týsdagur 18. januar 2000síða 5

9 tíðindablaðið sosialurin Nr. 11 - 18. januar 2000 8 tíðindablaðið sosialurin Nr. 11 - 18. januar 2000 THEODOR E. D. OLSEN »Eg skrivaði Móður Sjey- stjørnu í einum stórum, eydnuríkum íblástri«, segði William Heinesen í eini samrøðu í áttatiárunum. Og helst hava limirnir í leik- bólkinum Grímu kent tað sama, tá teir hava arbeitt við at seta hesa skaldsøguna á pall, tí útkomin úr Meiarí- num leygarkvøldið var eg ikki í iva: »Góðska er ein realitetur, ein veruleiki«, sum stjørnuskaldið undir Varða vildi vera við. Ikki bara teir spontanu menn- iskjansligu gerningarnir, framdir av næstrakærleika, men so sanniliga eisini góðskan, kvaliteturin í før- oyskari leiklist 2000. Tað er nevniliga heldur enn ikki ein djørv roynd hjá leikrithøvundanum og leik- stjóranum, Ega Dam, og hansara fólki at fara undir at flyta eina so poetiska søgu á ein ítøkiligan pall, men kveikjarin William megnar enn á hundrað ára degnum at vera ein inspira- tiónskelda hjá føroyskum listafólki. Lív Komin innar í meiarímyrkr- ið verða vit nevniliga bein- anvegin sogin inn í tað ser- liga universið, har sjálvt lív- ið byrjar. Unga gentan An- tonia, dóttir tann góðvarna keypmannin, eigur eitt barn. Men eins ektaður og móð- urkærleikin hjá Antoniu er, eins óektaður er hesin hjálp- arleysi nýføðingurin í eygu- num hjá Trinu, ið sum fræg- ast og eftir bestu sannføring hevur roynt at uppalt An- toniu. Jákup, sum hesin drongurin verður doyptur, er nevniliga føddur uttan fyri hjúnarlag, og er sostatt Sjey stjørnur til Grímu Leygarkvøldið var leikurin »Móðir Sjeystjørna« frum- framførdur á Meiðarínum í Havn. »Góðska er ein reali- tetur, ein veruleiki«, sum stjørnuskaldið undir Varða vildi vera við, staðfestir ummælarin sambært hesi serligu kristni- fatan enn ein frukt av kunn- leikans træi. Og tær vaksa sum ókrút, skulu vit trúgva tí eldru. Men munur er á kvinnum, og meðan Trina gamla í sín- um einsemi neyvan hevur kent tey mongu mannfólk- ini, eru tað fleiri, ið verða hugtiknir í tí ungu Antoniu, sum við sínari lívsgleði og merkiligu erotisku útstrál- ing er keldan til alt fram- haldandi lív, sum tó er og skal njótast her og nú. Tað gongur tó ikki so væl hjá tí óivað vituga, men turrisliga og smávandna læraranum, Napoleon, at gera Antoniu lukkuliga. Hann dugir sína søgu og brúnu bøkur uttanat, men gloymir, at kærleikin hjá Romeo til sína Juliu var størri enn alt mannavit. Bet- ur riggar hjá tí meira festliga Gravara Peturi, sum dugir at spæla harmoniku og at reypa frá sínum ferðum á heimshøvunum, at vinna hjartað hjá Antoniu. Tað eydnast tó Trinu at styggja hendan unga sjarmørin burtur, sum ikki er av so »góðum« fólki, og tí ikki nóg góður til hesa ungu gentuna. Sonurin Men lívið vil tó altíð vinna – eisini á tí ónda og á deyða- num – og hóast sóttin herj- ar, og Antonia saman við so nógvum øðrum doyr á ung- um árum, veksur sonurin Jákup upp í sínum egna hugaheimi, har alt er nýtt. Trina, sum enn einaferð hevur fingið uppgávuna at uppala eitt barn, roynir aftur sum frægast at gróðurseta sína kristnifatan í hetta lítla barnið, og verja tað móti synd og ólevnaði