týsdagur 22. mars 1994síða 14

Síða 14 Nr. 56 — 22. MARS 1994 Tíðindablaðið [ sosíalurin } Vendið grindaherferðini: Tey ríku londini dålka hjall okkara Seinastu árini hevur ikki verið sørt av ágangi ímóti fólkunum í nordurhøvum, tí tey veiða og eta súgdjór í havinum og vit fóroyingar verða tíðum hóttir tí vit drepa grind. Tey, sum havast at okkum gloyma tó, at tað vinnuliga virksemið, ið hevur gjórt teirra lond rík, hevur dálkað hjall okkara á sjónum stórliga segði Pál Weihe á Deildini fyri Arbeiðs- og Almannaheilsu i Sjúkrahúsverki Føroya í fyrilestri á Landssjúkrahúsinum herfyri. Urslitid av eini stórari kanning í samband vid PCB í umhvørvinum var kunngjørt á eini stórari ráðsteynu í New York herfyri. Felagsmaðurin hevur verið við til at figgja kanningarnar, og nú er eisini møguleiki fyri, at heilsumyndug- leikarnir í USA vilja vera við til at fíggja ein part. Vit prenta fyrilesturin hjá Pál Weihe. Pál Weihe saman við tilfari á enskum máli um grind og dáling, sum varð lagt fram í USA herfyri. Mynd jan Her skal verða sagt eitt sindur frá einum evna- bólki, ið eitur PCB ella polychloreraðibifinylir, sum dálkar fitievnið í ser- liga súgdjórunum í havin- um og tí eisini føroyingar, id eta spik. Til tess at kanna møgu- ligar avleiðingar fyri al- mannaheilsuna byrjaði í januar ein granskingar- ætlan, sum hevði til enda- - máls at gera av, um tað at vera útsettur fyri PCB í umhvørvinum í byrjanini av lívinum hevur við sær ólag á nervalagið ella er menningartarnandi. Ein kohorta (ein bólkur) av 200-250 nýfsddum á Landssjúkrahúsinum verða fylgd viðvíkjandi heilsustóðu og búning fyrstu liviårini. Kanningin er ein sam- starvsætlan millum Deildina fyri Arbeiðs- og Almannaheilsu í Sjúkra- húsverki Føroya og Um- hvgrvismedisinsku Deild- ina á Universitetinum í Odense. ENDAMÁLIÐ VIÐ KANNINGINI Tað manngjørdaevniO PCB er seinastu hålvu øldina spjatt vida i nåttåruni, men tað er framhaldandi stór 6- vissa um árinið á manna- heilsuna, serliga nervalagið hjá …føddum børnum. Hendan granskingaræti- an hevur til endamáls at staðfesta um tað at vera fyri nógvum PCB í byrjanini av lívinum hevur búningar- tálming av heilanum við sær ella annan varandi løst av miðnervalagnum. GRUNDIN AT GERA KANNINGINA Meginkeldan til PCB hjá fólki er dálkaðar verur úr vøtnum og høvum. Fólka- sløg, sum liva av havfødi, serliga tey, ið liva av súg- djórum úr havinum, so sum tannhvalum, kunnu vera út- sett fyri serliga nógv av PCB. PCB fer um m6durkøku- verjuna yvir í fostrið. Eisini kann PCB verða flutt frá móðurini yvir í barnið í- gjøgnum móðurmjólkina. Tað, sum vit vita um eitr- andi árin á nervalagið hjá bórnum av hesum evni, stavar í høvudsheitum frå tveimum eitringarvanlukk- um og frá tveimum epi- demiologiskum kanning- um. Hetta tilfar týður uppá, at PCB virkar heilaeitrandi, men vísundaliga tilfarið er ikki nóg gott til at avgera hvussu sambandið er mill- um eitringamøgd og eitr- ingartekin — tað so nevnda dosis-respons sambandið. Í havfødi eru tó onnur evni enn PCB, sur ávirka fostrið, t.d. kviksilvur og feittsýrur og tí er samstund- is neyðugt at halda skil á hesum viðvirkandi evnum. Vidurskifti sum ættar- bregði, útbúgving og sam- felagslig árin annars, hava øll sína ávirkan á búning- ina. Sama er galdandi fyri møguliga rúsdrekkamis- nýtslu hjá mammuni, men hesi viðurskifti ber til at halda skil á í Føroyum. FØROYAR SUM KANNINGARSTAD At finna eitt egnad stad at gera PCB kanningar millum fólk er sera trupult. Tær broytingar í nervalagnum, vit leita eftir, eru so lítlar, at tær ógvuliga skjótt kámast av ødrum árinum, sum t.d. tey omanfyrinevndu. Eisini er neyðugt at í sama sam- felag er stárt loan frá tí. sum hevur lægst til tann sum hevur hægst PCB, til tess at samanbera tey við høgum við tey við lágum PCB. Neyðugt er eisini at