týsdagur 18. januar 2000síða 7

13 tíðindablaðið sosialurin Nr. 11 - 18. januar 2000 12 tíðindablaðið sosialurin Nr. 11 - 18. januar 2000 jakup JÁKUP MØRK At eitt lið lærir meira av at fáa bank, enn at tapa við einum ella tveimum málum, man besta mansliðið vera eitt sera gott dømi um. Í grundspælinum taptu teir fleiri dystir við minst møg- uligum marginalum, men eftir at teir viku síðani fingu bank frá neistanum, er rætt- uliga viðvent í holuni. Fyrst vóru teir í Vest- manna mikudagin, har teir vunnu fyrru hálvfinaluna í steypakappingini móti odd- aliðnum, og sunnudagin vundu teir burtur úr strand- ingum, sum hava verið í oddinum alt kappingarárið. Trygg leiðsla Fyrstu 30 minuttirnar var tó lítið, sum bendi á, at dyst- urin skuldi enda við stór- sigri til heimaliðið. Eftir at kyndilsliðið hevði fingið betri byrjanina, vóru tað nenvliga strandingar, sum stýrdu meginpartin av hesum hálvleiki. Álopsspælið koyrdi á sama skjóta hátt, sum vit so ofta fyrr hava sæð tað, og í verjupartinum vóru teir sera nærlagdir. Serliga lá væl fyri hjá John Petersen í álopspart- inum, meðan Johan Dan- ielsen sýndi fleiri góðar bjargingar í hinum end- anum. Nógvir strandingar vóru komnir til Havnar at fylgja liði teirra, og sum vera man, so var lagið av tí allarbesta, tá StÍf kundi fara til hálv- leiks við eini tryggari leiðslu. Hamskiftir Hvat Sophus havði sagt við sínar menn í hálvleikinum, er ilt at vita, men í hvussu so er var kyndilsliðið sum hamskift, nú teir komu aftur á vøllin. Beinan vegin fóru teir at eta burtur av leiðsluni hjá føroyameistarunum, og hó- ast StÍF helt framman fyri á máltalvuni, so kom nú rætt- uliga spenningur í dystin. Í verjupartinum bardust kyndilsmenninir um hvønn tann einasta bólt, og í álops- partinum var Bjarni War- dum nú vorðin rættuliga heitur. Eisini var Hans Á. Dahl Christiansen komin á vøllin nú, og hetta viðførdi eisini, at vinstra álopssíða hjá Kyndli gjørdist nógv meira vandamikil, eins og hann er sera sterkur í verjupartinum. Sum nevnt, so megnaði StÍF so dánt at halda seg framan fyri grøna liðið, men eftir at Marius hevði sent bóltin í netið til 23-21 steðg- aði alt fullkomuliga upp hjá strandingum. Seinastu 15 minuttirnar fingu teir bert eitt mál, og tá kyndilsleikararnir sam- stundis skoraðu eftir vild, mátti tað enda galið. Í málinum byrjaði Lars bráddliga at taka alt, sum varð tveitt eftir honum, og hóast Jónleif setti seg sjálv- an á vøllin, so megnaði hálvskaddi venjarin ikki at venda skeivu gongdini. Alt, sum líktist sjálvsá- litið, varð so at siga sogið úr føroyameistarunum, og besta dømi um hetta var, tá teir fingu eitt brotsskast til- lutað. John Petersen hevði stutt framman undan brent eina roynd úr teimum sjey met- runum, men kortini vildi Artur hava hann at skjóta. John noktaði tó fyri hesum, og endin var at Artur skeyt…á tvørstongina. Móti endanum av dyst- inum var talan um eina rætt- uliga eyðmýking av strand- ingum, sum bert tóktist bíða eftir, at seinasta bríkslið skuldi ljóða. Hetta kom tó ikki fyrr enn allir 60 min- uttirnir vóru leiktir, og tá vóru kyndilsleikarar og - viðhaldsfólk langt síðani byrja at fegnast um sigurin. Kann røkkast Lítið er at ivast í, at sigurin var sera kærkomin hjá Kyndilin er ikki slóknaður Eftir at hava verið aftanfyri við fimm málum, tá farið varð til hálvleiks, megnaðu kyndilsmenninir kortini at hólva føroyameistararnar av strondum, so enn eiga teir ikki at verða avskrivaðir heilt kyndilsleikarunum. Verður sæð burtur frá javnleikinum