týsdagur 5. august 2003síða 5

8 Nr. 144 - 5. juli 2003 Nr. 144 - 5. juli 2003 9 Í hesum døgum vitjar navnframi og víðagitni danski presturin, Johannes Møllehave, Føroyar. Í drúgvari samrøðu hugleiðir danski gudfrøðingurin um uppgávu prestsins og kirkjunnar og sigur hugsan sína um m.a. trúnna, lívið, deyðan og meining tilverunnar. Her verður fyrsti partur av tveimum prentaður, meðan seinna helvt verður at lesa í næstu útgávu SAMRØÐA Heini í Skorini Danski presturin, Johannes Møllehave, hevur seinastu tíggjuáraskeiðini bergtikið og rúnarbundið menniskju í túsundatali kring alt Europa, serliga í Norður- londum. Við sínum foto- grafiska minni, serstøku talugávum, vitan og eyð- kenda humori kann danski orðasnillingurin tala og undirhalda sum fáur. 66 ára gamli Møllehave hevur skrivað á fleiri samfelags- atfinnandi tíðarritum og bløðum, luttikið í fleiri sjónvarps- og útvarpssend- ingum, hildið fyrilestrar umframt at hava givið út ymsar bøkur (prædikur, vísur, skemtileikir, skald- søgur, barnabøkur o.s.fr.). Hann varð útbúgvin gud- frøðingur í 1963, og hevur hann síðani tá verið av virknastu prestum í Norð- urlondum. Navnframi presturin hevur júst verið á føroyavitjan, og samrøða varð fingin í lag við áhuga- verda persónin. Johannes Møllehave er ikki ein stereotypa av ein- um mætum, akademiskum, intellektuellum persóni, og tað kom skjótt til sjóndar, tá vit fríggjakvøldið hittust í miðbýnum í Havn. Uttan stórvegis hávirðing fyri sær sjálvum steðgaði hann á og prátaði við hvønn persón, ið kom framvið og vildi hava eitt prát við navn- frama prestin, líkamikið um viðkomandi var edrúur ella ikki. Kristindómur við móðurmjólkini - Tað fall mær sera náttúr- ligt at gerast prestur. For- fedrar mínir í familjuni hjá móður míni hava verið prestar aftur til trúbótina, og eg havi fingið kristin- dómin inn við móður- mjólkini. Eg havi eisini altíð havt eitt barndóms- ynski um at gerast prestur, eru fyrstu orðini hjá enthusiastiska prestinum Johannes Møllehave. Hann leggur flennandi afturat, at tá hann fekk navnið Johannes, var hann longu halgaður til embætið, so eingin møguleiki var at sleppa undan. Átrúnaðar- liga dimensiónin hevur alt- íð verið eins náttúrlig fyri hann sum at sova, eta, ar- beiða, ganga túr o.s.fr. Kierkegaard og Grundtvig Spurdur hvat tað er, sum bergtekur hann við kristin- dóminum, vísir Møllehave beinanvegin á tveir lykla- persónar í lívi sínum. - Í Danmark hava vit ver- ið so eydnusom at átt tveir stórar persónar á gudfrøði- liga økinum, nevniliga Kierkegaard og Grundtvig. Teir hava lýst ævigt við- komandi øki og spurningar, og vóru teir á mangan hátt frammanfyri samtíðina. T.d. lósu sera fá fólk Kierkegaard, meðan hann livdi, men í dag verður hann lisin kring allan heim. Møllehave vísir á, at hóast hesir báðir gudfrøð- ingar eru sera ymiskir, verða teir við hvør sínum boðskapi sameindir í eina hægri eind. Summi hava ta áskoðan, at ein noyðist at velja millum teir báðar, men tað hevur Johannes Møllehave ongantíð megn- að. - Kierkegaard greinar eksistensin hjá einstaka menniskjanum, meðan Grundtvig lýsir menniskjað meira í felagsskapinum, og vit kunnu ikki