fríggjadagur 12. september 2003síða 7

12 Nr. 172 - 12. september 2003 Nr. 172 - 12. september 2003 13 Íbúgvaratalið á Álandi er vaksandi, og í løtuni er landið í teirri sjáldsomu støðu, at heili 25 pro- sent av íbúgvunum eru føddir utttan- lands. Býtið millum aldursbólkarnar er nøkunlunda javnt. Tó eru tey eldru í meiri- luta á bygd og í sker- garðinum, og tey ungu búgva mest í miðstaðarøkinum SAMRØÐA Edvard Joensen Áland: Álendingar flyta av landin- um í útbúgvingar- og øðr- um ørindum, og onnur fólk flyta aftur til Álands. Ser- liga eru tað svenskt talandi finnar, sum búseta seg á Álandi, sigur »lantråden« á Álandi, Roger Nordlund. Fólkatalið liggur umleið 26.000 tilsamans og er í løtuni vaksandi. Umleið helvtin býr í høvuðsstað- num, Mariehamn, og har í grannalagnum. Tá fólk eru liðug við grundskúlan og hava fingið miðnámsútbúgvingar, fara tey, sum ætla sær víðari, eitt nú undir universitetslesnað, uttanlands. Har eru tað mestsum bara Svøríki og Finland, sum eru aktuel, sigur Roger Nord- lund. Hóast Áland er partur av finska ríkinum, er málið svenskt, og tað ger tann stóra munin, tá útbúgving- arstað verður valt. Heili 75 prosent velja at fara undir hægri lestur í Svøríki, og hini 25 prosentini velja so vanliga Finland, greiðir hann frá. Her síggja vit ein stóran part av teimum, sum flyta av landinum. Tá tey so seinni koma aftur, hava tey møguliga maka og eitt ella fleiri børn við sær, sum fødd eru uttanlands, og tað er so ein partur av tí býti, sum ger, at so stórur partur av álendingum eru føddir uttanlands. Politiska skipanin Vit sita á skrivstovuni hjá »lantråden« í bygninginum hjá Ålands Landskapsstyr- else, Självstyrelsegården, í Mariehamn á Álandi. »Lantråden« er formaður í Landskapsstyrelsen, og er tað, sum svarar til okkara løgmann. Landskapsstyrel- sen hevur í løtuni seks limir, sum eru valdir av tveimum politiskum flokk- um. Tingið á Álandi eitur Lagtinget, eins og okkara egna Løgting í Føroyum. Tinglimirnir eru 30 í tali. Roger Nordlund, »lant- råd«, greiðir frá, at hann er formaður í miðflokkinum, Ålands Centerparti, sum saman við høgrasinnaða Liberala skipar landsstýri. Flokkarnir hava níggju tinglimir í part av teimum 30 og sostatt greiðan meiri- luta í Løgtinginum. Stýris- skipanin loyvir ikki minni- lutastýri á Álandi. Í løtuni eru seks flokkar umboðaðir í Løgtinginum. Løgtingsval verður á Álandi tann 19. oktober í ár, greiðir Roger Nordlund frá. Hinir fýra flokkarnir, sum umboðaðir eru í Løg- tinginum, býta hinar tólv sessirnar sínámillum. Tveir hava fýra limir, ein hevur tríggjar, og ein hevur ein tinglim. Væntandi verður ein nýggjur flokkur umboðað- ur í Løgtinginum eftir kom- andi val, sigur Roger Nord- lund. Tað er ein loysingar- flokkur, sum stillar upp fyri fyrstu ferð, og veljarakann- ingar spáa honum ein sess í tinginum. Hvaðani hann fær mannin, veit »lant- råden« ikki at siga fyri vist, men tað kann væl henda, at tað verður frá hansara egna flokki, sigur hann. Flokkarnir, sum nú sita á tingi, hava ikki loysing frá Finlandi á skránni. Teir hava allir ein hóligan stig fyri stig politikk á tí økin- um, og tað tykjast fólk sum heild at vera nøgd við, heldur hann. Áland og Finland Áland er sjálvstýrandi partur av Finlandi og velur ein tinglim í