leygardagur 2. apríl 1994síða 14

Hetta skrivaði onkur í Fóroyingatíðindi í 1893. Men nú - 101 ár seinni, eru somu sjónarmið enn at hoyra, tá kjakað verður um fóroyska málið. Vit prenta í dag triðja og seinasta part av hugleiðingunum i # samband við at tað fríggjadagin vóru liðin 175 ár síðani, at V. U. Hammershaimb varð fóddur. Eftir Eirik Lindenskov Við arbeiði sínum fekk Hammershaimb sera stóra ávirkan á skrivandi føroy- ingar - fyri ikki at tala um framtíðina. Men sum prestur í Kvívík ávirkaði hann tveir ungar menn, sum gjørdust kendir Føroyamålsvinir. Teir vóru Kvívíks Jógvan og Jóan Petur uppi í Tréð: Í 1862 gjørdist Hamm- ershaimb próstur og flutti inn á Nes. Í 1878 fór hann aftur til Danmarkar og fekk har prestakall í Lyd- erslev. Óandalig tí og drykkjuskapur Lítið hoyrdist um målstarv Hammershaimbs hesi 23 ár, hann er prestur og próstur í Føroyum. Neyv- an er tað av tí, at hann hevði svikið sín ungdóms- kærleika, men man heldur hava sína grund í tí anda- liga svøvni og óansi fyri málinum, sum honum møtti her. Fólkið var ikki ókrist- ið, men tað helt órykkju- liga fast við gamlar siðir og danskt mál í kirkjuni. Søgn er, at Hammers- haimb einaferð skuldi royna við føroyskari præ- diku í Kvívíkskirkju, men hetta varð honum so illa upptikið, at hann ongantíð royndi hetta aftur. Vit mugu heldur ikki gloyma, at hetta man hava verið tann mest óandaliga tíðin, sum fólk okkara hevur havt. Fríhandilin varð júst komin, og hóast hetta hevði stóra fram- gongd fyri vinnuna við sær, so toldi fólkið illa hetta frælsi, tað brádliga fekk. Tað fløddi so mangt yvir fólkið við ti fria hand- ilslívinum, sum tann veik- ari parturin ikki dugdi at vara seg fyri, eitt nú rús- drekka. Hetta hevur uttan iva havt stóran týdning fyri = varðveitsluna av gomlu mentanini. Hon var mangan slept, og oyðslu- semi og drykkjuskapur sett í staðin. Fall Ikki í fátt Treyðugt so - fólkið fótaði sær aftur, men gongdin varð trupul. Hetta hevur Hammershaimb óivað sæð, og hann hevur havt eina sterka trúgv á fólkið, tá hann ikki fall í fátt og kastaði alt frá sær. Tí kann treysti hansara undra okkum í dag. Men vit kunnu bert viðurkenna, at hann ofraði ein stóran part av ungdómsmegi síni til at savna okkara fornu minni, ið høvdu livað í Føroyum á mannamunni frá gamlari tíð. Hann slóð- aði fyri nýggjum andligum lívi í Føroyum, samstundis sum kongiligi einahandil- in varð tikin av, og vegur- in lá opin fyri føroyingum at skapa sær vinnuvegir sum onnur fólk. Ræðslan fyri tí nýggja Mótstóðan var stór móti teimum fyrr nevndu donsku skúlunum. Níggju ár seinni vórðu teir tiknir av. Men hetta var ikki fyrst og fremst av tjóð- skaparligum ella málslig- um orsgkum. Heldur var hetta ein spurningur um pengar. Tað var jú ein út- reiðsla av hesum skúlum, og børnini vóru eisini tikin heimanífrá heilar dagar, har tey skuldu gera nyttu. Ræðslan fyri tí, ið nýtt var, var heldur ikki enn farin úr fólkinum, hon lá har sum ein marra - eisini ræðslan fyri kunnleika og upplýs- ing. Separatistiskir tendensir Realskúlin í Havn varð vígdur í 1861, og árið eftir fekk Hammershaimb próstæmbætið og flutti inn á Nes. Sum próstur var hann límur í skúladirek- sjónini, og royndi hann so- leiðis at fáa settan á stovn læraraskúla við realskúlan í Havn. Hann ætlaði, at ungir lærarar nú skuldu búgvast út til at fara út á bygdaskúlarnar. Men skúladireksjónin var ikki samd um hetta. Um hetta mundið sótu um- framt próstin, amtmaðurin og ein løgtingsvaldur lim- ur, H. C. Miiller, syslu- madur. P. Holten, amtmadur, helt at uppskotið varð til skaða, tí tað innibar >sepe- ratistiskar tendensir<. Miiller helt, at lærararnir við realskúlan ikki høvdu stundir eisini at lesa við læraranæmingum. Samstundis sum hetta var fyri, kom bræv til ríkisstýrið frá kommunu- num, um ikki staturin vildi styðja ein kommunalan skúla, um hann varð settur á stovn. Hetta eru so tær fyrstu royndirnar at fáa hópi á tí almenna skúla- skapinum í Føroyum. Stættartingið í Roskilde. Hesi ting vóru brúgvin frá einaveldi til fólkaræði.. Tey kundu bert gera tilmæli til kongs - ikki taka avgerðir. Bert 0. u. 3% av fólkinum hevði valrætt, og kongur valdi sjálvur fleiri limir Hammershaimb er tann, ið eigur stóran part av æruni fyri hesum. Prestar høvdu klagað Men tidimar broyttust, og í 1870-árunum komu nýggjar lógir, sum løg- tingið hevði havt til við- gerðar, hóast tær mundu vera fullsmíðaðar í ríkis- ráð kongs, áðrenn løg- tingsmenninir sóu tær. Við hesum lógum kom reglan um, at børn yvir 7 ár skuldu hava neyðuga skúlagongd í 1872. Flestu sóknarstýri tóku hesa skyldu lættliga, og lótu bert vera sum var, men av við hana sluppu tær ikki. Men eingin var tó noyddur til at senda børn síni í skúla, men lógin kravdi upplýsing - kunn- leika. Og tek frægast upp- lýstu máttu viðganga, at kunnleiki var góður, men ábyrgdin var hjá teimum sjálvum. Hvaðani var henda á- byrgdin so komin? - Hin forni heimalesturin var mest sum burtur dottin og prestarnir gramdu seg um, at børnini dugdu minni enn fyrr, tá tey komu at ganga til. Skuldu teir á- byrgjast at taka tey fram, máttu teir lata tey ganga til í fleiri mánaðir, og hetta var ómakur. Prestarnir høgdu => CA AO AE AE AE EO BP OT” AE Æ AE AP ÆT” ÆT