mikudagur 23. februar 1994síða 15

Tíðindablaðið Nr. 37 — 23. FEBRUAR 1994 Síða 15 Samfelags- kreppan — bernini og tey ungu Nógv verður tosað um ráevni ella tilfeingi, men eg hoyri at ov sjáldan um tað tilfeingið, ið eitur menniskju við samkenslu, skynsemi, dirvi, vitan og hugflogi. Eg haldi ikki vit koma langt á leið við at neyðhalda um gamla hugburðin: Eg havi ikki ábyrgdina, men hini; skít veri við framtidini, vit liva bert einaferð. Hetta hevur j jú víst seg ikki at hava verið ein gongd leið. Hugsast má av nýggjum, annars verða tað tey, ið eru veikast fyri í samfelagum, sum koma at gjalda. Og tað hava vit dag og dagliga dómi um., skrivar Heri Kragesteen, psykologur, í >Sjónarmið< í dag Í Sosialinum ljóðaði ein av yvirskriftunum so: riggar minnir um land í krigsstødu, og orðini átti Sigurd Poulsen, ars ikki er vanur at taka munnin ov fullan. Tað hann sipar til í hesum føri er serstakliga bú- skaparligu og politisku kreppuna, kreppuna sum ríður landinum sum ein marra og hevur gjørt tað í nøkur ár. Talan er ikki um kríggj í vanligari merking í Føroyum í dag, men hyggja vit at hvussu sær út í teimum flestu heimunum í Føroyum, so er gerandisdagurin fyri nógv eitt dagligt stríð fyri at fáa alt at ganga upp: Matur á borðið, klæði á kroppin og tak yvir høvdid. Eitt er at búskapur okk- ara ikki hongur saman, men tað sum ger trýstið á familjuna og tann ein- staka so nógv stórri, er, at tær almennu trygdar- skipanirnar, arbeiðsloys- istryggingin, skúlaverkið, heilsuverkið og fyri ein part almannaverkid, heldur ikki hevur tað gott. Tað sjónskasta dømid innan almanna- økid er stødan hjå dag- stovunum, har skerjing- amar nú hava rakað so meint, at tann tryggleiki og avbjóðing, sum stovn- arnir hava staðið fyri, er álvarsliga hóttur. Aftrat øllum kemur so, at bank- ar og sparikassar ikki utt- an víðari eru sinnaðir at lætta um peningaligu byrðuna, ella ikki meira enn so, at fólk akkurát hóra undan. Samtíðartrýstið Leggja vit aftrat hesum ta Óvissu, sum annars er um framtíðina, mugu vit á- sanna, at hart leikar á. fatandi og nívandi. Dag og dagliga fáa vit at vita gjøgnum útvarp og sjón- varp, at nú er arbeiðs- loysið blivið so og so stórt, nú eru so nógv fleiri hús farin á tvang, og nú er tað bert ein spurningur um tíð til alt samfelagið skramblar saman. Fyri ikki at tala um flytingina av landin- um, og ráðaloysið hjá fólki, ið fjølmiðlarnir hava samrødur við. Og tað, ið tosað verður um í heimunum er ofta ikki stórt mætari. Aftrat tí ið leikar á her í landinum, kemur so stødan rundan um okkum. Serbar og kroatar eru dagligir gestir vid døgurdabordid. Hetta merkir, at karm- amir peningaliga, ar- beiðsliga og innihaldsliga annars um tilveru okkara eru so håttadir, at trystid, id liggur å okkum samfe- lagsliga so stórt, at stødid verður máað undan tí | sjålvsøgdu umsorgan, sum skal til, um børn okkara og tey ungu skulu fáa eina uppaling og av- bjóðing, sum ger at tey, tá tey gerast foreldur, kunnu taka sær av sær og sínum. Eg haldi hetta at um- sorganin fyri tí uppvaks- andi ættarliðnum er hótt, sum so álvarsligt, at vit ongantíð ov skjótt taka okkum um reiggj, skulu ikki bert eitt, men fleiri ættarlið knúgva undir øktum umsorgarsvíki. Og her nyttar lítið at bíða eftir politiskum ella ødr- um loysnum. Vit, tú og eg mugu gera okkara har vit kunnu, heima, og í foreldraráðum og nevnd- um í stovnum og skúlum, har