leygardagur 15. juni 1996síða 16

Vikuskiftið Andreas Justesen: Nýggja danska-føroyska orðabókin Tann higartil besta av sinum slag Ummæli (Ummælið er eitt broytt endurprent úr Skeggjanum) Mangur veit at siga frå Olav: kongi, sum ikk: hevur sæð hann. Ikki man tað vera heilt burturvid at taka til hetta orðafellið í sambandi við útgávuna av teir nýggju nsk-førovsku orðabókini um jóltíðir í fjør Sum altið, tå málsligir spurningar vera vdir á lofti í Ferovum. varð kjakið bæði art og drugt. Mangan osakligt og Tyrst og N erkt av klovninginum ímillum ålsligar fatanir Oðrumegin hava H uristarnår. sum Y 3 rðasmiíði y il á feinså uE tlendskt árin. Hinumegin hava lå pragmatiKari É t kunnu ka åh sum ert samskiftis ri Ha Þú vg sostatt v 1 geva som dum indaordun Nóg frú vor c 188 Jadir £ rðabók Inkur k 1 I SK D år KKI i i i kal f g ir % hildið nålrøk Ju kk r c V eð 3 x i eg nd VITKA K jk 4 10 ikk r } if É stu ferð gloppaði hesa vidagitr k 4; t fur: rr manifest fyri máls Væntai é Í gan villlæru, eitt nihilisuskt háðanarflenna st SIggja € t øllum ti målstrev:, ið føroyingar hava stynt higartil. Tann litfagra og heldur popp kenda perman boðaði heldur ikk: frá góð Ein miðleið tað lættir jú VanmaveTK vælsignað at sleppa eitt sindur av galli it Eg hevð knað við, at:ritstjórin her kom við eini frágreiðing um ta málsligu kúvending. sum henda orðabók eftur ellun yu dóma leggir upp til Hjalmar byrjar við at síga, at ritstjórnar reglurnar eru broyttar í mun til útgávurnar av donsk-føroysku orðabókini (hjá Jóhann- es av Skarði) 1967 og 1977. Nakað av innlæntum orðum eru tíkin við, og kallar hann hetta eina miðleið í mun til málreins- ingarstevnuna, ið liggur aftanfyr: undan- farnu útgávurnar. Og Hjalmar sigur víðari „Úr einum r r nar (mín undirstriking) havi eg roynt at brúka snøgg føroysk orð heldur enn at gera ov nógv av at velja innlænt orð. Tí er farva td. ikki tikið við, men bara litur . Aberandi danismur sum eitt nú hopleysheit eru ikki tiknar við, tí vit hava tað góða uråd vón- loysi. Heilt vanligar danismur sum forelsk- aður hava hinvegin fingið innivist.” Miðleiðin hjá Hjalmari liggur við ødrum orðum millum ta konservativu purismuna og hin útjaðaran, sum vit kundu kallað ultraliberalismu, har alt talumál verður góð- tikið Hugburðurin tykist frælslyntari enn hjá t.d føroysku målnevndini, men at hann er ósambæriligur við verandi målrøktar- arbeiði, dugi eg ikki at síggja. Og her er tað. at orðafellið um Olav kong rennur mær í huga. Tí eg tori at siga, at nógvar av atfinningunum ímóti orðabókini koma av rótfestari mótvild heldur enn av sakligum innliti. Nakað sum tá vit kristnu umtala Koranina sum eina hondbók í kvinnukúgan og heilagum bardaga Leitorðini tvífaldað Á tittulblaðnum verður tilskilað, at orða- bókin hevur stæði í donsk-føroysku orða bókini hjá Jóhannesi av Skarði. Jóhannes hoyrir til teir konservativu, og hann sigur í sínum formæli. at hann ikk: hevur ukið fremmandaorð. sum ikk: finnast í føroysk ari týðing, við. Tí leita vit ul fánýtis eftir einum orði sum t.d. abstrahere. feuchisme katalvsator, playboy. surfnding. surrealisme ella telekinese. Hesi orð eru øll at:finna í nýggju orðabókini tvinnanda tyðingarhættir g vit kunnu toså um Beinleið hstruhere ibstrahera hu gru Nýyrði surfriding brimre brimriðir arfini Frágreiðir VD angur i€ltr A baksíður Mur | i rðabókur & h f t rð nr á á á“ r Het t kk vi talt Henda St í OKT g mx vur ty sf f LI TSØR ki scrtør k X finst. verður umsett be ) cola 4olu, ketchup kettjupp. punkrock punkrokkur os. tt Harafturat hevur tann miðvisa målrøktin gjørt. at hópur av nýggjum føroyskum orð im eru komin í málið síðan 1977, eitt nú flambere : /ogreinsa, flambera, gensplejs- ning eguskovn, genspleysun, konntation hjåtydningur, hjåmerking, eykamerking lease Jangleida (skr.) li sandwich- brød - mviflis os. tr Tann nýggja orðabókin hevur munandi neira við av sernøvnum og alment kend um styttingum sum New Zealand, Sicilien Zeus. NATO. UNICEF, KFUM, MS. eg »sfr Í so máta ber bókin brá av eini fremm andaorðabók. Mangastadn: eru smærri frá greiðingar um ymisk fyribrigdi Hetta var eitt sindur um høvudsmunin í orðafeingi. Sum sagt tekur rit stjórnin stæði í orðabókinni hjá Jóhannesi av Skarði, har hesin hevur góð og hóskandi orð. Tó leggur nýggja orðabókin í fleiri førum onnur føroysk orð afturat. T.d. stend- ur í teirri gomlu: morgengry - dimma- lætting: og í teirri nýggju: dimmalætting, degningur, dagbretting. Vit kunnu sostatt siga, at nýggja orðabókin í stóran mun víðkar orðafeingi á føroyskum. Hetta er ikki annað enn gleðiligt, og tað er heldur ikki tað, ið stríðið snýr seg um Få EG týðing og Stavsetingin „Halgibrouið“ hjá Hjalmari er, at hann loyv- ir sær at innflyta eina rúgva av ótýddum orðum og laga tey eftir føroyskari” stav- seting. Stundum stavsamansetingum, ið higartil hava verið ósæddar á þenti Tí er tað ikki sørt skakandi at lesa orð sum djassur, gipur, krovi, djersey, offsaid, intrisja, nailon, o.s.fr. fyri jazzur, jeepur, crawl, jersey. offside, (intrige], nylon. At síggja slik orð á fyrsta sinni, býður helst ímóti hjá teimum flestu. Ikki minst út frå einum estetiskum sjónarmiði. Fatan okkara av málsligum vakurleika er jú rótfest í teimum vanum, vit hava lært frá barnsbeini Tí aftra vit okkum við at seta eitt enskt orð inn í ein føroyskan tekst; men hvaðna minni fáa vit okkum til at lata sama orð í ein „féroyskan“ búna. Tó er hetta ikki óvanligt fyribrigdi. Ur skipsmåli hava vit orð sum trolari, leytari, veirur, skeilett 0.0, sum falla heilt natúrlig at skriva. So tað er kanska bert ein spurningur um tíð, at vit uttan himpr fara at skriva djassur gipur nailon (ella hví ikki heldur neilon?) o.s.fr Annars haldi eg, at henda royndin við nýggjar stavseting hevur ein dekan og tilvildarligan dám: Her er so at siga eingin konsekvensur í. Hví skal efurfestið -non umsetast -tiøn ? Hví ikki skriva legitma sjón og konfirmasjón Ld.? Tað ber væl til í norskum. Og hví kunnu vit skriva sjarlant ur men ikki sjampignon ? Ella getto ístað in fyri ghetto ? Feroyska heimsatlasið var ein onnur bók, sum rokilsi stóðst av. Har vóru knappliga nøvn sum Chili. Tchad og Zimbabwe broytt ul Kili. Kjad g Simbabvi Her tykist nvegja orðabókin ikk: so víðgongd. Chile g Zimbabwe standa onortin. men Tchad erður til Tjadd Hví lond sum Zaire og Zambia ikki eru við, er ilt at vita. Annars eitur Holland Holland og ikk: Håland sum i rðabókin Raðfesting Nú nitstørin hevur valt at taka otydd rð V kundu vit kanska kanna cflir, hvussu ann Í 1 r ey hvørtu! 455: standa & i f Mr I LY åf u ru tikin við ri at á spurningin eitt sindur, havi eg valt at hvegja ert sindur at itrottarmål sum efur puristiskari hugsan er eitt hitt stærsta vandagkið. Vit kunnu taka nøkur rð úr fótbólti drible: skáka (av), snirra (undan), dribla heade: skalla, heada. hødda, stúta tackle: takla. (royna at) taka bóltin av score: skora, skjóta mál, vinna stig Til samanburðar hevur Jóhannes av Skarð he sår tv Mngar drible: skáka (av). snirra (undan) heade stúta (bolt) tackle: (royna at) taka bólun av einum score: skjóta mål, vinna stig Sum vit síggja, so er nýggja orðabókin ordarikan í ollum teimum vístu dómunum Hon hevur allar týðingarnar hjá teim gomlu, umframt síni egnu føroyskadu fremmandaorð Tað kann tykjast legið, at dribla stendur á aftasta plássi, tí í fótbóltsmáli verður tað oftari brúkt enn hini bæði Slang og fúl orð Jú, tað sålarfrødiliga hugtakið gagg gagg er sanniliga eisini at finna í hesi víðfeyndu orðabók. Tað stendur m.a. á tólvta plássi undir vanvittig, ið annar hevur hesar týð- ingar: „vitleysur, óður , svakur, ørur, stein- ørur, vindandi svakur, óður el. ørur í høvd- inum, (bólkam.) pillørur, pillsvakur, lallandi svakur, gagg gagg --..