vera nakran teirra fyriuttan. Í fyrstu atløgu eru vit einsom, unik eindømi sum menniskju, sum í individualiteti okkara mugu hugsa um og velja okkum sjálv og lív okkara við ábyrgd. Við hesum setir Kierkegaard allan individualistiska eksistens- trupulleikan undir sjón- eyku. Eg hevði ikki viljað verið dani uttan Kierke- gaard, men eg hevði heldur ikki viljað verið dani bert við Kierkegaard, staðfestir Møllehave, sum m.a. júst er kendur fyri stóra innlit sítt í verk Kierkegaards. Mølle- have vísir víðari á Kierke- gaard sum samfelags- atfinnara. - Kierkegaard segði, at samfelagið má skipast eftir einstaklinginum, og ikki at einstaklingurin má skipast eftir samfelagnum, sum tal- an t.d. var um í Eystur- europa undir kommunism- uni. Hann ognar einstaka menniskjaeksistensinum ómetaligt virði. Soleiðis endurgevir Møllehave eksistentialistiska starvs- bróður sín frá 1800´talin- um. - Grundtvig vísir hinveg- in á, at vit sum einstakling- ar liva saman í einum felagsskapi, har alt samfel- agið er bygt upp av smærri og størri felagsskapum. Tískil vísa hesir báðir menn á tvær neyðugar og grund- leggjandi dimensiónir í til- veruni. Muslimska innrásin mennandi Møllehave er ikki dapur- skygdur viðvíkjandi gróðr- arlíkindum kristindómsins í framtíðini. - Øll okkara mentan og samfelagsbygnaður er sprottin úr kristindóminum, t.d. heilsuverkið, rættar- skipanin, okkara uppfatan av at hjálpa neyðstøddum o.s.fr. Kristna trúgvin er allastaðni at finna. Eitt gott dømi um hetta er enntá gudsavnoktandi nihilisturin og umboðsmaðurin fyri absurditetin, Samuel Becket, sum er sera ávirk- aður av júst kristindómin- um, tí øll heitini á bókum hansara stava meiri ella minni frá Bíbliuni. Soleiðis síggja vit kristindómin gera seg galdandi á flest øllum økjum, eru metingar Mølle- have. Viðvíkjandi alsamt vaks- andi muslimsku trúnni í Danmark sigur Møllehave, at hetta mótvegis fleiri øðrum uppfatanum er mennandi og sunt fyri kristna danan. - Tað fær okkum at hugsa um og endurskoða trúgv okkara, og gevur tað okk- um sostatt eina betri fatan av okkara egnu lívsáskoð- an, umframt at vit fara at hugsa meiri í nuansum og fjølbroytni. Møllehave vísir víðari á týdningin av at síggja tey felags virði, vit hava, og at hetta kann elva til ein sameinandi og menn- andi anda. Vandamikil tíðarandi Fleiri nútíðar sosiologar og heimsspekingar lýsa sam- tíðina í vesturlendska, globaliseraða heiminum sum relativistiska, einstakl- ingakenda og materialist- iska. Spurdur um hetta rák, sum tó ikki er nýtt, vísir Møllehave á fleiri vandar. - Fleiri trupulleikar kunnu standast av hesum solipsistiska ráki, sum kann elva til einsemi, sjálvsøkni og tómleika. Aftur er Kierkegaard í hesum høpi viðkomandi við boðskapi sínum um at velja seg sjálvan við ábyrgd og ikki liva lív sítt við ymsum maskum og leiklutum, sum at enda gerst meiningsleyst uttan ábyrgd og kærleika. Lívsuppgávan at skapa lívsgleði – Eg hevði ikki viljað verið dani uttan Kierkegaard, men eg hevði heldur ikki viljað verið dani bert við Kierkegaard Føddur 4. januar 1937 í Keypmannahavn Útbúgvin gudfrøðingur (cand. theol.) í 1963 á Københavns Universitet Hevur