samfe- lagið er væl skipað við ein- um góðum heilsuverki, sum røkkur øll. Higar til dags hevur tad ikki borið til at funnið hetta samfelagið. Vit meta tó, at Føroyar lúka flestu av teim- um fortreytum, ið eiga at vera til staðar. Sambært fødslukanning hjá Trúgva Vestergaard og Petur Zachariassen ótu før- oyingar dagliga 72 g av fiski, 12 g av tvøsti og 7 g av spiki í 1981-82. Organochlor konsentra- tiénimar í grindahvali eru nýliga kannaðar og tað vísti seg at miðal PCB-kon- centratiónin í spiki er ógvu- liga høg, har er uml. 30 ug/g og total-DDT, umleið 20 ug/g. Á fitigrundarlagi er organochlor konsentrati6n- in á leið tann sama í vødda- vevnadi, men við tað at vøddavevnadur er so fitifå- tækur, verdur konsentra- tjónin bert uml. 6,0 ug/g, og total-DDT umi. helvtina av hesum tali. Grundað á hesi tól kann inniskan av PCB hjá hverjum føroyingi sær vera væl yvir 200 mikro- gram um dagin, sjálvandi við stórum munum millum Hesi úrslit tykjast at stuðla illgrunanum um rættuliga stóra PCB- expositión í føroyingum. Tað ber til at samanbera við líknandi kanning av móður- mjólk i Svøriki 1988/1989. Miðaltalið i Svøriki var uml. 9 ppb heilvekt; i Før- oyum also 5-9 ferðir hægri grundad å heilvekt og 7—12 ferðir hægri grundað á fiti. Eisini kanningar av 3342 mjólkarroyndum úr Týsk- landi, sýndu hendan stóra mun, tí miðaltalið har var 0,84 ppm feittgrundað, t.e. 2-4 ferðir hægri enn í Før- oyum. KANNINGARHÅTTUR Kohortan verdur sett sam- an soleiðis, at allar mamm- ur, ið eru settar at eiga á Landssjúkrahúsinum í 1994 — tó ikki tær, sum búgva í Havn ella á Argjum — verða spurdar í viku 34-35, um tær vilja luttaka í kanning- ini. Jarðarmóðirin fyllir út eitt spurnarblað um, hvussu graviditeturin hevur gingið, kostvanar í graviditetinum, vid serligum atliti til fisk og hval og eisini verður spurt um rúsdrekka- og tubbaks- nýtslu. Seinni skrásetir jarð- arm6dirh 1vussu tað gekk ateiga. fólk. Til samanberingar er miðal PCB innigkan i Skandinavia uml. 15-20 pg. Føroyingar eru við ødrum orðum fyri uml. 10 ferðum meiri PCB í matinum enn aðrir norðurlendingar Í byrjanini av áttatiárun- um kannaði Inge Kraul før- oysk lík og fann í búkfeitti uml. 6 ferðir meira PCB enn hjá dónum. Sjálvt um vit ikki hava nýggjari tel enn tey hjá Inge Kraul, er tað lítið at ivas tí, at koncentra- tiénimar i føroyingum framvegis eru høgar, tí vit eta framvegis nógv spik, sum vit vita inniheldur nógv PCB. Í sambandi við kviksilv- urkanningarnar í Føroyum varð eisini kannað eftir hvussu nógv PCB var í móðurmjólk hjá 22 konum 3-4 dagar aftan á tær høvdu átt. Mjólkin var bólkað í fýra, soleiðis: Bólkur 1: Mjólk við minni enn 1 ug/1 av kviksilvuri. Bólkur 2: Mjólk við meir enn 4 ug/l av kviksilvuri. Bólkur 3: Mammurnar høvdu etið í hægsta lagi 1 fiskadøgurda um vikuna, meðan tær vóru við barn. Bólkur 4: Mammurnar høvdu etið í minsta lagi 5 fiskadøgurdar, meðan tær vóru við barn. Urslitini vóru hesi: Tær mammur, sum játta fyri luttøku, og sum eiga á Landssjúkrahúsinum í 1994 eru við í kanningini. Ætlandi verður hetta tal uml. 250. VEYNAÐARROYNDIR FRÁ MÓÐIR OG BARNI AT META UM EXPOSITIÓNINA: Í sambandi við fyrstu sam- réðu, te. viku 34—35, og eftir at móðurin hevur játtað at vera við, verður blóð- roynd tikin. Hetta verður nýtt til at kanna ymsu sløg- ini av PCB og onnur lík organochlorevni. Tá ið kvinnan kemur á Lands- sjúkrahúsið at eiga, verður tíkið hár av høvdinum og blóð úr nalvastronginum at kanna fyri tungmetal. Móð- irmjólk verður innsavnad dagarnar eftir burðin at kanna fyri PCB-innihald. Tá barnið er 18 mánaðir verða tíkin hár til kanningar og tå ad er 30 mánaðir verður tíkin blóðroynd. Klinisku kanningarnar eru settar soleiðis saman viðvíkjandi nær og hvussu børnini verða kannað, at vit fáa sum mest at vita um miðnervalagið fyri tann 6