móti vestmenningum á heimavølli, so vóru teir akk- urát ov stuttir í øllum dyst- unum móti hinum oddalið- num, og tískil gjørdist odda- sessurin alt meira veruleika- fjarður. Enn er tó langt eftir á mál, men kortini kann eg ikki lata vera við at hugsa um støðuna fyri einum ári síð- ani. Tá var líkt til, StÍF als ongan møguleika hevði at vinna meistaraheitið, men við einum ótrúligum enda- spurti eydnaðist tað teimum kortini at røkka ovastu tind- unum. Enn er tó langt eftir á mál hjá kyndilsleikarunum, men megna teir framhaldandi at sýna sama spælið, er ikki óhugsandi at teir kunnu taka stig frá bæði Neistanum og VÍF. Fyrsti møguleikin verður longu mikukvøldið, tá VÍF kemur á vitjan, og megnar Kyndil at vinna sær tvey stig í hesum dysti, verður av sonnum líkt til, at vit aftur í ár fáa eitt sera spenn- andi endaspæl, har einki verður avgjørt fyrr enn í seinastu dystunum. Dysturin í tølum: Málskjúttar: Kyndil: Bjarnu Wardum 11 (4), Jacob Jónsson 8, Rúni Poulsen 5, Hans Á. D. Christiansen 3 (1), Leivur Holm 2, Regin M. Petersen 2 StÍF: John Petersen 8 (4), Artur Johansen 4, Marius Joensen 4, Alexandur Johansen 3, Sveinbjørn Poulsen 3, Bent Durhuus 1, Karstin Danielsen 1 Brotskøst: Kyndil 6, StÍF 6 Útvísingar: Kyndil 7, StÍF 4 Diskvalifikatión: Kyndil 1 (2x3 minuttir) Dómarar úr Neistanum: Hjalmar Petersen og Krist- ian Joahansen Kyndilsleikararnir vóru nógv meira ágrýtnir, og í eftir at Hans Áki kom á vøllin, fingu teir rættuliga fatur á strandingunum Mynd: Álvur Haraldsen Bent verður her tikin í eini heldur sjáldsamari atsókn á kyndilsmálið Mynd: Álvur Haraldsen Sjálvandi kann ÍtróttarSosialurin eisini lesast á alnetinum: www.sosialurin.fo 15.01.200) Nú skipað verður fyri há- tíðarhaldi í sambandi við, at hundrað ár eru liðin síðan William Heinesen, mæti rit- høvundur okkara, varð borð in í heim, er heitt á meg, vegna landsstýrið, at siga nøkur orð í hesum sam- bandi. Hetta geri eg fegin og takki samstundis fyri tann heiður, mær við hesum er sýndur. Sum rithøvundur hevur William Heinesen eina ser- støðu í bókaheimi okkara. Hann hevur lagað ein prýði- ligan varða av bókmentum, skaldsøgum, yrkingum og greinum, sum vit føroyingar eru sera takksamir fyri. William hevði tey stóru skaldsligu evni, at hann við penni sínum megnaði at greiða og lýsa fyri okkum hendingar og fólk, tíðarrák og umhvørvi á so greiðan og hugtakandi hátt, at hesi gerast livandi og skiljandi í hugaheimi okkara og gerast partur av tilvitan okkara um tey evni, ið høvdu mestan týdning og áhuga í skald- skapi Williams. Sagt hevur verið, at í skaldskapi sínum hevur William granskað teir inn- astu streingirnar í sálarlívi- num á fólki og funnið fram og víst á evni og fyribrigdi, sum skapa múruna í okkum, Røða, ið Signar á Brúnni, landsstýrismaður í mentamálum, helt í sambandi við 100-ára dag William Heinesens gott og ilt, gaman og álvara og hvørt av sínum. Um hetta hevur William sjálvur sagt, at hann, tá hann skrivaði, altíð hevði livandi fyrimyndir fyri eyga; men tó ikki á tann hátt, at hann einvegis lýsti ella avdúkaði einstakar persónar. Heldur var tað so, at hann tók egin- leikar frá mongum fólkum, ella fyrimyndum, og setti teir saman til ein skaldsøgu- persón. Og í veruleikanum var tað so, legði William afturat, at í seinasta enda var tað ofta seg sjálvan, tað djúptøkna skaldið lýsti. Í sambandi við umrøðu av tílíkum viðurskiftum hevur William endurgivið kendu orð Ibsens: »At digte er at holde dommedag over sig selv«. Hesi orð eru ikki