fríggjadagur 30. desember 1994síða 24

Síða 24 Árið, ið fór: Vit Nr. 249 — 30. DESEMBER 1993 Tíðindablaðið Et", sjálvi eiga ábyrgdina av lívinum í Føroyum --Qllvit í dag so vitandi, bæði um føroysk viðurskifti og um útheimin, at ongin umbering er fyri ikki at fara í holt vid at hugsa sjálvur. Tí hvør av okkum kann bert sjálvur liva sítt lív. Og líkamikið um vit skilja tað ella ei, so eiga vit ábyrgdina av >lívinum í Føroyum«, skrivar Tønnes Mikkelsen í hugleiðingum sínum um ársskiftið Tíðin rennur og vit onnur renna bæði undan og aftaná. Tá ið ársskiftið nærkast er vanligt, at hvør einstakur heldur sína egnu heilt pri- vatu løgmannsrødu — t.v.s. ger status. Ikki um hvussu er statt í landinum, men um hvussu stendur til hjá hvørj- um sær. Privatur status og al- mennur status er hvør sítt. Ti mong eru dømini um, at eitt land er væl fyri, sam- stundis sum borgarin hevur tað av hundanum til. Ella tvørturiméti sum í Italiu, har landið er í ævigari kreppu og borgarin hevur tað sum fyrsta dagin. Okkara politikarar kjak- ast um Føroyar verða meira ella minni bundnar til Dan- mørkina. Tú og eg hava ikki henda ivaspurningin, tí vit dag og dagliga noyðast at siga farvæl við vin- og skyldfólk, sum flyta niður. Í summar var lættari hjá løgmanni at gera status, enn hjá tær og mær iløtuni. Ti politiskt status er lítið annað enn hagtøl um krónur, kilo- metrar, tonsatøl, fråflyting- artøl, tvingsilstøl, skatta- prosent osfr. Men vit bædi, tå og eg, hvussu skulu vit kunna gera status, tå ið vit liva í kaos? Ateitt orð ikki er eitt orð, tá ið tað snýr seg um polit- ikarar, hava vit øll vitað mest sum altíð. Men at hetta eisini er veruleiki manna millum, er rættuliga nýtt. Einhvør sætar sær, alt skal rindast kontant. Tidirnar eru ikki til annad. Eingin hevur råd til annad. Vit liva í kaos. Fyrr vistu vit, hvat ið var skomm og ikki skomm. Men skommin er farin í søguna. Tær mo- demadu tíðirnar eru eisini komnar til Føroya. Brådliga vakna vit og noyðast at sanna, at fyrbrigdini »før- oyingur« og »hin føroyski veruleikin« er ein illusjón. 90 prosent av tidini liva tú og grannin í hvør sínum veruleika. Tú fert á flaka- virkið og rívur um frá kl. 8-17, grannin situr sam- stundis framman fyri einari teldu. Tú hyggur at sjón- varpsrá A um kveldið, grannin at rás B. Felags- veruleikin eru útvarps- og sjónvarpstíðindini um, hvussu av hundunum til alt er statt, bæði úti og heima. Í løtuni eru vit øll vitni til, at vina- og kenningapoli- tikkurin hevur spælt fallitt. Og er hetta næstan spell. Tí hann hevur hildið Føroyum saman frá ár 880 til 1980. Men at enda kom fløkja í tey mongu nullini aftan fyri lítla eitt-talið, so alt fór so syngjandi fyri bakka. Høvdu menn dugað sær hógv við almenna peningin- um, kundi vina- og kenn- ingapolitikkurin verið eitt positivt fyribrigdi. Tað hva satan ... hva í helvede er det, her lugter af!