starvast sum prestur síðani 1963 Skrivað og útgivið prædikur, skemtileikir, barnabøkur, skaldsøgur og vísur Luttikið í útvarps- og sjónvarpssendingum Fakta Um Gud er deyður, er alt forboðið Ein av kendastu setningun- um í sambandi við navn- frama gudloysingin og kristindómsatf innaran Friedrich Nietzsche er: "Um Gud er deyður, er alt loyvt". Møllehave hevur hug at venda sitatinum á høvdið og endurgevur fyrr- verandi kommunistin Lacam, sum livdi undir, trúði á og ærdi sjálvan Stalin. Tá ræðuleikar gud- leysa Stalins runnu upp fyri Lacam, varð hann varur við ein nýggjan sannleika. - Tá Lacam var ungur, helt hann, at um Gud var deyður, var alt loyvt. Undir kommunismuni upplivdi hann, at nú Gud var deyður, var tvørturímóti alt absolutt forboðið. Tú kanst t.d. ikki taka telefonina, tí tú møgu- liga verður avlurtaður, tú kanst ikki siga egnu áskoð- an tína um samfelagið, tí møguliga taka myndugleik- arnir teg til fanga. Við hes- um meinar Møllehave, at um ein yvirornað kraft ikki er, kann menniskjan gera júst tað, henni lystir, og tá gerst t.d. einaræði ein møguleiki. Stalin og Hitler kravdu t.d. avlurtan, loyni- ligar mikrofonir, Stasi o.s.fr., og tá gjørdist alt í gudleysa samfelagnum tvørturímóti forboðið hjá fjøldini, tí rætturin til tað privata varð tikin frá teim- um. Gudfrøðingurin yvirav mær leggur afturat, at hóast Nietzsche umboðaði nakrar vandamiklar tendensir, var hann ein sera dugnaligur atfinnari, og vóru hugsanir hansara tíverri misnýttar av monnum sum týska stats- leiðaranum Adolf Hitler. Menniskjan broytist ikki Ein av fremstu sosiologum okkara, enski Anthony Giddens (ráðgevari hjá Tony Blair), hevur ta áskoðan, at menniskjan í dag hevur flutt seg inn í eina søguliga og kvalitativt nýggja epoku á sosiolog- iska økinum, og við hesum sipar hann til yvirgongdina frá moderniteti til sein- modernitet, har menniskjan grundleggjandi er í nýggj- um umstøðum, fortreytum og spurningum. Hesum er Møllehave tó ikki samdur í. - Menniskjan er grund- leggjandi tann sama, og søgan endurtekur seg, bert í nýggjum formum og við nýggjum andlitum. Teir somu djúpu spurningarnir og trupulleikarnir sirkulera í samfelagnum í dag eins og langt áðrenn Jesu føð- ing. Tað er tí at t.d. Homer heldur á at vera viðkom- andi og bergtakandi. Eitt annað dømi er William Shakespeare, sum arbeiðir við grundleggjandi egin- leikum menniskjans, sum ongantíð broytast, og tískil heldur hann eisini á at vera viðkomandi. Menniskjan heldur á at vera tann sama, í botn og grund eru somu grundleggjandi spurningar og tørvir afturvendandi, og tískil eri eg ikki samdur við fleiri av modernaðu samfel- agslýsarunum, sum vísa á eitt søguligt brot við fortíð- ina. Tað eru nevniliga nak- rir ævigt viðkomandi trupulleikar, sum ongantíð hvørva, sigur ein avgjørdur Johannes Møllehave. Deyðin ein gáva Spurdur, hvussu menniskj- að í dagsins tíðaranda kann finna sítt andaliga og átrún- aðarliga fótafesti, vísir Møllehave aftur á hugsanir Kierkegaards, tó í øvugtari raðfylgju. - Ein boðskapur kristin- dómsins er, at vit eru skapt frammanundan, og tað vil siga, at vit ikki skulu royna at skapa okkum sjálv. Andaliga