børn okkara eru stórar partar av degnum. Hví er tað so umráð- andi at hugsa um um- sorganina? Tí hon er grundarlagið undir trivn- aði og framtíðarvón. Umsorgan og framtíðarvón Foreldur eru fegin um síni børn. Í dag kanska meira enn fyrr, tí at bond- ini millum børn og vaks- in fyrst og fremst snúgva seg um kenslur. Tað er ikki tí at børnini gera so nógv til nytt, at vit fáa okkum tey. Vit fáa okk- um børn, tí tað talar til sterkar kenslur í okkum. Tað er gott og mennandi at vísa umsorgan. Vit eru glad fyri børnini. Tað vekjur vón at hava onkran at hyggja fram- eftir við og fyri. Samtíðartrýstið er við til at gera, at støðugt fleiri børn og ung gera vart við, bæði beinleiðis, sum t.d. í eini sjónvarps- sending nakað herfyri við ungfólkum í Hoydølum, og óbeinleiðis, at líuð og onki er at gleða seg yvir. Tí børnini lurta væl eftir tí vit tosa um, og fáa nógv við, tá fjølmiðlarnir varta upp við neyð og elendigheit, og sjáldan ella aldrin við nøkrum, sum ber framá. Tey ungu og børnini duga ti ofta illa at hugsa sær nakra framtíð. Í hvort fall ikki her heima. Hetta seinasta benda eisini stílar á, sum skiilabørn hava skrivað um framtíðina. Hugsan og handling Tað er tí meir umráðandi enn nakrantíð, at vit sum vaksin vísa okkara á- byrgd yvir fyri børnun- um, nú meiri enn nakra- tíð áður. Tað ber til at lata eyg- uni aftur fyri veruleikan- um, og láta sum um kreppan ikki er til, sum um ágangurin á lív okk- ara ikki finst. Vit tiga og nívir okkum ella børnini, við børnini. Beina burtur úr huganum tankar og ør- kymlan okkara. Lata onn- ur um at finna loysnir, halda kanska at einfaldar loysnir eru til. Og hóast hetta kann tykjast at vera tað lættasta, so krevur tað nógv stríð og nógva orku at nokta fyri framtíðar- hóttanini. Tað er hart ar- beiði at lata hugan aftur fyri tí, sum vit dag og dagliga verða mint á. Tað ber eisini til at flýggja. Flýggja við at ar- beiða, um ein er so hepp- in at hava arbeiði, við ymiskum frítíðarítrivi, forbrúki, støðugt nýggj- um upplivingum, ella hvat vit nú kunnu finna uppá. Men at vera flótta- fólk í egnum heimi er strævið. Ella vit kunnu fara til verka. Og tað er tað vit mugu royna, hóast hetta er lættari sagt enn gjørt. Vit kunnu t.d. fáa okkum kunnleika um hvat í veru- leikanum fer fram, so at vit ikki uttan víðari verða tíkin av fåtin av smørtum patentioysnum frá polit- iskari ella privatari síðu. Henda kunnleika kunnu vit fáa ymsa staðni, við at luttaka í politiskum ar- beiði, felagsarbeiði, nevndararbeidi ella við at gera fylkingar, ið seta sær fyri at verja borg. Og krevja at fáa verulig svar, veruligar loysnir og ikki undanførslur, og ikki vera bangin fyri at gera okkara part. Vit kunnu eisini fáa okkum eina ábending um hvør neyðugi kunnleikin er, við at lurta eftir okk- ara børnum og ungu. Sum t.d. teimum ungu, ið høvdu fiskahandilin >Sjó- rok« f Havn. Lurta eftir hvat liggur teimum å jarta og læra av ti. Tad ber til at finna styrki í teirra móti upp á lívið. Ella í 6- vissuni, ráðaloysinum ella vreiðini um, at pant er tikið í teirra framtíð. Tað er við stødi í um- sorgan okkara yvir fyri komandi ættarliði, og við virðing fyri okkara lívs- grundarlagi, at vit kunnu finna styrkina til at handla ødrvisi og skila- betri. Úr umsorganini sprettur vónin um at tað hóast allan mótgang ber til at finna meining og kós. Tað er hetta, sum vit ikki mugu missa úr