leygardagur 2. apríl 1994síða 15

Tíðindablaðið [ sosialurin ) Nr. 63 — 2. APRIL 1994 Síða 15 = klagað, tí var ábyrgdin komin, hildu fólk, og nak- að mundi vera í tí. Læraraskúli Sum frá leið, komu fleiri og fleiri skúlar og í 1871 var læraraskúlin í Havn settur á stovn. Hetta var eftir fyrr nevndu ráðum frá Hammershaimb. Næming- ar av bygd, sum ikki høvd- u góð ráð at læra til lærar- ar fingu 100 kr um árið í stuðuli. Lærutíðin var at byrja við bert 2 ár, seinni 3. M. P. P. - »Med paaholden Pen« Men trodkadir inn å bygdir við lóg vóru skúlarnir ikki. Umsóknir um skúla komu altíð frá sóknarstjórnini, um tað so í upphavi var sóknarpresturin, ið hevði lokkað og lirkað fyri at fáa málið á glið. Brádliga gekk ikki fram við at fáa skúlar í allar sóknir, tí so seint sum í 1890 vóru fleiri sóknir, ið ongan skúla høvdu fingið. Hetta man vera besta prógvið fyri, hvussu trekt fólkið var at fáa til at taka við tí, ið nýtt var. Sum eitt dómi um, hvussu til stóð nakað væl aftaná hetta nevnda ár, kann henda sannsagda søga vera: »Ur einari sókn, sum enn ongan skúla hevði, var frå sóknarstjórnini komin um- sókn til løgtingið um at fáa skúla. Meðan tingið enn sat saman, kom ein adressa við hópi av undirskriftum úr sóknini, sum bað um at har ikki mátti koma skúli í sóknina, tí tað var óneyð- ugt, børnini dugdu sera væl, tá tey fóru fyri prest. Tá løgtingsformadurin hevði lisið hesa adressu upp og kom til nøvnini, visti tad seg, at meginpart- urin var undirskrivadur: M. P. P. (»Med paaholden Pen«). - Tá segði onkur titingmadur, at sóknin trongdi harðliga til skúla< - sóknin fekk skúla! Fer av landinum Í 1878 fór Hsammmers- haimb úr Føroyum, men hann vildi fegin Vvitja oyggjarnar afutr, og í 1893 sigldi hann sína síðstu Før- oyaferð fyri at vitja vinir og skyldfólk aftur. Hann ferðaðist runt landið, og allastaðni møti honum stórur blíðskapur. Í Havn var hann við til ein fund um >Broyting<, men annars legði hann seg ikki út í tað stríð um skrift- málið, sum tá stóð á. Aðrenn Hammers- haimb fór aftur til Dan- markar, varð boðið til eina stóra veitslu í Havnar Klubba, har fleiri av lands- ins bestu monnum hildu rødu fyri honum. Dagurin upprann, tá ið Hammershaimb skuldi far- a. »Laura« lá á vágni. Politistarnir buðu sær til at føra Hammershaimb um- bord, men so komu løg- tingsmenninir og vístu honum ta æru, at rógva hann út til skipið. Nógvir bátar fylgdu teimum, og fólk fór upp á skipið fyri eina ferð enn at siga farvæl. Frá bátinum varð sungið ein yrking eft- ir Jóannes Patursson: »Vensil legdi at Føroya landi morgun ein so blidan, nú vil hann aftur i havid halda, sigla tann streymin striDa«. Hetta var seinasta ferð Hammershaimb í Føroy- um. - Hann doyði 8. apríl 1909 í Keypmannahavn - 90 ára gamal. Gomul sjónarmið Nú øld er liðin, sidan semja fekst um málspurn- ingin, kann verða spurt, hvussu gingist hevur. Hav- a føroyingar tikið málið til sín, og kunnu vit siga, at vit hava eitt mál og eitt skriftmál, sum vit við góð- ari samvitsku kunnu kalla okkara? Jú - eingin ivi um tað. Men bera vit kjakið, sum er um málið nú á døgum, saman við kjakið, sum var fyri 100 árum síðani, so síggja vit, at sjónarmiðini ímóti málinum eru tey somu, sum tá. Her eitt lítið dómi úr Føringatiddi, mars 1893. Ein, ið nevnir seg vinkonan skrivar. (Hon nýtir ikki skriftmálið hjá Hammersham): >Nyv attanå alt mujt struj tjemur "Gunnar fire vestan fjadl", o vil hæva me til æd læra me æd skriva etter Sjyvrakvæje. Naj, sie e: "Tæ er Ujslanskt! Tæ hæve e sjálv hort Hænes sia. Naj, Tvuj for ovlukkan! Ondjin skæl fåa me til æd hidja æt tuj. E vil itje hæva næka vi Ujslanskt æd djera. Onga spennetrodje vilja vit hæva til movvermæåle. O tæ sie e, æd fåje e itje lov æd skriva efter mujnen hødde, so skæl ondjin sujdja me nema pen atter, tæ love e so dujrt.