mikudagur 9. juli 2003síða 3

4 Nr. 127 - 9. juli 2003 Nr. 127 - 9. juli 2003 5 Vágbingar hava havt nógv at tosa um seinastu tíðina, tí nú skulu allir vegir í Vági hava navn GØTUNØVN Áki Bertholdsen Vágur: Nú verður spenn- andi at vita, hvar eg búgvi. Hetta var bara ein við- merking úr rúgvuni, tá ið vágbingar ein dagin fyri stuttum komu saman at tosa um gøtunøvn. Allir vegir í Vági skulu nú hava nøvn og hvørt hús skal hava sítt nummar so nú fáa allir vágbingar at vita, hvar teir búgva. Seinastu tíðina hava vág- bingar gjørt uppskot um, hvussu 25 gøtur og vegir í bygdini skulu eita og síðani hevur ein gøtunavnanevnd mett um tey innkomnu uppskotini. Eitt fríggja- kvøld nakað síðani var so almenn móttøka, har ið uppskotini vórðu løgd al- ment fram. Men fyrireikararnir høvdu týðiliga undirmett áhugan hjá fólki fyri, hvussu gøtunøvnini skulu vera, tí fundurin varð lagd- ur at vera í Stóra Pakkhúsi og har var verri enn so pláss fyri øllum teimum mongu, sum høvdu ætlað sær á fund. Og enn minni var pláss at vísa gøtunøvnini í upp- vørpu, soleiðis sum ætlanin var. Fimm vágbingar høvdu latið uppskot inn um, hvussu gøtunøvnini skulu vera og á samkomuni hetta sama fríggjakvøldið fingu tríggir teirra virðisløn handaða. Palli Jacobsen fekk 3. virðisløn, sum var upp á 1000 krónur. Arnfinnur Bjarkhamar fekk aðru virðisløn og hon var 1500 krónur. Og 1. virðisløn, sum var 3.000 krónur, fekk Martin Andreasen. Læknarnir funnu ikki Ásgerð Stenberg, sum er formaður í mentanarnevnd- ini í Vágs Býráð, segði, at nú er langt síðani, at kommunan fór undir ar- beiðið at seta nøvn á vegir og gøtur í bygdini. Arnfinnur Thomasen, sum hevur mannað gøtu- navnanevndina, saman við Ebbu Skaalum, Torleif Augustinussen og Páll Jacobsen, segði, at nevndin hevði lagt dent á at varð- veita tey gomlu staðanøvn- ini. Eisini staðanøvn, ið mestsum eru farin í gloymskuna, hevur nevndin tikið framaftur. Soleiðis verður nú skotið upp at kalla vegin, sum í mong ár vanliga hevur verið kallaður Loprans- vegurin fyri Navargøta, tí gamla staðarnavnið er Inni á Nøvunum. Annars hava eisini gamlir, kendir vágbingar fingið vegir uppkallaðar eftir sær, eitt nú Jákup Dahl, próvstur, Jóan Hendrik Schrøter, lærari og Magnus Dahl, vinnulívs- maður. Sum heild tóku vág- bingar væl undir við nøvn- unum, men eftir fundin var kortini lívligt kjak um nøvnini. Summi hildu, at okkurt navn kundi verið betri valt, og so vóur tað onnur ið spurdu, hví ikki tann og tann vágbingurin eisini fekk eina gøtu nevnda eftir sær, tá iðhin kundi fáa........ Men øll tey, sum hava viðmerkingar til gøtu- nøvnini, kunnu gera vart við seg. Nøvnini, sum nú eru sett á, eru bert uppskot og ætlanin var júst, at geva fólki høvi at koma við viðmerkingum. Seinni fer so Vágs Býráð endaliga at áseta gøtu- nøvnini. Bróta reglugerðina Í samrøðuna við Dan Reinert Petersen í gjár endurgeva vit hann fyri at siga, at tað stendur í viðtøkunum fyri Framtaksgrunnin, at hann skal selja fyritøkurnar, tá ið tær eru sølubarar. Tá ið Framtaksgrunnurin ikki selir Fiskavirking, brýtur hann sostatt sínar egnu viðtøkur. Dan Reinert Petersen ger vart við, at hann segði, at tað stendur í sjálvari reglugerðini fyri grunnin, at fyritøkurnar skulu seljast, tá ið tær eru sølubarar og hann heldur, at tað er rættari at brúka tað orðið. Reglugerðin er oman fyri grunnin og er sostatt heilt bindandi fyri grunnin, sigur hann, men viðtøkurnar fyri grunnin kann nevndin sjálv samtykkja at seta í gildi og úr gildi aftur. Hinvegin hevur nevndin onga ávirkan á reglugerðina, men skal virka