týsdagur 29. mars 1994síða 14

Síða 14 175 ár síðani V. U. Hammershaimb varð fóddur: Nr. 61 — 29. MARS 1994 Tíðindablaðið CH) — ÆÐ ÆÐ MIÐ MEY MEÐ ME MEÐ MEÐ ME MEÐ MEÐ MEÐ ME ME MER A Hann legði okkum lunnar undir móðurmálið »Færøsk kan ikke kaldes et sprog, da det kun er en mundart eller dialekt, som består af en blanding af islandsk og dansk«, vildu teir vísu í Danmark vera við fyri 150 árum síðani. Tann mentanarrørsla, ið tók seg upp um øll Norðurlond fyrra partin av síðstu øld, verður nevnd »romantikkurin«. Fyri tey, ið vóru hugtikin av hesi rørslu, hevði móðurmálið ómeta- ligan týdning - tað var at kalla heilagt. Eftir Eirik Lindenskov Sum navnið kundi bent á, so var V. U. Hammers- haimb av útlendskari ætt - embætismannaætt. Tann fyrsti, ið fekk navnið Hammershaimb, var Ge- org Smendein, sum búði suðuri í Schlesien. Hann varð í 1642 gjørdur til bø- hmiskan aðalsmann og fekk navnið von Hamm- ershaimb. Sonur hansara Vencelaus Franciscus, flutti til Hamborg og haðani seinni til Keyp- mannahavnar. Hann átti bert eitt barn, Jørgen Frands Hammers- haimb, sum var skrivari hjå geheimeraad Carl von Gabel. Her er tað fyrstu ferð, at ein Hammers- haimb ber við nakað før- oyskt, tí Gabel var lens- harri yvir Føroyum. Í 1723 var J. F. Hammershaimb settur til fúta í Føroyum. Ein av hansara synum, Wencelaus Hammers- haimb, bleiv fúti eftir páp- an í 1765. Sonur hansara var Jørgen Hammers- haimb, faðir Vencelaus Ulricus, og hann var, sum nevnt, seinasti løgmaður í Føroyum (1806-16). Móðir V. U. Hammers- haimb var Armgard Maria. Foreldur hennara vóru ein hattamakari i Keypmanna- havn, Egholm og Arm- gard Maria Weyhe, ættad úr Hvalba. Í Havn var annað lívið Tá ið løgmanseinkjan nú var komin til Havnar við teimum tveimum børnu- num, búði hon í Nýggju- stovu hjá móður síni, Armgard Mariu Egholm. Hetta var annað lívið enn á Steig, har ikki treyt teim- um nakað. Í Havnini har- aftur ímóti mátti nú spar- ast. Vensil treivst tó væl. Hann vann sær nógvar vinir millum havnar- dreingir. Soleiðis kom Vensil í samband við tað upplýsta umhvgrvið, sum var í Havn og sum júst var farið at blóma um hetta mundið. Tað segðist um Vensil, at honum dámdi sera væl at lurta eftir søgum, sum tey gomlu søgdu frá. Ser- liga var tað ein gomul kona, >Birta á Kletti«, ið plagdi at siga børnunum søgur. Tey sótu í ring um hana og lýddu á. Lærdi at lesa Abbi Vensils, Wencelaus Hammershaimb, livdi enn, og abbasonurin Vvitjaði sjálvsagt javnan abban yviri í >Fútastovu<. Tá Vensil var 6 ára gamal, lærdi abbin hann at lesa og fór skjótt at lesa latín við honum. Fyrsti maður á amtsskrivstovuni, Jens Da- vidsen (1803-78 sum sjålvur hevdi lært at lesa og skriva hjå Svabo), lærdi dreingin at skriva, og hann var settur í Havnarskúla. Presturin í Havn, Kristen Pram Gad, sum seinni bleiv verfaðir hansara, las eina tíð við honum. Vensil hevði sjálvsagt eisini samband við ommu- beiggjan, Jens Christian Svabo, sum tá var gamal og sjúkligur. Men hann fekst tó framvegis við at skriva upp føroysk orð og føroysk kvæði. Hóast Ven- sil bert var fimm ára gam- al, tá Svabo doyði, segði hann seg væl minnast ommubeiggjan siga frá. Drúgv ferð Vensil veksur upp í Havn, men tá hann er vorðin 12 ára gamal, fer hann til Danmarkar at lesa. 20 