< William Heinesen segði á sinni, at Føroyar (Havnin) vóru heimsins nalvi. Um so er, so borar útheimurin ein neglahvassan fingur hart í henda sama nalva nú á døg- um. Eiuhvørt foreldur veit, at børn noydast at hava út- búgving. Men kaos verður, tå børnini noyðast at rýma av landinum, skulu tey kunna brúka út búgvingina, ístaðin fyri at byggja sær hús í grannalagnum. Kaos verður, tá onki fast starv er fast meira. Tá ið bankar ikki eru bankar meira. Tá ið grannahús verða sum harmonikur, ið pumpa húski út og inn. Kaos verður, tá ið samfe- lagsins oddafiskar bøna og biðja fólk um heldur at tørvar hjálp. Ikki frá prest- um ella sálarlæknum, men frá fólki, ið kennir hesar kostir at liva undir og kort- ini halda lívið vera herligt. Og er hetta fólkið sjálvandi listafólkið, sum maltíð hev- ur dugað at svomið sum fiskurin í kaos og aldri hev- ur tíkið dansin um gullkálvin fyri lívisins endamál. Ikki øll, sum arbeiðs- marknaðurin hevur punk- terað, skuldu fáast við list, slett ikki. Men listafólkið kundi kanska greitt frá, at lívið hevur meira at bjóða uppá enn tað, sum er til keyps í handlum og framm- an sjónvørpum. Identitetur kann kanska mátast við ann- að enn tali av køksmask- inum og garasju-ífyllu. Nýliga hava vit frætt, at allar tær avtalur, embætis- | Inum< „Persónliga haldi eg, at tað besta, ið hendi mær í vár, var, at eg lærdi at mjólka eini kúgv, sjálvur at toga í boppurnar. So nógv meira spennandi, enn at síggja ein krimi í sjónvarp- Persónliga haldi eg, at tað besta, ið hendi mær í vár spennandi, enn at síggja ein krimi í sjónvarpinum. var, at eg lærdi at mjólka Gott nýggjár! eini kúgv, sjálvur toga í ; boppurnar. So nógv meira Tønnes Mikkelsen I fíggjarliga undurið í Eyst- urasiu byggir fyri ein stóran part á hetta slagið av poli- tikki, gjørt við skili og skyn- semi. Vina- og kenningapoli- tikkurin er ein síður vid rétum heilt aftur i vikinga- tíðina. Og so við eitt riggar hann ikki meira. Er til for- treð, vísir tað seg. Og tú og eg standa eftir, mitt í kaos. Hvussu skulu vit so bera okkum at? Hvat er gongd leið? Nakað tað sama uppliva føroysk húski, sum fyri Stuttum eru flutt niður, tá ið tey fyrstu ferð kóka sær ræstan fisk. Við eitt renna danir oman og niðan trapp- urnar og rópa: >Hva fa'n … Postboks 1058 - 110 Torshavn - Tlf. 19820 ganga arbeidsleys her i Før- oyum, enn at ryma. Hetta er óvanligt. Og óvanligt er, at tað ikki er skomm, at konan hevur arbeiði, meðan mað- urin er arbeiðsleysur. Kaos verður ikki tí at tíð- irnar eru broyttar, men tí at tær broytast her og nú. Ikki ber til at gera nakra niður- stóðu um 1994, tí at niður- stóða kann ikki gerast eftir teim reglugerðum, vit nýttu frammanundan. Vit kunnu staðfesta, at 5000 fólk eru flutt av land- inum tey seinastu árini — men ikki, um hetía er gott ellaringt. Mangur leikur er í longum talvi. Kann henda vit bert eru í opningsspæl- inum í løtuni. Minnist til: søgan er long. Vit í Føroyum uppliva ikki okkum sjálv sum før- oyingar— vit eru bert menn- iskju millum onnur menn- iskju. Men í útlegd verður ein medvitandi um, at Før- oyar hava mergjað ein á ein serligan hátt. Givið tær ein dám, tú fegnast um. Vit standa mitt í kaos. Mong av okkum blóðfátæk og við alt ov nógvari fritid. Summi halda seg ikki hava nervar til tað. Hesi fólkum menn og politikarar hava gjørt við útheimin, ikki eru verdar tað pappírið, tær eru skrivaðar á. Aftur kaos. Veruleikin er ikki, sum vit hava