týsdagur 12. august 2003síða 9

- Jensen, Nielsen og Poulsen UMMÆLI Kim Simonsen Á Listastevnuni hevur verið høvi at hoyrt yrkjarnar Carl Johan Jensen, Jóannes Nielsen og Tórodd Poulsen lesa egnar yrkingar. Carl Johan legði fyri í Müllersa Pakkhusi. Hann dugir væl at lesa. Tað duga allir á hvør sín hátt, tí er tað altíð best at hoyra yrkjarnar lesa yrkingirnar sum teir vilja hava at vit skulu hoyra tær. Tóroddur er hin stuttligasti. Jóanes hugtakandi kenslu- borin. Carl Johan kanska hin mest akademiski. Carl Johan er eisini hin torfør- asti yrkjarin av hesum trim- um. Kanska eg eri idio- synkratiskur, men Carl Johansa yrkingar siga mær millum lítið og einki, prosain enn minni. Møgu- ligani er Carl Johan mis- skyltur sum yrkjari, tað er ein ástøðisligur møguleiki. Eg havi ongantíð sæð hann úttømandi ummæltan ella viðgjørdan. Sjálvur hevur hann ummælt onnur niður og norð, ið ikki júst rekast innan hansara bókmenta- áskoðan. Kanska ræðast tey flestu at siga okkurt um Carl Johan, tí hann er fløkt- ur, torgreiddur og trupul sum fáur. Hansara yrkingar eru bæði kronglutar og inn- viklaðar. Eg haldi eisini tær kunnu tykjast pretentiøsar og konstrueraðar. Ein onn- ur orsøk til at ongin skrivar um CJJ er, at hann altíð kemur fyrst við ummælum av teim sum skriva okkurt. Við sjálvsøgdum myndug- leika veit at siga, hvør dugir at skriva og ikki, hvør er hot og not, ið nærum altíð endar sum 10-0 til CJJ (og vinir). Eisini bókmenta- frøði og ikki minst bók- mentafrøðingar fáa vanlig- ani toyggið. Um Carl Johan hevur uppdaga tað, veit eg ikki, men tað finnast fleiri fagur- frøðisligar hevdir innan modernaða yrking, ið man- gan eru langt frá hvørjum øðrum. Hetta er eisini so- leiðis innan fotolist, video- installatiónir, konseptlist og t.d. tónlist. Neyðugt er at royna at rúma fleiri hættir í senn. Carl Johan, Jóanes og Tóroddur umboða júst tríggjar ymiskar fagurfrøð- isligar slóðir. Tí er tað helst ikki ein farðbar leið at royna at samanbera hesar. Ymisk eru ættarlið Fyri eitt ættalið av yrkjar- um, ið komu fram í áttati- árunum í Føroyum gjørdist postmodernisman leiðin. Her finst heimurin bert í brotum. Hann er støkk- kendur og menniskjað kann ikki hóma heildir. Post- modernisturin fer tí at skoða seg sjálvan við distansuni. Hann vil skriva, men sansirnir tykjast púra fragmenteraðir. Tað er sum eitt slíkt tíðarskeið í før- oyskari yrking byrjaði við Tórodda. Seinni fór Carl Johan eisini at skriva yrk- ingar. Sum yrkjarar líkjast teir ikki, men teir hava keypt sama tíðaranda (sí annars grein í Vaðanum 2002 eftir undirritaða). Ættarliðið áðrenn var øðr- vísi. Her hugsi eg t.d. um Róa, Kára P., W. Heinesen, men eisini um Alexandur Kristiansen og Jóanes Niel- sen. Serliga Jóanes hevur okkurt Suðuramerikanskt, ið hann sjálvur hevur blanda við politiskari til- vitan. Jóanes sær heimin frá Føroyum við gerandis- daginum sum baksýni og við einum brillum, ið vevja henda føroyska veruleika til vakrar yrkingar. Jóanes hevur tak um modernistisk- an yrkingasið. Hann minnir av og á um Ivan Malinovski (bæði sum yrkjari og sum intellektuellur). Eg haldi, at tað besta við Jóanesi, er at hann ikki ræðist pathos. Hann elskar pathos, ið inn- an yrking kann vera bæði vandamikið og gott. Hjá Jóanesi er tað gott, tí hann dugir í sínum hymnum og harmasangum at sigla leys- ur av brotasjógvum frá sentimentalum og nostalg- iskum