« At Hammershaimb var heppin við málinum, kann hetta dømid siga okkum nakað um, hvussu skilið hevði verið, um vit høvdu eittt skriftmål til hvørja di- alekt: (Ur sama nummarið av Føringatidindi): »"Govandæh," siir han. "Ertú estringur," siir Trønde. "Njái, e eri Náringur, e eri fæhrin hájmanifra ujdjar...< Hetta sigur okkum eitt sindur um, hvussu heppin vit vóru, at málfólkini tá valdu réttu stavsetingina. Varðveita dialektirnar Eitt sum skriftmálið ber við sær, er at garðarnir millum díalektirnar fella. Vit eiga at vera greið um, at skriftmálið er ein >hótt- an< móti dialektinum. Við Vinkonan hesum í huga, so eiga vit, tilvitað, at leggja okkum eftir at varðveita okkara egnu dialekt. Vit eiga ikki - sum vit føroyingar eru so herviligi - at spotta ymsu dialektirnar, sum vit hvor sær halda vera løgnar. Di- alektimar eru ein skattur, sum vit eiga fram um eitt nú íslendingar, sum hin- vegin hava havt sítt skrift- mål í øldir. Men aftur at hesum eiga vit at gera okkum greitt hvat er dia- lekt, og hvat er málspilla. Hetta kann koma í bland. Ikki íslendka, ella danska - men føroyska vegin Tá vit føroyingar kjakast um mál, tosa vit um „danska vegin< ella »is- lendska vegin<. Hetta fyr- ikemur mær heldur legið, tí í mínum huga eiga vit framhaldandi at fara tann nátúrliga vegin, og hann er hvørki danskur ella ís- lendskur - hann er før- oyskur! Løgtingid. Tá id løgtingid var endurreist í 1852 vóru hesi húsini bygd. Men endurreista løgtingid var als ikki tað sama, sum tað, ið varð niðurlagt í 1816. Hitt gamla var bæði dómstólur og tjóðarumboð. Føroyskt er eitt av teimum norðurgermansku (norrønu) málunum, sum skiltu seg úr tí indoevrop- iska fyri nøkrum túsund árum síðani. Tey norrønu málini skiltust aftur sundir í eyst- urnorrøn (danskt svenskt norskt) og vesturnorrgn (føroyskt, íslendskt og ný- norskt). Vit hava eina uppruna- liga stavseting (etymolog- iska). Tá so er, vilja vit altíð leita eftir uppruna- num, tá nýggj orð og fyri- brigdi skulu finnast Tað. er her føroyskt og ís- lendskt mangan renna saman. Málini hava jú sama uppruna og tí nógv felags orð og fyribrigdi. Men harvið fer málið ikki >íslendska vegin«, men tann náttúrliga føroyska vegin. móðurmálið Vit kunnu kortini fegnast um, at málið varð bjargað. Nú vendst ikki aftur til tað gamla við einum gerandis- máli (føroyskum) og ein- um »myndugleika- og kirkjumálið< (donskum). Men kortini eru ikki allar súðir syftar. Vit hava trupulleikar við framburði (úttalu). Í skúlum leggja vit stóran dent á, at bera danskt, enskt og týskt fram á rætt- an hátt. Alt gott um tað, men vit gera nær um einki við føroyska ljóðlæru. Hetta er ein trupulleiki, ið vit eiga at taka upp. Avirkanin er stór - ser- liga gjøgnum út- og sjón- varp. Men eisini hava før- oysku tónleikaútgevararnir eina ábyrgd fyri at tryggja, at tað, ið givið verður út á føroyskum, er væl og rætt framborið. Men skal trupulleiki loysast frá grundini, er tað sjálvandi í skúlunum, vit skulu byrja. Við føroysktundirvis- ingini liggur nógv á láni. Hetta eiga lærarar at taka til sín, tí tað verða teir, ið koma at broyta skúlan. Kanska vit skuldu fing- ið eitt kjak í lag um henda trupulleika, heldur enn at ilneitast inn á Setið og teir, ið har gera eitt dygd- argott arbeiði. Vit mugu standa saman um móðurmálið - eitt av okkara týdningarmestu tjóðareyðkennum... Eirikur Lindenskov Lesnaður: Rasmus Rasmussen, Føroya Sega 825-1906 (1951) V. U. Hammershaimb »Færøsk Dagbog« (Chr. Matras 1941) Edward Mortensen (Mitens): V. U. hammershaimb, »Livssøga og virki hanns« (1916) H. J. Debes, »Politisk søga Føroya 1814-1906« (1993) Árni Dahl: »BOkmeniasøga l« Jeffrei Henriksen, »Lj6dlæra« (1975) »FøringatiDindi« 1890 - 1906 Gomul mynd úr Havn. Miðbýurin var tá Tinganes og Gongin var høvudsgøtan.