innantómt tos, tí veruligt skald er ikki bert eygleiðari, sálarfrøðingur ella manna- kennari; men alt tað, tú hev- ur fingið innlit í og kunn- leika til, stavar í seinasta enda frá sjálvum tær. Sagt á annan hátt: eisini teir ódámligu persónarnir í skaldaverkum tínum hevur tú frá sjálvum tær. Tí ber eisini til at siga um William, at hann er so rein- førur í lýsingum sínum, at hann sigur okkum júst tað, sum hann sær og skilir – uttan at fríðka ella lýta aðal- eyðkennini við tí, hann við- gerð og skrivar um. Hetta er galdandi, bæði tá hann lýsir einstakar persónar, bólkar ella eitt nú føroying- ar í størri høpi, og hetta gerast vit varug við, tá vit ferð eftir ferð taka fram av hillunum bøkur hansara og lesa okkum av framúrskar- andi frásøguhátti og per- sónslýsingum hansara. Tí hvørja ferð, vit gera hetta, finna vit evni, sum kennast nýggj fyri okkum, tí vit – í víttfevnandi skaldaheimi hansara – ikki hava givið okkum stundir til ella megn- að at síggja allar teir marg- littu lutir, ið skaldaverk Williams í veruleikanum eru samansett av. Eingin ivi er í, at ikki bert vit, sum nú liva og í stóran mun eru samtíðarfólk Willi- ams, lesa verk hansara og fegnast um tey, men at eisini komandi ættarliðini fara at ogna sær bøkur hansara. Verk hansara fara at hava varandi týdning, og lív og avrik hansara fara tí at gagna fólki og landi ikki bert nú, men eisini í kom- andi tíðum. Long tíð er longu liðin, síðani bøkur eftir William Heinesen vórðu umsettar til fremm- and mál og gjørdust partur av teimum miklu og tíðandi bókamentadýrgripum, ið eru vorðnar til í mentanar- øki vesturheimsins. Ofta er so, at stórur lista- maður er gávaður við fjøl- broyttum listarligum evn- um. William Heinesen er dømi um mann, ið hevði fleiri streingir á hørpu síni, og tá hann leikar á teir, verða vit drigin inn í heim hansara, har listaligi boð- skapur hansara kann verða givin okkum eins væl í orð- list, tónlist og í málninga- list. Um hetta seinasta kann verða sagt, at málningar, tekningar og pappírsklipp Williams hava teirra egna stíl – motivini eru altíð før- oysk, og við teimum hevur hann millum annað víst okkum, hvussu stóran tokka hann hevði til tann partin av mentararvi okkara, sum nevndur verður skaldskapur av manna munni. Eitt nú kemur hetta fram, tá William myndar huldu- fólk, vættrar, trøll og onnur sagnarfólk og sagnmenni, sum búleikast í føroysku náttúruni. Ofta síggja vit náttúruna lýsta í ævintýra- dæmi og í litum, sum ljósir, kámir, daprir ella sterkir skapa júst tað huglag, sum sermerkir einstøku myndina – um hon so er um dreingin, sum bangin skundar sær heim í skýmingini, har hvør steinur tykist honum hava fingið andlit og óhugnaver- ur tykjast hótta hann, ella um ástarparið, ið vónríkt fylgist gjøgnum tjúkt grønt og sevjuríkt gras ta fjálgu summarnáttina í vissu um, at vónrík framtíð liggur fyri teimum. Í listaheimi Williams tykjast mannakor, tilvera, ævintýrheimur, tað ítøkiliga og tað úrtøkiliga at ganga saman inn í størri heildar- høpi, ið spreingir mørkini fyri tíð, rúmd og stað, og hugflogið reikar ótálmað. Saman við tónlistini, ið hevði so stóran týdning fyri William alt lívið, og sum hann íðkaði við so miklum áhuga og hegni, myndaðu bókmentirnar og myndlistin tann stóra listamannin og humanistin William Heine- sen, sum er kendur so víða um lond, og sum so mong kring heimin heva tikið til sín og virða. Hesi fólk vita, hvaðan William er, og á tann hátt hava tey eisini nomið kunnleika til hetta vakra landið úti í