sum liv- andi hugflogi, pimparíi og kortspæli. Tað er tó strævið hjá Trinu, hvørs lívsfilosofi á- haldandi minnir á, at verðin er ónd, at halda á spæla hin sjálvvalda leiklutin sum tann, ið altíð skal døma síni syndugu medmenniskju. Tá hevur ein nevniliga úr at gera, og lítli Jákup og huga- heimur hansara hóra undan tí myrka og lívsnoktandi á- ganginum frá Trinu. Ikki við beinleiðis uppreistri, men barnsligum forvitni og fantasii. Heilt avrik Sum áður nevnt er Móðir Sjeystjørna ein sera poetisk skaldsøga, sum hevur ikki sørt av mytiskum flogi og formi í sær. Tað var tí spennandi leygarkvøldið at síggja hvussu Gríma, ið er sera trúgv mótvegis bókini, megnaði at flyta heimsins nalva, gomlu Havnina, har alt upphav byrjaði og tók skap, á pall í Meiðarínum. Og júst pallurin var eisini við til at gera hesa fram- førsluna til eina heildar- mynd. Tað má sigast at sveinastykkið hjá tí unga scenografinum royndist av- bera væl. So við og við vórðu funktiónirnar við pallinum opinberaðar fyri okkum áskoðarum, og gjøgnum allan leikin stuðl- aði scenografiin leikarunum og søgugongdini, og ikki minst saman við tónleiki- num undirstrikaði hetta tað skiftandi huglagið. Pall- myndin stjól ongantíð sjálva myndina, men var við til at skapa eindarmyndina, ið Móðir Sjeystjørna sum sjónleikur er. Vit møta nevniliga nógvum persón- um í leikinum. Ja, eg taldi fjúrtan í tí snøggu og kunn- andi leikskránni, men hes- um megna teir seks leikar- arnir úr Grímu at geva lív, uttan at áskoðarin verður ørkymlaður av teimum ofta títtu skiftunum. Her sleppa vit rættiliga at síggja hvussu fjøltáttaðum og gávuríkum sjónleikarum Gríma veru- liga er mannað av. Leikritið Tað er heldur ikki á hvørj- um degi at nýggj føroysk leikrit síggja dagsins pro- jektørljós, og sum heild er tað enn einaferð hepnast Ega Dam væl at skriva leik- rit. Sjálvandi leita tankarnir altíð aftur til upprunasøg- una, tá talan er um kenda bók, og tað vil so vera, at onkrar nuancur og brigdi hvørva, tá ein miðil verður útskiftur við annan og enntá konkretiseraður. Eitt nú kundi tú spurt um grundina til óndskapin og misskiltu góðskuna í leikinum, og um persónarnir, ið umboðaðu daprasta svartskygni, í grundini ikki kundu verið lýstir meira sympatiskt og við størri medviti, hóast áskoðarin tó sær hvørjum korum tey liva undir. Alt hevur jú sína orsøk. Móður Sjeystjørnu haldi eg tó vera eitt heppið val, tá talan er um eina søgu, sum skal umboða kjarnuna í skaldskapinum hjá Williami, tí hesin mytiski og samstundis stutti og greiði frásøguhátturin lýsir kanska betur sjálva góðsk- una, sum sambært høvunda- num hóast alt býr í menn- iskjanum, enn hevði tað sosialrealistiska perspek- tivið fingið takið á fortelj- ingini, sum t.d. í onkrari av teimum eldru og drúgvaru skaldsøgunum, men sum hinvegin tó kanska kundi sýnt okkum, hví menniskj- uni gera sum tey gera. Tillukku Gríma Slíkt kann ein altíð hugsa um aftan á, tá leikurin er sodnaður í sinninum, men meðan eg sat og hugdi, kendi eg meg bæði heima í hesum mytiska frumbý- num, har lítli Jákup var dømdur at vaksa til mans millum góðsku, skygni og alt køvandi mistreysti, og