dimensiónin er okkum givin framman- undan, og tískil skulu vit ikki fara út og finna ella uppfinna hana sjálvi. Hvør dagur er ein gáva, tað er ein gáva at liva, og tað er ein gáva at doyggja. Deyðin ger hvønn dag avgerandi og týdningarmiklan, og eitt lív uttan deyðan hevði fyri meg verið høpisleyst. Lívið er givið okkum við lívsins og deyðans fortreytum. Møllehave vísir víðari á, at hóast eksistensurin er áðr- enn essensin, er ein givin, transcendentur essensur lit- in okkum í hendur, og tískil nýtist okkum ikki at upp- finna eitt andaligt fótafesti. Meiningin við lívinum ein luksustrupulleiki Tað er sambært Møllehave einki annað enn ein luksus- trupulleiki at spyrja, hvat meiningin við lívinum er. Hvør dagur, hvør løta og hvør hending hevur eina meining og ein týdning fyri eitt yvirornað endamál, tí lívið og týdningurin er giv- in frammanundan. - Meðan vit í vesturheim- inum forkelað og arrogant spyrja, hvønn týdning lívið hevur, skríggja íbúgvararn- ir í 3. heiminum eftir føði, og tey eru takksom, um børn teirra gerast eldri enn 10 ár. Høvuðsboðskapurin í eksistentialismuni, Kierke- gaard umboðaði, er, at meiningin og týdningurin júst er í sjálvum eksistens- inum og tí tilveru, júst tú hevur fingið, og at bert ein kann liva títt lív á besta hátt, og tað er tú sjálvur. Á henda hátt gerst lívið ein gáva og samstundis ein uppgáva, sum ongantíð er tómt og høpisleyst, eru troystandi orð Møllehave til ein heim eyðkendan av dapurskygni, upploysnings- tendensum og vónloysi. Uppgávan at skapa lívsgleði Spurdur, hvør uppgáva prestsins og kirkjunnar í dag er, vísir Møllehave í fyrstu atløgu á eitt ítøkiligt endamál. - Uppgávan er vónandi at skapa lívsgleði. Ikki bert eina grunna lívsoptimismu her og nú, men heldur eina lívsgleði mitt í líðingini og neyðini. At megna at skapa eina gleði, har líðingin er við uttan at hava seinasta orðið, at megna at skapa eina lívsgóðsku hóast allar ræðuleikarnar er eftir mín- um tykki høvuðsuppgáva kirkjunnar og prestsins. Hetta er sambært Mølle- have aftursvarið til tað áðurnevnda virðisrelativist- iska og nihilistiska rákið. Boðskapurin er at vísa menniskjum á, at sigur er vunnin á tómleikanum og absurditetinum, at tað er eitt »alt« áðrenn tað er eitt »einki«, og at fyribrigdið »nakað« kemur áðrenn fyribrigdið »einki«. Johannes Møllehave vísir til seinast á uppgávuna at skapa kærleika til sjálvt lívið og at síggja lívið og hvørja løtu sum eina gávu og eina uppgávu. Við hes- um kemur innihald og endamál í eksistensin, sum elvir til lívsgleði. Sum sagt verður annar partur av samrøðuni við Johannes Møllehave prent- aður í næstu útgávu. – Deyðin ger hvønn dag avgerandi og týdningarmiklan, og eitt lív uttan deyðan hevði fyri meg verið høpisleyst. Lívið er givið okkum við lívsins og deyðans fortreytum – Meðan vit í vesturheiminum forkelað og arrogant spyrja, hvønn týdning lívið hevur, skríggja íbúgvararnir í 3. heiminum eftir føði, og eru tey takksom, um børn teirra gerast eldri enn 10 ár – Uppgávan er vónandi at skapa lívsgleði. Ikki bert eina grunna lívsoptimismu her og nú, men heldur eina lívsgleði mitt í líðingini og neyðini C M Y K 9 8