eyg- sjón. Tað 6møguliga tekur bert longri tíð Børn hava, frá tí tey eru heilt små, evnini at visa umsorgan, treytad av at struktivar fyrimyndir. Børn og ung hava fyri neyðini at vera saman við vaksnum, sum í verki | vísa, at tey taka framtíð- ina í álvara, og eru hugað í at hava børnini við í hesari stremban. Tað merkir ikki, at øll foreld- ur skulu fara upp í poli- tikk, ella gera fylkingar, men heldur at vit — ikki minst í tí smáa, í tí dag- liga — eru før fyri at vísa á at tað nyttar, at tað ber til, at nógv er at fegnast um, hóast alt. Og at kreppan ikki bert er vandi, men eisini møguleiki. Onkur hevur orðað hetta soleiðis, at tað, sum tykist at vera 6møguligt, bert er nakað sum tekur eitt sindur longri tíð. Hvat kann skúlin gera? Sum liður í menningini av fortreytunum at liva eisini í framtíðini heim, stovnar, skúli og fjøl- miðlar eina týdningar- mikla uppgávu mótvegis børnunum. Sum dómi um tað skúlin kann gera, vil eg nevna nøkur aðalmál, sum eru at finna í eini svenskari verkætlan um at gera seg út til framtíð- ina: 1. Børn og ung skulu fáa kunnleika um tað, sum kann bera til. Í skúlanum skulu tey hava høvi at kunna seg um tær broyt- ingarnar, sum eru ávegis í samfelagnum sum heild. Tey skulu hava høvi at fáa eina heildarfatan av tí, sum leikar á beint nú, og hvussu hetta kann síggja út í broyttum líki í framtíðini. 2. Skúlin skal leggja doyin á at menna evnini at finna uppá, og at kunna hugsa ymiskt, nógvir vegir eru til Rom. Eisini skal dentur verða lagdur á at venja tey at kunna ímynda sær ym- iskar framtíðir, møgulig- ar framtidir, alternativar framtíðir. Sagt við gðrum orðum snýr hetta seg um at menna kreativitetin bjá 3. Tað børnini hugsa um framtidina skal tvinnast saman við grundleggj- andi metingum um hvat slag av samfelagi, hvat slag av lívskvaliteti tey ynskja. 4. Solidaritetur og viljin til at handla hóast alt, skal mennast. Tey skulu stimbrast í at tora at brúka tíð og kreftir upp á verkætlanir, sum tæna tí einstaka líka so væl sum felagsskapinum. 5. Evnini hjá bórnunum at klára seg í framtíðini eiga at byggja á hollan kunnleika og at kunna finnast at, ikki at finna seg í øllum. Tilfeingið Hetta er nevnt um svenska skúlan, men er líka væl galdandi fyri føroyska fólkaskúlan, tí tann endamálsorðing, sum er galdandi her hjá okkum, leggur upp til líknandi uppalingar- og menningarmøguleikar hjá næmingunum, sum í Svg- ríki. Tað ið nevnt er um skúlan, kann eisini brúk- ast sum leiðbeining á ødrum økjum, uttan mun til um tað snýr seg um tíðindaflutningin ella barnaansingina. Nógv verður tosað um ráevni ella tilfeingi, men eg hoyri at ov sjáldan um tað tilfeingið, ið eitur menniskju við sam- kenslu, skynsemi, dirvi, vitan og hugflogi. Eg haldi ikki vit koma langt á leið við at neyðhalda um gamla hugburðin: Eg havi ikki ábyrgdina, men hini; skít veri við fram- tíðini, vit liva bert eina- ferð. Hetta hevur jú víst seg ikki at hava verið ein gongd leið. Hugsast má av nýggjum, annars verða tað tey, ið eru veikast fyri í samfelagum, sum koma at gjalda. Og tað hava vit dag og dagliga dómi um. Tí er tað kærkomið og eggjandi at fólk taka seg saman at tosa um hvat kann gerast, tað veri seg tá talan er um sethúsa- spurningin, vinnumøgu- leikar í Leirvík ella >Sjó- rok< í Havn. Tað er um- ráðandi at royna at ganga aðrar leiðir, og ansa eftir ikki at seta ta gomlu hurðina í aftur. Heri Kragesteen