eg ræddist, tá tær gróðursettu myrku kreftirnar, sóu út til at vinna. Men størstur av øllum er hóast alt kærleikin, og eins og tokkin til leiklistina iva- leyst hevur drivið verkið hjá Grímu, eiga vit eisini at vera góð við okkara yrkisleik- bólk, sum enn einaferð hev- ur ríkað okkum við einum góðum leiki. Onkuntíð hev- ur tað kanska sæð út sum hesin bólkur kanska skuldi fingið somu lagnu sum okk- urt av børnunum í Móður Sjeystjørnu, nevniliga at blíva offrað í sínum ung- dómi á onkrum vígvølli av profitthungrandi valdsharr- um ella berari líkasælu. Men sigast má, at Gríma sum langt síðani er farin um tey tjúgu, hevur fingið tað at rigga á Meiðarínum. Sjeystjørnan verður eisini nevnd Pleiadurnar. Hesar vóru í griskari mytologi tær sjey døturnar hjá Atlasi, ið noyddist at bera himna- hválvið á sínum herðum. Hiðani kunnu vit bert stað- festa, at í hesum døgum ber Gríma lættliga hæddirnar í føroyskari leiklist, og vón mín er, at tey framhaldandi fara at vísa okkum, at góðska veruliga er ein realitetur. Sjey stjørnur til Ega og tey. Hann sá fyrstu ferð dagsins ljós, keypmanssonurin An- dreas William Heinesen, ein 15. januar, best sum fólk vóru farin at venja seg við at skriva 1900 – t.v.s. tey fáu her á landi, sum yvir- høvur fingust við at skriva ella høvdu áneyðir fyri slík- um ella dugdu til sovorðið. Og nú øldin er fullrunnin, rætt dagin í dag, í hesum Harrans ári, sum er so ov- byrjað av øllum sínum nullum, eru vit komin saman higar at staðfesta, at danska munnmælið: um hundrað ár er alt gloymt – kanska er rætt á tí persónliga økinum og í teirri ítøkiligu hendingini, men fer heilt skeivt, tá ið ræður um okkara felags gleði og takksemi uppi yvir stórslignum og fjølbroyttum manndómsverki í einum longum og virkisríkum lívi, hansara, sum sá dagsins ljós 15. januar í árinum 1900. Tí at tá var hann føddur. Men gitin var hann og livdi í móðurlívi í 1800-árinum, tí seinasta, í øldini við Na- poleonskríggjum, Nólsoy- ar-Pálli og Brillumanninum, einaveldi og einahandli, men eisini við fólksligum rembingum, byltingum og sosialismu, skipsfiskiskapi og tjóðskaparrørslu. Í grundini havi eg leingi hild- ið, at William Heinesen, tó at hann á so mangan hátt er eitt eyðkent barn av 20. øld, í sínum baksýni hevur sterk- ar røtur longur aftur í tíðina, mentanarliga og málsliga, og tað er ikki minst mót- spælið og samspælið ímill- um gamalt og nýtt, í hugsan, hugdámi, málføri og listar- ligum búna, sum ger skald- skap hansara og aðra list, sum hann hevur íðkað, so einsýna forkunnuga og spennandi. Nú siga tey kønu, at 19. øld var ikki av fyrr enn í 1901, men kanska hon, við síni hugtiknu og og hugtakandi ljósu framburðstrúgv, toygdi seg upp aftur longur. Tað heldur ið hvussu er William sjálvur í eini minnisrún um Havnará, sum kastaði hvørvisjón yvir seg niðri í býnum, men enn rennur her uppi í óbygdum: »Verðin tóktist so ung tá,« skrivar hann, »kríggj og ó- friður hóttu ikki. Menniskj- uni tá á døgum høvdu fast- asta álit á framtíðini. Og vit, ið tá vóru piltar, fingu – snevilin av einari tíð og ein- um tíðaranda, sum so brád- liga hvarv í árinum 1914 – Í tí árinum snaraði tíðarinn- ar hurð um síni leikindi; søguliga sæð var hetta alda- mótið og ikki kalendaraárið 1900.