treytaleyst eftir henni. Nú fáa vágbingar at vita hvar teir búgva Hetta kortið vísir, hvussu ætlanin er, at høvuðsvegirnir í Vági skulu nevnast. Hetta eru tó bert uppskot og býráðið fer at taka endaligu støðu seinni. Kortið hevur Munin gjørt Martin Andreasen fekk fyrstu virðisløn í kappingini um gøtunøvn í Vági. Sjálvur býr hann í Fossagøtu, verður uppskotið fylgt. Dagfinn Olsen tók myndina av honum uttanfyri húsini í Fossagøtu Einki spart upp á Føroyar Danmark hevur ong- antíð brúkt Føroyar til at sleppa undan útreiðslum í NATO. Soleiðis sigur danska verjumálaráðið í ein- um avgjørdum svari til føroyanevndina hjá Fólkatinginum VERJUÚTREIÐSLUR Ingi Rasmussen Føroyanevndin hjá Fólka- tinginum fyrireikaði seg væl, áðrenn føroyaferðina herfyri. Nevndin setti And- ers Fogh Rasmussen fleiri ítøkiligar spurningar, sum hon kundi vænta fóru at stinga seg upp á ferðini. Forsætisráðharrin varð millum annað biðin um »en samlet opgørelse af det øk- onomiske mellemværende mellem Færøerne og Dan- mark, herunder de eventu- elle gevinster Danmark får i NATO, fordi det danske rige omfatter Færøerne og Danmark.« Fyri at fáa svar upp á tann síðsta spurningin vendi Anders Fogh Rasm- ussen sær til verjumála- ráðið, sum púrasta vísir aftur, at Danmark nakrantíð hevur fingið nakað burtur- úr, at Føroyar vóru partar av danska ríkinum. »Danmark har på intet tidspunkt unddraget sig ud- gifter i NATO som følge af Færøernes status og placer- ing. En sammenkædning mellem geografisk beligg- enhed samt strategisk be- tydning og ønsket om et mindre bidrag til Alliancen ville desuden være et klart brud på de grundlæggende principper i NATO«, sigur verjumálaráðið í svarinum. Verjumálaráðið greiður frá, at felags verjuætlanin í NATO hevur til endamáls at tryggja, at verjusam- gongan kann loysa samlaðu uppgávurnar. Sum partur av hesum verður tillutað hvørjari tjóð nøkur styrki- mát. Hesi styrkimát verða m.a. ásett fyri at býta byrð- una javnt millum londini. NATO fær javnan fráboðan um hetta og harafturat hendir ein jøvn eftirmeting av hvørjum landi, sigur verjumálaráðið. Niðurstøðan er altso, at Danmark ikki hevur spart útreiðslur í NATO, við at Føroyar hava lagt land til verjuna av vesturheiminum í 50 ár. Hinvegin vísir verjumálaráðið á, at verjan av Føroyum framvegis er fíggjað av dønum. Í 2002 kostaði verjan av Føroyum 144 milliónir krónur. Jens Aage Jensby, verjumálaráðharri, á ferð í Føroyum. Upp undir føroyaferðina hjá Føroyanevndini, avvísti verjumálaráðið, at Føroyar hava spart dønum útreiðslur í NATO Mynd: Jens K. Vang Bæði Jens Otto Kragh og Uffe Elleman Jen- sen hava brúkt Før- oyar sum trumf, tá samráðst hevur verið við NATO um verju- útreiðslurnar hjá Danmark. Tað vísti frágreiðingin um »Føroyar í kalda krígnum«, sum so- statt sáar iva um út- søgnina hjá verju- málaráðnum til før- oyanevndina hjá Fólkatinginum BAKGRUND Ingi Rasmussen Spurningurin um verjuút- reiðslurnar hjá Danmark í NATO hevur javnan verið frammi síðstu árini. Og niðurstøðan hevur ikki altíð verið, at Føroyar einki hava vigað, tá gerast skuldi upp. Uppundir samráðingarnar við donsku stjórnina í 2000 royndi Føroya landsstýri at vísa á, at Danmark hevur spart risaupphæddir í NATO, tí Føroyar og Grøn- land eru partar av danska ríkinum. Sagt var, at frá 1976 til 1989 spardi danska stjórnin smáar 90 milliardir krónur í verjuútreiðslum til NATO, tí hon læt øki í Før- oyum og Grønlandi frá sær. Somu árini læt stjórnin Føroyum og Grønlandi 60 milliardir í stuðli, og danska yvirskotið var so- statt 30 milliardir krónur. Segði