finska Ríkis- dagin. Men Áland hevur eina heimastýris- ella sum teir sjálvir siga - sjálvstýrislóg, sum sum gevur teimum rættiliga víðar politiskar heimildir, greiðir Roger Nordlund frá. Á flest øllum økjum hev- ur løgtingið fullan avgerð- arrætt. Her tosar hann um mál sum vinnumál, fíggjar- mál, heilsu- og almanna- verk og undirvísing og mentan. Tó er ein sera um- ráðandi partur av vinnu- málunum ikki yvirtikin, og er tað sjóvinnan, sum er størsta inntøkukelda álend- inga, men bara hevur lítlan samfelagsligan týdning fyri Finland, greiðir hann frá. Onnur mál sum uttan- ríkismál og hernaðarmál umsitir Finland einsamalt. Eitt av aðalmálunum í framtíðini verður at yvir- taka sjóvinnuna. Men skal ein slík yvirtøka gerast, skal lóg um tað samtykkjast bæði í álendska Løgtingin- um og í finska Ríkis- degnum. Og tað skal vera við trimum fjórðingum í meiriluta í báðum tingum, sigur Roger Nordlund. – Tað kann vera bæði ein tryggleiki og ein ótrygg- leiki í tí, sigur hann. Trygg- leikin er, tá vit eru í móti onkrum, at vit hava ávísa tyngd. Og hinvegin er tað lætt hjá finnum at steðga onkrum av okkara ynskj- um, vísir hann á. Skattaskipanin er nakað fyri seg, sigur hann. Álendingar rinda statsskatt til Finlands. Sambært lóg eru tað 0,45 prosent av samlaða skattinum, sum finski staturin fær. Hetta er gomul skipan og er helst einaferð ásett eftir fólkatal- inum á Álandi, sum so hev- ur svarað til tey 0,45 pro- sentini av samlaða finska Fleiri flyta til Álands Roger Nordlund er »lantråd« - løgmaður - á Álandi. Eins og aðrastaðni í Europa tykist búskaparliga uppgongdin, sum verið hevur á Álandi seinnu árini, at minka, og tað fer at sansa at, sigur hann. Tað er serliga vorðið tyngri at umsita mentan og almanna- og heilsumál Mynd: Edvard Joensen fólkatalinum. Skattapro- sentið áseta álendingar sjálvir. Fer inngjaldið so hinveg- in upp um 0,50 prosent, fær finski staturin tey 0,50 prosentini, og Áland fær flutt aftur tann partin, sum fer uppum. Peningurin verður fluttur aftur til Álands í einum blokki, og so umsita álend- ingar hann sjálvir. Álendska fíggjarlógin er í ár upp á 240 milliónir evrur. Tað er umleið 1,8 milliard danskar krónur. Tað eru 16 kommunur á Álandi, og tær áseta sjálvar sítt kommunuskattaprosent, sum vanliga liggur millum 16 og 19. Álendska »landskaps- styrelsen« átekur sær alt fleiri umsitingarligar upp- gávur. Kommunurnar eru ov smáar og veikar at hava eina vælvirkandi umsiting. Hana hava vit valt at hava miðsavnaða í landsfyri- sitingini, soleiðis at hon verður betri arbeiðsfør, sigur álendski løgmaðurin. Áland og ES Áland er sum partur av finska ríkinum eisini limur í ES. Men álendingar hava veruliga skotið papageykin, sum tikið verður til, tá hugsað verður um ta toll- fríu skipanina, teir hava megnað at fingið. Øll ferðamannaskipini, sum ferðast millum Svøríki og Finland, leggja at á Álandi, og geva harvið ferðafólkunum møguleika at keypa tollfrítt umborð, tí sigling millum Áland og umheimin, eisini ES lond- ini Finland og Svøríki, gev- ur loyvi til tollfrían inn- flutning. Hetta lokkar hundað- túsundtals ferðafólk árliga til beinleiðis at gera túrin við bíligum innkeypi fyri eyga. Umframt øll hini, sum kortini høvdu ferðast á leiðini. Tað koma árliga umleið 1,8 millión