Atlants- havi, sum hann hevur lýst so væl í skaldskapi sínum. William Heinesen er ikki millum okkum longur; men verk hansara í skaldskapi, tónleiki og málningalist eru enn líka frísk, djørv og sonn. Vit virða minnið um tann mannin, sum gav okk- um so nógv, sum kravt var so nógv av, og sum hevði so ríkar gávur, at hann fram um aðrar við list síni lýsti fyri okkum bæði tað álvar- sama og tað skemtiliga – eins væl og tað hugtakandi vakra í tilveru einstaka menniskjans bæði sum ein- støk vera og í samfelagi við onnur. At enda fari eg at takka øllum tykkum, sum hava skipað fyri hesum stór- fingna tiltaki til minnis um Williams Heinesen á 100- ára degi hansara, samstund- is sum eg lýsi hesa fram- sýning at vera setta. Verkini eru enn frísk og djørv kanska loynd, ið ger ongan háva burtur úr sær, sum er skaldsins vón og álit, lívsins súrdeiggj, ja ivaleyst fyri- treytin fyri øllum liviligum lívi og lívsins veruliga og sannasta meining. Hin tví- faldi grikski Eros í sínum veldi og í øllum sínum brigdum, sum positiv, sam- einandi frummegi og sum holdsliga nærstaddur veru- leiki. Men í førum kann vera neyðugt við sterkari lúti til skurvut høvd. Tá krevst, at tey fólk eru til, sum vilja ikki sættast við tað, ið rang- vorðið er. Vilja ilskuni ann! So sum í skaldsøguni Vónin góð, sum bregður frá øllum hinum verkum hansara, um Havnina í seinnu helvt av 17.øld, í Gablatíðini, eitt veldugt epos um stríðandi, lívsjáttandi mátt, sum undir trongum umstøðum og mitt í allari neyðini og maktar- loysinum bjóðar óndskapi- num, fákunnuni og trong- skygninum av, eitt epos um tann skroypiliga menniskja- liga aðalin, sum saktans kann farast, men sum altíð, og hvaðna skjótari, kyknar upp aftur av nýggjum. »Moralisturin,« skrivar William Heinesen í sínum ummæli av skaldsøguni Men lívið lær eftir Heðin Brú, »má trúgva tí – at lívið í seinastu syftu vil roynast sámuligt, og at tey berandi lívsvirðini verða í gildi, hvat so enn kundi borið á./ Tann hugsanarsami rithøvund- urin – kennir ongan lætt- gongdan veg til hesa trúgv – Grunn optimisma og lætt- vunnin kristiligheit stendur honum líka fjart. Men tað, at hesin mótsetningsfulli heimur við síni ofta ófati- ligu lagnugongd eisini kann vísa á góðan vilja og edi- ligar gerðir – er hansara uggi og treysti.« Soleiðis skrivar William Heinesen um Heðin Brú, men eg loyvi mær at halda, at hann sigur ikki sørt um seg sjálv- an, so sum ofta er, tá ið høv- undar skriva um aðrar. Tað er ikki bara Mortensen magistari í Glataðu spæli- monnunum, men eisini rit- høvundurin William Heine- sen, sum má rópa, eftir klerkum, ráðharrum og al- skyns kraddarum og krígs- øsarum og leggja dýran við, um góðskuna sum einum livandi veruleika í manna- lívinum. Av øllum føroyingum, sum av heilum hugi hava givið seg undir listarligt ar- beiði, er William Heinesen maðurin við teimum mongu listagávunum. Eingin annar hevur nær náminda verið so margstreingjaður og so fjøl- broyttur sum hann. Og tó at hann sigur seg bara hava fingist við, so hevur hann kortini í tónum skapað merkisverd verk av sera ymiskum slag, eitt nú Norsku løvu og Tívilsdøtur. Øðrvísi er við myndandi list, við tekning, sum frá barnsbeini er partur í hans- ara gerandisdegi, við máln- ingalist og klipping, sum ymisk tíðarskeið í lívi hans- ara hava næstan tikið hann heilt. Í list síni sum í skald- skapinum er tað eyðkent fyri hann, at hann stirðnar ikki, men heilt upp í ellina, við leikandi forvitni og ung- um eldhugi, roynir seg fram og gevst ikki, fyrr