ein við hann: »Tú, Andreas Lüt- zen, eitt lærarastarv við urguspæli er leyst uppi í Føroyum, tá átti at verið nakað fyri teg…« A. C. Lützen helt tað vera nyttuleyst at søkja, tí tað tók so langa tíð at fáa post til Føroya, at tá mátti starvið langt síðani vera sett. Men hann helt tað kortini ikki saka nakað, at hann søkti, og soleiðis end- aði hann í Føroyum, higar hann kom tann 5. mai í 1837. Andreas Christian Lüt- zen er soleiðis tann fyrsti Lützen í Føroyum, og eru øll av hesi ættini í Føroyum í dag undan honum. Hann giftist við Evu Margrethu Jakobsen úr Baianstovu í Havn árið eftir – í 1838. Hon var dóttir Jacob Poulsen í Baianstovu – ella Jacob Baia og Annu Mariu Hansdatter, ið var ættað úr Fjósi í Havn. Jacob Baia var sonur Poul Jacobsen, sum var sol- dátur í Havn. Anna Evensen skrivar í endurminningum um, hvussu húsini fingu navnið Baianstova. Hon sigur, at langabbin, Poul, »rejste med en bayersk Turist der kom til Færøerne og som vilde have en Færing til Fører. Han lod bygge et Hus, der blev kaldet Baj- ernstue, og det fik Poul eft- er ham.« Doyði í føvningi Kristians kongs Andreas Christian Lützen fekk nógv álitisstørv í Havn. Hann var urguleikari og deknur, men hann var eisini politikari. Hann sat bæði á tingi og á ríkisdegi, og so var hann eisini borg- arstjóri í Havn. Hann doyði brádliga júst meðan hann sum borgastjóri beyð Krist- iani kongi IX vælkomnum, tá kongur á fyrsta sinni vitj- aði Føroyar um ólavsøku mundið í 1874. Fyri ta tíð hevði eingin danskur kong- ur verið í Føroyum og held- ur ikki í Íslandi, so hetta var ein stórhending, sum stóð fyri. Um ta hendingina tann 25. juli í 1874 skrivar Anna Evensen: »Tá vit harheima hoyrdu fólk rópa, at nú kemur kongaskipið, fór pápi upp at rista. – Tú ert ikki nervøsur, Á vári í 1903 fekk Andreas Christian Evensen loyvi sum tann fyrsti presturin at halda prædiku á føroyskum. Í sín- um virki hevði hann stórt árin á mál okkara – ikki minst við skúlabókum sínum og útgávuvirkseminum annars. A. C. Evensen doyði í 1917, bert 42 ára gamal. Hann var prestur á Sandi frá 1902-1917. Frá apríl í 1917 til hann doyði í oktober sama ár var hann Føroya próstur A. C. Evensen fekk fyri 100 árum síðani, sum fyrsti prestur í Føroyum, loyvi at halda gudstænastu á føroyskum í Skopunar kirkju C M Y K 18