« Í hesum barndómsins tíðar- hvarvi er tað, at skaldskap- urin hjá Williami Heinesen so týðiliga hevur sínar veru- ligu røtur, sínar vellandi keldur, og kanska, hvør veit: kanska eisini sítt treysti og sítt trúfesti? Úr hesum út- sýnistorni, sum hann smíðar og byggir út, so tað verður rúmligari og fínligari og litríkari, sum árini renna, tekur at skyggja og glógva av ungdómi, av elli og ævinleika, og hiðani, úr erva á hesum torni, hevur hann frálíkt útsýni í tíð og rúmd. Byrjanin Tað byrjaði annars, alt, fyrst í tjúgunum, við trábeittari tilverugrundan í yrkingasavni eftir yrkinga- savn, skoðandi løtuna í ævinleikans mátistokki, við symbolistiskt løddari yrking og við føroysku náttúruni sum myndabrunni og leik- tjaldi. Sum so, um tíggju- áraskiftið, snaraði í sam- felagskritiska og moraliser- andi ætt, yvir í skaldsøguna, yvir í skaldsins episka og etiska tíðarskeið, sum Chr. Matras hevur nevnt, ta breiðu frásøguna, sum hann øll tríatiárini og fjørutiárini stríddist við, at fáa hana at legnast fyri sær rættiliga, í stórum og stórt ætlaðum merkisverkum, til tað umsíðir eydnaðist honum heilt fyri hálvaldarskiftið, tá ið hann endiliga hevur skrivað seg fram á sína egnu episku skrift, hevur funnið sín sermerkta frásagnarstíl, sítt útsýni og sín form: tit vita, henda mytiska, broder- andi, poetiska, fabulerandi, sum onkur nevnir magiska realismu, og sum vit tí, ekkaleys, taka upp aftur her, av tí at navnið spillir ongan. Lívsins meining Eitt er at nevna, sum óloysi- liga er knýtt at prosaskriv- ingini hjá Williami Heine- sen, og sum seinni tekur seg upp í yrkingunum við: hesin serligi undirstreymur av góðvild og mannatokka, ið seyrar ímillum reglurnar í bókunum og altíð lýsir av summum umráðandi per- sónum í skaldsøgunum og í stuttsøgunum. Hesin hjarta- reini fløvin er tað, hetta ó- spilta og óuppgjørda sinnis- lætið, henda óumhugsaða góðskan, kanska opinlýs, At vera heima á jørðini Heðin M. Klein helt røðu, tá minnisvarði til minnis um William Heinesen varð avdúkaður leygardagin Framhald á síðu 12 DÁNJAL HØJGAARD - Hetta er keðiligt fyri byggi- harran. Tað setur hann í eina ringa knípu. Petur á Lava Olsen, stjóri á Brunaumsjón Landsins er sera misnøgdur við manna- gongdina, sum verður nýtt, tá bygningar verða reistir - ella umbygdir. Eftirlitsstovnarnir, sum skulu góðkenna bygningarn- ar verða ikki hoyrdir fyrr enn arbeiðið er liðugt. Hetta kemur mangan dýrt aftur um aftur, tí eftirlitsstovnarnir krevja mangan ábøtur og broytingar, sum byggiharrin ikki hevur tikið fyrivarni fyri. Við øðrum orðum kann bygningurin gerast nógv dýr- ari enn roknað var við. Byggiloyvi - uttan hoyring Petur á Lava Olsen fílist á, at kommunurnar í Føroyum kunnu skriva út byggiloyvi - uttan at avvarandi mynd- ugleikar fyrst hava mett um byggingina. Hetta er bæði galdandi fyri nýbygging og t.d. um eini sethús verða umbygd til barnagarð. Kommunurnar kunnu spyrja avvarandi stovnar eftir, men tað er eingin treyt. Er talan um t.d. røktar- heim, ansingarstovn, sjúkra- hús ella