hildið hann vera. Tað er ikki bert tíðin, ið líkist streymi í ánni — eisini øll virði eru streymur, sum í heilum broytist. Og kaos er ikki bert innan í okkum hvor sær — eisini allur knøtturin er kaos. Alt gamla Sovjet, alt Kina, alt Afrika, alt Europa broytist. Gomul størv og livsmynstur følna burtur ella verda tikin av døgum, medan tey nyggju ikki eru råtfest enn. Nógv grenj hoyrist frá okkum í løtuni, men sam- mett við kreppulívið í New York, í Sahara, í Hongkong, á Balkan, so fer okkara kreppa fram í hugnaligum umhvørvi, bæði materielt og sålarliga. Øll eru vit í dag so vitandi, bæði um føroysk viðurskifti og um útheimin, at ongin umbering er, fyri ikki at fara í holt við at hugsa sjálvur. Ti hvør av okkum kann bert sjálvur liva sítt lív. Og líka- mikiðum vitskiljaellaei, so eiga vit ábyrgdina av >lívin- um í Føroyum«. MALTEIGURIN Hugsið tykkum, at ein kona ringir á Tórshavnar Skipasmiðju at spyrja eftir manninum, og svarið, hon fær, er: >Á, hann stendur og sjóðar saman við Katrinu< (nú á døgum kunnu eisini konufólk arbeiða á skipasmiðjum). Nú kann konan a) leggja oman á skipasmiðjuna við tann spentar ál at forða fyri at tey verða ov samansjóðað, b) stilla heilan inn á mál- broytingarfrekvensin og minnast til, at ein tekniskur skúli nú ein dagin lýsti í blóðunum við einum skeiðt í sjóðing. Vituliga eru teir ikki farnir at brúka peng- arnar hjá skattaborgarunum at læra handverkarar at sussa við konufólk, so tað má vera okkurt annað, Katrina og maðurin fáast við. Og hevur konan lurtað eftir útvarpinum, so hava tíðindini har roynt at trúttað niður í okkum, at bógportrini á bilfergum nú skulu sjóðast. Hvat tað er, sum skal gerast við portrini, hevði verið púrasta óforstáiligt, høvdu vit ikki havt út- lendskar tíðindasendingar til hjálpar. Við at lurta eftir teimum skilst, at tað, teir meina í útvarinum, er at sveisa! Men hví siga teir so ikki tað? Tað er rætt, at nakað var fyrr í føroyskum, sum var kallað at sjóða jarn, men tað er tekniskt sæð ikki tað sama, sum vit nú á døgum alla at sveisa. So sam- stundis við at vit loypa brong! í tað tekniska, missa vit eisini eina nuansu í málinum. Og eitt orð, sum frammanundan hevur ov mikið av viðmerkingum, verður ovbyrjað við einari afturat. So henda nýgerð er ikki bara óneyðug, hon er beinleiðis skaðilig. Vorðið sum målrøkt, sum við vilja ger málið fá- tækari og minni beinrakið. Teir, sum so staðiliga royna at beina handverkara- málið og annað fakmál inn á aðrar leiðir, áttu at hugsað seg eitt sindur betur um, áðrenn teir so al- tráðir leggja eftir gomlum og væl royndum orðum. Høvdu teir spurt teir, sum dag og dagliga liva av hesum arbeiði, høvdu teir sjálvsagt fingið at vitað, at hetta eitur at sveisa og ongantíð hevur itið annað miilum sveisarar. Men virðing fyri teimum, sum skulu brúka málið, hevur ongantíð ligið serliga frammarlaga í huganum á fóroyskum málreinsarum. Teir smæðast ikki fyri at læra upp á menn, sum meginpartin av lívinum hava fingist við at sveisa. Í grundini er hetta ikki sørt nasvist og arrogant at koma sær at gera hetta. Hvor skal siga: her koma vit og fortelja tykkum fákunnigu, hvussu tit eiga at siga.