ferða- fólk til Álands, og umleið 300.000 teirra velja so at gista meira enn eina nátt á Álandi. Hendan skipanin gevur álendska landskassanum rættiliga fitt av peningi, greiðir Roger Nordlund frá. Fjølbroytt vinna Álendska vinnulívið hevur fleiri bein at standa á, greiðir »lantråden« frá. Sjóvinnan við ferðafólka- og farmaflutningi er tann størsta inntøkukeldan. Síð- an er tað ferðavinnan ann- ars, handilsvinna, bankar og tryggingar eins og landbúnaður, sum eru tær stóru vinnurnar. Fiskivinnu í traditionell- um líki gera teir lítið við á Álandi í dag. Kanska eini tvey prosent av samlaðu inntøkuni kemur frá van- ligari fiskivinnu. Alivinnan er størri, veit Roger Nord- lund at siga frá. Landbúnaðurin hevur lagt seg eftir serligum greinum, so sum grønmeti og eitt nú høsnahaldi. Eisini er nakað av skógbrúki á Álandi, men har stendur einki til soleiðis í løtuni, sigur hann. Kappingin við innfluttan russiskan við er sera hørð, og skógbrúkini vaða í vatnskorpuni. Timb- urhandlarnir flyta inn, har bíligari er, og álendingar hava ikki møguleika at áleggja verjutoll. – Men tað verður ivaleyst eitt av málunum, vit fara at taka upp í næstum, sigur Roger Nordlund. Serliga eplir og leyk gera tey nógv av at velta á Álandi. Og saman við grønmeti annars verður tað útflutt í hampiliga stórum nøgdum. Serliga til Fin- lands. Eitt sindur av sukuri hevur eisini verið velt, men herfyri brann tann lokala sukurverksmiðjan, so nú innflyta álendingar danskt sukur, sum í handlunum er nakað væl dýrari, enn tað er eitt nú í Føroyum. Annars eru matvørur ikki dýrar, um sammett verður við føroyskar prísir. Okkurt hendinga ting er dýrari, okkurt er á leið tað sama, men allarflestu matvørur- nar eru bíligari, enn vit kenna til í Føroyum. Summar heilt munandi. Og møguleikarnir eru nógvir. Tú fert í handilin og keypir nýupptikin epli fyri umleið fýra krónur fyri kilog. Men tað er ikki bara at keypa epli. Nei. Tú hevur einar fýra ymsar kassar at velja ímillum, og á hvørjum teirra stendur, hvør velt hevur. Soleiðis. Útlitini Tað hevur gingið væl á Álandi seinastu árini. Men tað tykist, sum nú fer at sansa at onkunstaðni, greiðir Roger Nordlund frá. Tað verður helst ikki so rúmsátt búskaparliga, sum tað hevur verið, væntar hann. Heilsu- og almannamál- ini tyngja nakað, og útlit eru í løtuni til, at sjóvinnan í ávísan mun fer at flyta heimstað av Álandi til Svøríkis. Hendir tað, verð- ur tað ein dyggur smeitur fyri álendska búskapin, sigur hann. Kostnaðarstøði á hesum økjunum er hækkað, greiðir hann, frá. Sera drúgt verk- fall hevur eisini verið í heilsuverkinum, sum hevur havt við sær, at álendingar eru noyddir til Finlands í sjúkraviðgerð, hóast um- støðurnar annars eru góðar í so máta á Álandi. Eisini á útbúgvingar- økinum er raksturin vorðin dýrari, sigur álendski løgmaðurin -»lantråden« - Roger Nordlund at enda. Álendska Løgtingið. Løgtingsval verður á Álandi tann 19. oktober, og tá vænta loysingarmenn sær ein tinglim, sum annar av verandi stjórnarflokkunum helst fer at noyðast at rinda fyri. Útlit eru eisini fyri øðrum flytingum væntar »lantråden«. Eitt nú at socialdemokratarnir, sum høvdu eitt ringt val seinast, fara at taka onkran tinglim frá teimum óheftu, heldur hann Mynd: Edvard Joensen C M Y K 13 12