enn hann bókstaviliga misir pennin og saksin úr hondunum. Vit, sum eru um mín aldur og eldri, munnu ongantíð gloyma tekningarnar í lesi- bókunum, ymiskt íheimlig- ar og fjálgar ella ramligar og ovfarakátar, eitt nú trøll- ið við teimum sjey høvdu- num ella teir veldugu labb- arnar á Hanusi í Dímun, sum hekk í longutong í Lítlu Dímun. Og ta dansandi dís, álvagentuna, sum her kem- ur fevnandi ímóti okkum, vit halda okkum so vist kenna hana aftur onku- staðni. Í føroyskari list hev- ur William Heinesen, um- framt kveikjari og stuðul, eisini verið undangongu- maður á sínum øki. Gávumildur Men hann var meira enn tað. Hann fylgdi væl við í øllum, sum hendi í føroysk- um mentanarlívi, og tekti hann gávur og gróður og listarligt álvara, var hann allastaðni fúsur at stuðla og birta uppundir og leggja aftrat, altíð rúmligur og væl- viljandi í orðum og veru- máta, tí hann var gávumild- ur og generøsur móti øðrum listarfólki. Men tað sjálv- dyrkandi eksklusiva lá ikki til hansara, og tað mystifis- erandi sjálvuppgjørda átti ongan vin í honum. Oftani kemur tað fyri, at hann mæl- ir ímóti og tekur at verja tað, sum hann heldur vera órættvíst ella bara órímiliga viðfarið, og í ummælum og mentanarligum orðadrátti og kjaki er tað meira enn eina ferð William Heinesen, ið sigur tað, sum sigast skal. Teknari ella høvundur Í samrøðum við útlendingar plagdi William Heinesen onkuntíð koksandi at skemta sær við, at hann í Føroyum var nógv kendari sum teknari enn sum rithøv- undur. Og tað var ikki einki í hesum. Tann stóra fjøldin av føroyingum mundi kenna hann best, ella kanska bara, frá tekningum í lesibókunum og úr teimum mongu jólabløðunum, sum tá vóru, tí hann var altíð lagaligur og beinasamur at heita á. Eg haldi hetta einki gátuført vera, tí tað man vera eitt sindur ivasamt, tá ið samanum kemur, hvussu stívir føroyingar yvirhøvur eru í donskum. Vit vita, hvussu takksamur William Heinesen var, at farið varð undir at týða hann til før- oyskt, og eingin mundi gleðst sum hann um tær stásiligu bøkur, sum í hes- um døgum eru útkomnar, nú eisini er slóðað fyri av álvara, at undirvíst kann vera í hansara skaldskapi á føroyskum. Hetta arbeiðið eigur at halda fram – eisini við nýtýðingum – soleiðis at teir føroyingar sum vilja, kunnu hava umstøður at lesa allan skaldskapin hjá føroyinginum Williami Heinesen á føroyskum. Tann ungi yrkjarin William Heinesen leitar eftir meining í tilveruni og roynir at lesa sær hana úr stjørnunum. Men honum gerst, sum frá líður, greitt, at eingin uttan hann sjálvur kann sum jarðar búgvi geva eini, at síggja til, meinings- leysari tilveru meining, lív og varma: Tá hómar tú í tí hvíta og blómandi kavafokinum andlit við góðum munnum, reikandi verur ið koma tær ímóti við blíðum eygum og opnum ørmum, konur og børn og kátir vinir, livandi og deyð men øll ung og við sanginum um framtíð í blóðinum. Tey eru tú sjálvur og tú ert tey. At halda mishopinum burt- ur. At halda mótinum uppi. At halda mannavirði í æru. Tað gjørdist, sum árini runnu, tað hugspekiliga grundarlagið undir skald- skapinum og lívinum, ikki bara hansara lívi, uttan hjá allari mannaættini. Tí at stjørnuskaldið gamla undir Varða, sum nú var vorðið vísmaður mikil, helt seg vita av egnum royndum, at einki kann koma í staðin, og einki er ímóti hesum eina – at maður av mold fær ver- ið heima á jørðini. 15. januar 2000. Heðin M. Klein Signar á Brúnni, landsstýrismaður Mynd: Jens Kristian Vang Heðin M. Klein Mynd: Jens K. Vang Framhald av síðu 8