brasi. Havnará og gerandisdagurin Karmarnir í Müllersa Pakk- húsi, við ljóðið frá Skipa- smiðuni í Havn, kól frá likkum hóskaðu væl til Jóanessa upplestur, ið altíð er ein heilsan til Havnina, gerandisdagin, arbeiðandi fjøldina og kend skøld. Meðan hann læs, sá eg eina skipsmastur spakuliga danda uttanfyri vindeyga. Eg hugsi altíð um Pablo Neruda og um César Vallejo, tá eg lesi ella hoyri Jóanes. Bæði tí at hesir vóru góðir, men eisini tí at bæði Neruda og Vallejo, av og á royndu at bjarga heim- in við sínum yrkingum, har tær skuldu bróta seg fram og vísa veg fyri alt fólkið. Jóanes læs kendu yrking- ina um William Heinesen. Eina um Magnus Dam Jacobsen, ið vist eitur Havnará syngur um sínar horvnu dreingir. Frá nýggja savninum komu eisini eini tvær góðar. Yrkingin Hugo er deyður, er ein beinleiðis heilsan til »Lítil ljómur við deyða Silvestre Revueltas«, hjá Neruda, m.a her: »Silvestre er deyður, /navn- ið aldar gjøgnum akrarnar í brekkunum« (Enduryrkt av Karsten Hoydal í savninum »Sólarkringur« í 1982). Og í eini aðrari, ið ljóðar: »Elskaði veri tey sum stilla vekjaran og vita, at lívið ikki hevur eina ávísa mein- ing (_)« (eg havi ikki savn- ið her, so hetta er frítt frá minninum), síggja vit eina heilsan til Vallejo: »Elskað veri tey, sum seta seg (_)«. Jóanes hevur góðar fyri- myndir. Tað er bert ótrúligt, at hann í blaðgreinum mangan hevur umboða tey bíttastu sjónarmiðini í Før- oyum, samstundis sum hann leggur so nógv gott eftir seg av yrkingum. Modernisma og glað nihilisma Bardagin millum modern- istisku upplýsingarheim- spekina og postmodernism- una, var hin størsti bardagin innan hugvísindi og list í 20 øld. Bardagin heldur á ótarnað í 21 øld. Hetta er tí sjálvur »reyði tráðurin« innan vísindi og mentan í dag. Danski bókmentafrøð- ingurin Marianne Stridsen, ið er ein av teim seinastu reinu postmodernaðu intellektuellu í Danmark, tosar í bókini: »Idyllens grænser – På sporet af en kritisk postmodernisme« frá 2003 um at postmod- ernisman er (var) opinleiki, yvirskot og tolsemi, ið ynskti øllum fremmandum vælkomnum. Hon helt, at tað postmodernaða stóð fyri: »Kompleksitet, delta, uforudsigelighed, det lokale, det »andet«, kaos, ironi, pastiche, overflade, simulacrum, kopi, orna- ment og fragment« hetta mótvegis innihaldi, heild, djúpum skipanum og essensi. Tóroddur Poulsen hevur øll hesi postmodern- aðu eykenni í senn. Lesarin veit ongantíð, hvat hann sigur næst, hann er lokalur (Havnin) og dyrkar ironi, pastiche og formin. Tað er sum um Tóroddur veit (ella heldur seg vita), at alt bert er fragmentir, endurgerð og kopi av einum kopi. So far so good, her kunnu Tórodd- fjepparar ikki vera so ósamdir (hetta er ikki ein meting, meiri ein lýsing). Tóroddur er stuttligur og anarkistiskur. Ein fínur upplesari eisini. Fantastisk- ur show maður á palli. Men tað er, sum ein ummælari tók til í Politiken, okkurt »ugidelig« og »vrengandi« yvir øllum. Í hesum eru Tóroddafjepparar helst ikki samdir. Men hví hetta »speisemi«, og hví skal man skriva soleiðis, tá tað er so nógv álvarsamt og vakurt at viðgerða? Hví »yvirflatu«, »kopi« og »kaos«? Eg haldi ikki, at tað er nakað galið við innihaldi sum so, bert hetta finnir ein form, ið klæðir. Hetta er so tað hetta ættarliðið vildi seta í staðin tilveru- og heimsfatanina hjá klassisku modernism- uni. Hetta er ikki bert eitt kjak um Tórodd ella