gistingarhús, so skal bygningurin kortini góð- kennast áðrenn hann verður tikin í brúk. Og tástaðni Skeiv gongd í byggimálum Tað kostar dýrt, at bygningar ikki verða skoðaðir fyrr enn arbeiði er liðugt. Tað sigur Brunaumsjón Landsins, sum fyrireikar eina kunngerð, ið skal tryggja, at avvarðandi myndugleikar verða hoyrdir áðrenn byggiloyvi verða latin. Tað er eingin vandi fyri hundinum. Men fólk mugu hinvegin ansa eftir, nú salmonella er staðfest í hundakrási Tilvildarlig mynd Salmonella í hundakrási Serfrøðingar í Danmark hava staðfest salmonella í sonevndum hundasnacks. Teir biða fólk ansa eftir, tí fólk eru í smittuvanda. Føroyskir handlar innflyta hundakrás úr Danmark. DÁNJAL HØJGAARD Danska Plantudirektoratið hevur tikið stakroyndir av sonevndum hundasnacks. Hetta er krás til teir fýrføttu, gjørt av turkaðum svínaoyr- um, svínatrýni og svínasinu. Í triðja hvørjum føri var salmonella staðfest í krás- inum. Talan er um tað vanda- miklu multi-mótstøðuføru salmonella DT104, sum er ógvuliga trupul at handfara, skrivar danska blaðið Aktu- elt í gjár. Krevur ansni Ein serfrøðingar, sum granskar í djórasjúkum, sum kunnu smitta fólk, bið- ur fólk ansa eftir. Fólk kunnu fáa Salmonella-bak- teriuna, tá tey geva hund- inum teir dálkaðu bestubit- arnar, verður sagt. - Sleikir tú tær um fingr- arnar aftaná ella fer tú at matgera uttan at vaska hendur, so kanst tú verða smittaður av salmonella. Tað sama er galdandi fyri smábørn, sum grulva á gólvinum, um tey súgva hunda-bitarnar ella koyra teir í munnin, sigur Flem- ming Bagger, ráðgevi á danska Zoonosecentret við Aktuelt. Einki frætt - Hetta havi eg einki hoyrt um, sigur Niels Mortensen, stjóri í SMS í Havn. Miklagarður er ein av handlunum í Føroyum, ið selur krás til hundar, og hundakrásið í Miklagarði kemur úr Danmark. Niels Mortensen sigur, at Miklagarður plagar altíð at frætta frá fyritøkunum, sum handilin keypur vøruna frá, tá vandi er fyri salmonella. Men hann hevur einki hoyrt um nakran vanda í sam- bandi við hundakrásið, sig- ur hann. - Hetta má eg fara at kanna, sigur stjórin í SMS. Smittukeldan funnin Flemming Bagger heldur, at myndugleikarnir við hesum hava loyst gátuna um nakrar av DT104-tilburðunum í Danmark, har tað higartil ikki hevur borið til at stað- fest smittukelduna. Hundinum sjálvum nýtist ongum at vera bangin fyri, Brunaumsjón Landsins fyrireikar eina kunngerð, sum skal tryggja, at kommunur ikki kunnu geva byggiloyvi áðrenn avvarðandi myndugleikar hava úttalað seg um málið Tilvildarlig mynd sigur Flemming Bagger. - Teir eru ránsdýr við sterkari sýruforðing, sum drepur salmonellabakteri- una áðrenn hon sleppur nið- ur í magan, sigur hann. koma stovnar sum Bruna- umsjónin, Starvsstovan og Arbeiðseftirlitið inn í mynd- ina - mangan við kostnaðar- miklum krøvum. - Tá teir avvarandi mynd- ugleikarnir koma aftur um aftur, hevur kommunan mangan hug at seta teir til viks, sigur Petur á Lava Olsen. Órættvíst Stjórin á Brunaumsjónini heldur, at framferðin í byggi- málunum er órættvís móti byggiharrunum, sum mang- an eru óroyndir á økinum. - Í mongum førum royna teir seg sum byggiharrar fyri