ok- tober 1831 fara hann og mamman avstað við kong- uliga handilsskipinum. Men ferðin var drúgv. Ódnarveður brast á, og skipið mátti fleiri ferðir leggja inn, cg tað kom ikki leiðina fram til Danmarkar fyrr enn 26. februar 1832 - góðar fýra mánaðir seinni. Fyrsta Feroyaferðin Hammershaimb fór fyrstu ferð heim til Føroya at ferðast í 1841. Hann ferð- aðist saman við Plgjen, amtmanni, um landið. Hetta var fyrsta ferðin, at hann fór undir at savna saman gomul føroysk fólkaminni, men ferðin var tó bert til stuttleika. Nakað av tí, ið hann savnaði á hesi ferð, fekk hann, nøkur ár seinni, prentað í >Ann- aler for nordisk Oldkynd- ighet< (1846). Eisini er dagbókin frá ferðini komin út á prenti. Í 1941 gav Christian Matras út bók- sjálvur hevur kallað >Ud- kast til Dagbog for W. U. Hammershaimb«. Eftir førbyaferdina flutti Hammershaimb inn å Regensen (á Gard) og fór undir at lesa gudfrødi, men hevði hann eisini stóran áhuga fyri norrønum. Romantikkurin Tann mentannarrørsla, ið tók seg upp um øll Norð- urlond fyrra partin í 19. øld, verður nevnd >roman- tikkurin«. Fyri teir, ið vóru hugtiknir av hesi rørslu, hevði móðurmálið ómeta- ligan týdning - tað var at kalla heilagt. Fornari tað var - hægri varð tað mett. Í hesum mentannarum- hvørvi3 kom Hammers- haimb at sita øll lestrarár- ini. Sum nevnt las hann gudfrødi, men åhugin fyri norrønum og ti forna var sera stórur. Hann kom eis- ini nógv saman við ís- lendskum studentum og í 1843 gjørdist hann limur í íslendska bókmentafelag- num. Svend Grundtvig Ein dagin kemur ein mað- ur inn á Garð at spyrja eft- ir Hammershaimb. Hesin spyr Vensil, um hann veit einhvønn, sum kann greiða honum frá føroyskum kvæðum. Hammershaimb heldur, at best man vera, um hann vendir sær til Svend Grundtvig. >Júmen, eg eri Svend Grundtvig<, svaraði maðurin. Frá hesi stund vóru teir báðir vinir, og teir hjálptu hverjum ødrum at savna saman før- oysk kvæði. Urslitid gjørd- ist stórverkið, Føroya Kvædi (Corpurs carminum Færoensium). Studentaårini i Keyp- mannahavn var Hammers- haimb virkin i felagslivi. Tad var stérur røringur i um hetta mundið, ti hetta var stutt fyri at grundlógin kom í gildi í 1849. Tað er einki at ivast í, at øll hesi viðurskifti sam- an fáa V. U. Hammers- haimb at seta sær fyri at gera okkurt munagott før- oyskum máli mentum at frama. Skúlamálið Tá uppskotið um >Provo- sorisk Regelement for Al- mueskolevæsenet paa Fær- øerne« av kongi varð sett til umrødu í Roskilde Stænderforsamling, fór Vensil undir at skriva í donskum bløðum. Á bygd heima í Føroy- um hevdu fyrr verið skúl- ar. Hetta var tá Fríðrikur fjórði livdi - tá hevði ein danskur bispur roynt at fingið lærarar at ganga út á bygdirnar at læra børnini at lesa. Men henda roynd eydnaðist ikki væl, og datt seinni niðurfyri. Havnin var einasta staðið, har skúli var. Á bygd lærdu foreldrini børnini bíbliu- søgu. Sambært skrivandi monnum sum Lucas De- bes, Graba, Landt og Beg- trup, so vóru føroyingar og bók- | kortini ikki illa fyri anda- Svend Grundtvig (1824-1883) og Hammershaimb høvdu nógv felags áhugamál og gjørdust vinmenn. Tå Hammershaimb stríddist um skúlamál- ið við donsku myndugleikarnar, kom Grundtvig honum til hjálpar ið bókini >Dansken paa Fær- øerne - Sidestykke til Tysken i Slesvig«