ikki, men um postmodernaða list og um modernismuna, t.v.s. mínar atfinningar stinga nógv djúpri enn til eitt kjak um ironi ella pathos, um Tórodd ella Jóanes. Hvar eru tey ungu? Sjálvandi er gott at hoyra hesar yrkjarar live, men eg sakni okkurt nýtt, okkurt annað og at vit koma víðari í føroyskari yrking. Hesir tríggir eru longu, ella nærkast teim fimti, hvar er ættarliðið eftir hesar? Har er onkur, ið roynir at gera seg galdandi, men ikki veruligani hevur funni seg sjálvan enn. Stuttligt hevði verið at sæð t.d. tey 11, ið vunnu her fyri lisið okkurt. Ella enn betri um mikro- fonin varð opnað eitt heilt kvøld á Café natúr t.d., so man kundi njóta eina øl og hoyrt t.d. eini 20-30 av teim 126, ið júst sendu inn. Ella vit gjørdu hetta til eitt fast innslag, at øll kundu lisið okkurt. Hetta saman við tónleiki, tí yrking er veitsla, frøði og gleði. Yrkingin skal skræðast vekk frá øllum sakralum. Tónlista- lívið í Føroyum er sera livandi við G Festivali og Prix Føroyum har undir- skógurin verður nørdur. Innan yrking er tað sum um fólk skulu skamma seg, tí tey hava vunnið eina virðis- løn fyri at yrkja, ella sent eina yrking til eitt blað, tí tempulverjar av egnum miseyðnaðum verkum, fáa ilt fyri bróstið tá onkur annar fær ans fyri yrkingar. At útvarpið lesir vinnandi yrkingarnar er í lagi, men bøtir ikki um hetta í longdini. Eg bíði eftir at okkurt nýtt kemur fram at. Yrking Kim Simonsen gevur føroyskum yrkjarum toyggið í ummæli í sambandi við upplestur á Listastevnuni. The Notebook & The Proof. Belgiskir sjón- leikarar í Leikhús Gríma. Leikirnir hjá teim eru um sam- leika, útlegd og fremmandagerðing – trý stór tema úr 20 øld. Serligani innan modernismuna hava vit sæð hetta viðgjørt UMMÆLI Kim Simonsen Tað er altíð forkunnugt at síggja professionellan sjón- leik í Føroyum. Leikirnir »The Notebook« og »The Proof« koma frá sjónleika- bólkinum De Ondernem- ing, ið varð stovnaður tá tríggir yrkisbólkar gingu saman í 1997. Hetta hendi í sambandi við altjóða sjón- leikadagar Théatres du Monde. De Onderneming merkir »Fyritøkan«. Hesi gera royndir við nýggjum og øðrvísi palli. Sjálvt um hesi fólk eru nýskapandi, so eru tey ótrúliga klassisk. Teirra sjónleikur er skyldur við vanligan modernistisk- an leik, ið vit hava sæð síð- ani 1930ini, hetta er tí ikki longur so nýskapandi, men modernað klassiskt. Hós- kvøldið spældu tey hesar leikir í Leikhúsinum hjá Grímu. Í bólkinum eru bert fýra fólk (Günther Lesage, Ryszard Turbiasz, Robby Cleiren og Carly Wys), ið tí hava eina ørgrinnu av leik- lutum. Bert við at skifta húgvu ella eitt plagg spæla tey nógvir persónar. Tekstin til leikirnar tey framførdu hava tey funni í einum tríbindaverki hjá ungarsku Agota Kristof. Hon skrivar um egnar upp- livingar úr Ungarn og frá uppreistrinum í 1956. 40 ár eftir hetta í útlegd festi hon hesar hendingar á blað. Við øðrum heimsbar- daga sum bak- sýnið skrivar hon um hvussu tví- burarnir Claus og Lucas yvir- livdu barnaár í krígstíð. Teir halda øgiligar venjingar fyri at venja seg við pínu. Teir búgva hjá ommu síni, ið øll kalla »Heks- in«. Mamma teirra hevur sent teir til ommuna (spæld av einum manni!). Í grannalagnum búgva nógv fólk. Vit møta grannagent- uni, ið presturin misnýtur kynsligt, áðrenn dreingirnir fáa hann at gjalda pening til hennara familju. Øll brúka hvønn annan. Dreingirnir verða eisini kynsligani