landsstýrið. Jenis av Rana, tingmaður, nýtir eisini øll høvi at vísa á, at blokkstuðulin er ongin ein olmussa, men eitt gjald fyri, at NATO brúkar før- oyska jørð til sínar her- støðir. Svartabók svarar Hvussu er og ikki. Niður- støðan hjá danska verju- málaráðnum, sum onki sigur seg hava spart í verju- útreiðslum til NATO upp á Føroyar, samsvarar ikki heilt við tað, sum kom fram í Svørtubók, frágreiðingini um Føroyar í kalda krígn- um. Eitt av teimum fýra punktunum í frágreiðingini snúði seg um »at krevja eina gjølliga frágreiðing frá stjórnini um, hvussu her- støðirnar í Føroyum hava verið mótroknaðar donsk- um útreiðslum.« Tað eydnaðist ikki søgu- frøðingunum Sámali Tróndi Finnson Johansen og Jákupi Thorsteinssyni at svara spurninginum í krónum og oyrum. Men í teim-um skjølum, sum Sámal Trónd- ur fann í amerikonskum skjalagoymslum kom kortini fram, at Danmark nýtti Før- oyar og Grønland sum sjón- armið, tá verjuútreiðslurnar skuldu vigast. Eitt, sum týðiliga bendir á tann bógvin, er ein fundur í november 1958 millum »Charges d’Affaires« L. Satterthwaite frá amerik- ansku sendistovuni í Keyp- mannahavn og danska utt- anríkisráðharran Jens Otto Krag um uppseting av Loran-C støðini í Føroyum. Ein býtishandil Á fundinum kemur Krag inn á, at tað er ein saman- hangur millum tær lágu verjuútreiðslurnar hjá Dan- mark og hetta at lata rættin til føroyskt og grønlenskt øki frá sær. Í roynd og veru legði hann tað beinleiðis fram soleiðis, at veruliga orsøkin til, at donsku verju- útreiðslurnar vóru so lágar, var at Danmark læt øki í Grønlandi og Føroyum frá sær til uppseting av hernað- arligu støðunum. Í frágreiðingini »Føroyar í kalda krígnum« er eitt skjal endurgivið, sum er ein frágreiðing frá fundinum millum Krag og Satterth- waite. Eftir at Krag hevur sæð skjølini hjá sendistøð- ini um Loran-C støðina í Føroyum, sigur hann, at Danmark við gleði hjálpti NATO og gjørdi sítt til at uppfylla síni krøv við at geva NATO Føroyar og Grønland at ráða yvir. Hetta fekk donsku verjuút- reiðslurnar at síggja betri út og gav meining. Og hann var glaður fyri at síggja, at hesin veruleiki var viður- kendur av amerikonsku stjórnini, er Krag endurgiv- in fyri at siga. Fundurin snúði seg um at fáa danska góðkenning fyri Loran C støðina á Eiði við teimum hernaðarligu enda- málum, ið har vóru. Tí fat- aði Satterthwaite hetta sum ein býtishandil. Hann svar- aði, at hann var fegin um, at Danmark hevði ræði á Føroyum og Grønlandi, og at londini tískil vóru tøk til felags verju. Hóast fundurin og diplo- matiska spælið ikki bein- leiðis avdúkar, um danir í veruleikanum seldu Føroy- ar, so vísir hetta, at eitt »Føroya-kort« tilvitað var brúkt sum ein trumfur hjá Danmark. Uffe stuðlar Hetta sjónarmið verður eis- ini stuðlað av Uffe Elle- man-Jensen, sum í dagbók síni frá 1996 greiðir frá, hvussu hann nýtti Grønland og Føroyar í samráðingun- um um donsku verjuút- reiðslurnar í NATO. Tað vísti seg eisini at hava størri áhuga hjá amer- ikanarum at tryggja sær atgongd til føroyska og grønlendska økið enn at trýsta donsku stjórnina til at økja um sínar verjuút- reiðslur, so tær svaraðu til tær hjá øðrum londum í NATO, segði hann. So hóast verjumálaráðið í dag er sannført um, at tað ikki hevur spart útreiðslur í NATO av Føroyum, so eru aðrar ábendingar í søguni um, at Føroyar í sær sjálv- um vóru eitt gott kort. Føroya-kortið var trumfur Føroyar vóru eitt gott kort hjá Danmark undir kalda krígnum. Kortið varð tikið fram, tá samráðst var um verjuútreiðslurnar til NATO Mynd: Jens K. Vang C M Y K 5 4