fyrstu ferð. Tí handla teir í roynd og veru í góðari trúgv, sigur Petur á Lava Olsen. Kunngerð í uppskoti Til tess at binda um heilan fingur er stjórin á Brunaum- sjónini tí farin undir at orða eitt uppskot til kunngerð, at leggja fyri landsstýrið. Eina kunngerð, sum skal tryggja, at teir avvarandi stovnarnir verða eftirspurdir áðrenn far- ið verður í gongd. - Kunngerðin skal tryggja, at kommunan í síni máls- viðgerð hevur eina hoyring millum teir avvarandi mynd- ugleikarnar áðrenn skrivligt byggiloyvi verður latið, sig- ur Petur á Lava Olsen, sum ætlar at tosa við hinar eftir- litsstovnarnar áðrenn upp- skotið verður lagt fyri lands- stýrið. Byrjað verður aftur mánadagin, 10. januar og halda vit á til fyrst í mai. Sjálvandi er altíð møguligt at fáa ókeypis royndar- tíma í SPINNING, AEROBIC og BALLETT. Møguleiki er hjá feløgum, fyritøkum o.ø. at leiga tímar í Yndi. Komið inn á gólvið ella ringið á tel.: 311 311, 310 025 ella 312 868. Tlf.: 311 311 Fax: 318 527 SPINNING AEROBIC BALLETT SPINNING Sum nakað spinnandi nýtt kunnu vit nú fyri fyrstu ferð í Føroyum bjóða tímar í SPINNING, sum seinastu árini er vorðin sera vælumtókt víða um. SPINNING er sera gott fyri Y, lungu og blóðrenslið sum heild. Eisini er SPINNING sera konditiónsstimbrandi og samstundis ein ógvuliga góður háttur at klænka seg. Samstundis kann SPINNING íðkast av øllum, eisini teimum við veikum liðum ella ryggi. Byrjað verður aftur mánadagin, 10. januar og halda vit á til leygardagin, 15. apríl. Nýtt Nýtt Nýtt Nýtt Nýtt Nýtt Mánadag Týsdag Mikudag Hósdag 18:00 – 18:50 Spinning Feittknúsari 18:00 – 18:50 Spinning Feittknúsari 19:00 – 19:50 Spinning 20:00 – 20:50 Spinning 20:00 – 20:50 Spinning 19:00 – 19:50 Spinning 19:00 – 19:50 Spinning 19:00 – 19:50 Spinning Mánadag Týsdag Mikudag Hósdag 15:45 - 17:00 Klassiskt Vaksin 16:45 - 17:45 6 - 8 ár 15:45 - 16:45 9 - 12 ár 16:00 - 17:00 13 ár og eldri 19:15 – 20:30 Dansur Vaksin KOSTNAÐUR FYRI ALT SKEIÐIÐ 1 ferð um vikuna: 450 kr. 2 ferðir um vikuna: 780 kr. 3 ferðir um vikuna: 1.100 kr. 6-12 ár: 375,- kr. 13 ár og eldri: 450,- kr. Mánadag Týsdag Mikudag Hósdag Leygardag KOSTNAÐUR FYRI ALT SKEIÐIÐ 60 min. 75 min. Skúlanæmingar 1 ferð um vikuna : 450 kr. 560 kr. 20 % avsláttur 2 ferðir um vikuna: 690 kr. 860 kr. 20 % avsláttur 3 ferðir um vikuna: 790 kr. 975 kr. Byrjunartilboð 25% í avsláttri Bert galdandi frá mánadegnum, 10. januar til hósdagin, 20. januar KOSTNAÐUR FYRI ALT SKEIÐIÐ Trimmari – Aerobic – Stepp + styrkivenjing – Venjing uttan hopp – Menn – Mix. Fá meira at vita hjá Yndi, ella kom framvið og fá tær ein faldara ella eitt prát. AEROBIC BALLETT 17:15 - 18:30 Aerobic Vand 18:30 - 19:45 Aerobic Vand 17:45 - 19:00 Stepp + Styrki Øll 17:15 – 18:15 Tilkomnar kvinnur Low 17:15 – 18:30 Stepp + Styrki Øll 15:00 – 16:30 Mix 18:30 - 19:30 Aerobic Byrjarar 19:00 – 20:00 Trimmari Øll 18:15 – 19:15 Aerobic Byrjarar Yndi kann bjóða flest øllum okkurt slag av kropsvenjing. Kvinnum sum monnum, ungum sum eldri, stórum sum smáum, sterkum sum veikum. 19:30 - 20:30 Trimmari Øll 20:30 - 21:30 Menn 20:00 - 21:15 Mix strævin Vand 19:45 - 20:45 Trimmari Øll