brúktir av eini eldri konu. Grannagentan neyðtikin av russiskum soldátum. Omman tekur sær ikki av dreingjunum. Teir gerðast løgnir og vandamiklir. Presturin roynir at læra teir okkurt, men eisini hann er illa fyri. Tá mamman at enda kemur eftir dreing- inum, hevði hon eitt barn við. Tá vildu teir ikki við henni. Løtu seinni varð hon sprongd í luftina av eini granat. Hon og barnið vóru jarða uttanfyri. Seinni kom pápin aftur, men hann átti eisini onnur børn. Seinni verður pápin skotin av mammuni, tí hann hevur funni sær eina hjákonu. Beiggin varð eisini skotin og endaði á einum serligum heimi fyri meislaði børn. Mamman inniløst á einari sálarligari deild. Á heim- inum fyri børn er drongur- in, ið vit halda vera Lucas, sera óndur og fer illani við hinum børnunum. Beiggj- arnir gjørdust kenslu- og náðileysir sum børn, og eru ein mynd av neyðini í lond- um sum Ungarn. Í »The Notebook« møta vit tvíbur- unum sum smádreingir. Í »The Proof« eru teir vaksn- ir. Men gjørligt var tó at síggja leikirnir hvør sær. Í »The Proof« er senan lívið í einum eystureuropeiskum landið. Kanska serliga rund- an um eitt heim fyri brekaði børn í Ungarn. Einki er fastlagt gjøgnum leikin, enn ikki um tvíburarnir nakrantíð møttust aftur. Um drongurin sjálvur fann uppá beiggja sín. Alt er hult í eini toku av pínu. Dramaturgisk var hetta ein stravin leikur at hyggja eftir. Hann var so ótúliga intensur. Persónarnir eru nógvir og teksturin fylti øgiligt, og so vardi hetta alt kvøldið, t.v.s. eini 3-4 tím- ar. Eg var sera móður eftir henda umgang av sjónleiki. Upprunaliga eru hetta tríggir leikir. Øll triologiin er ein stór leitan eftir samanhangi, samleika og eini søgu, tí søgugongdini broytist til seinastu løtu. Dialogurin er løgin, mest sum bert einarøður og við- merkingar – nærum eingin tosar vanligani. Fremmanda- gerðingin er í spælinum. Tvíburin Lucas leitar eftir horvna beiggjanum Claus, men mynduleikarnir stað- festa at hann sjálvur hevur skrivað alt, ið hann sigur beiggin hevur skrivað. Leikurin snýr seg um søgu og um hvat er falsan? Hvør hevur rætt? Karmurin handan alt er heimspolit- iskur. Kenslan av nýggjari sentraleuropeiskari søgu, útlegd, av jarntjaldið, hóp- drápi, kríggi. Á senuni er alt hult í lygn og tøgn. Spurningarnir fylkjast sum gátur. Hvør er hvør? Hvat er eitt menniskja. Kunnu vit tulka menniskja? At tulka menniskja Belgiskur yrkisleikur var á Meiarínum í sambandi við Listastevnuna. Forlegg: Agota kristof Gjørt til leik: De Onderneming: Ryszard Turbiasz, Günter Lesage, Robby Cleiren, Carly Wijs. Sena: Stef Stessel Tøkni: Richard Kerkhofs Búnar: Charlotte Willems Longd: Uml. 4 tímar. heystið er líkasælan í eygunum á læandi ungdómum kátar krákur og órudd sum flákrar í stikum millum ár og dag liggur eitt heilt lív við skýferð í ymsum litum og grønum og gulum grasi millum ár og dag leita reikandi rekar eftir summarfuglinum við tí rætta litinum millum ár og dag har várið ongantíð nam heystið hómast eldri og nýggjari gravir við grønum og gulum grasi Sólrún Michelsen Yrking Aldan skóleys møtir tær og iljunum bløðini fúka Eva er nakin krúnan á verkinum eg gangi heim sjálvt morgunin er vaknaður bløðini skriva hetta er mítt blað og likam skommin úr garði leyp har tað var lægst og datt um tann mista tráðin Theodor Eli Dam Olsen Yrking 16 Nr. 149 - 12. august 2003 Nr. 149 - 12. august 2003 17 C M Y K 17 16