“ At pillsvakur og -ørur skulu vera serligt bólkamál, ivist et i, og hvar er tað nógv brúkta fratørur í øllum hesum vasanum? Slangorð hava vanliga røtur í ávísum bólkamáli (jargon). Eitt nú råsevnisum- hvørvi er gitið fyri sítt serliga bólkamál, og vit síggja. at shit (hash) eitur torv á føroyskum. Hin vegin tykist ikk: sum at pot (marihuana) hevur serstakt føroyskt navn Annars nærkast slangorð ofta tí niðrandi ella ónæriliga, og eru tí sjáldan við í orða- bókum av hesum slagnum. Vit finna ikki orð sum perker, vatpik ella bagbordsindia- ner. Í mun til heita seinasta er tað væl fittari bøsse tikið vid og umsett ul gjeikari. Tíðar- andin við sínum vaksandi tollyndi mótvegis minnilutabólkum hevur eisini gjørt, at orðið kynvillingur (homoseksuellur) er úthýst. og nýyrðið samkyndur sett í staðin Tidarandin endurspeglast eisini í víðgerð- im av teimum orðunum, ið hava við tað kynsliga at gera. Tað. sum ættarliðið hjá Jóhannesi av Skarði helt vera ljótt og ófantaligt, er í dag vorðið meira neutralt, og fólk blugvast ikk: við at síggja tað á prenti. Og krøvini til eina nútímans orðabók eru eisini, at hon lýsir hetta ekið í málinum á jøvnum feti við øll onnur orð. Um vit vilja hava tað ella ei, so eru hesi „fúlu“ orðini til í málinum, og hava sjálvsagdan rætt til at vera við í eini fullfíggjari orðabók Og nýggja orðabókin er eisini nógv fjøl brovttari á hesum ski. Sum dómi kann nevnast, at har tann gamla hevur 2 orð fyri pik hevur tann nýggja heili 16! Um enn í ð sama galdandi fyri minni mun, so er tå aðrar kynslutr og kynslhigan atburð annars Og eyðvitað ger tað ikk: bókina fátækari Lættari at leita Sum handbók hevur tann nýggja orðabókin nógvar fynmunir. Størsta brekið við teir gomlu er uppískoytið, ið ger, at vit aloftast noyðast at ferðir eftir sama orði Hesum slepst undan í teir nýggju. og so hevur hon eisini breddamerki fyri hvønn bókstavin. Ein fynmunur er eisini, at greinirnar við homonymum (ein nevnum) eru talmerktar, t.d letta 2 sjálvsagt rede -n, -r reiður beli í1d. skarva-) x fr rede -n. -r skil; grein frágreiðing forklaring o str 2 rede Í. búgvin, liðugur, til reiðar. fúsur klárur.. os fr rede os. fr redte reiða, greiða Flokkanin er tann, at navnorðini altíð standa undan td. sagnorðunum. Eisini eru undir merkingar av sama orði talmerktar Styttingarnar eru í hevuðsheitum tær somu sum í gomlu orðabókini, men eru fleiri í tali. Sum nakað nýtt eru serligar målstyttingar í teimum førum, har víst verð- ur til upprunan hjá einstøkum orðum Styttingarnar eru annars settar upp í trigg)- ar bólkar, nevniliga nýtslustyttingar, mál- styttingar og ritstjórnarligar styttingar Fremst í bókini er eisini ein nýtsluveg- leding, har m.a. verður greitt frá stavseting, merking og lj6dskrift. Og aftast í bókini eru bæði samandráttur av donskum rætt- skrivingarreglum, eftir Jógvan í Lon Jacob- sen, og føroyskar rættskrivingarreglar, sum Anfinnur Johansen og Jóhan Hendrik Poul- sen hava skrivað Harafturat er eitt stutt yvirlit á donskum um føroyskan málframburð (úttalu), og allaraftast er ein listi yvir sterkt bend og óreglulig sagnorð á donskum Alt í alt må sigast, at orðabókin við síni meira nágreiniligu viðgerð av teimum ym- isku orðunum og síni snøggu uppseting kennist meira tíðarhóskandi enn tann gamla, hóast hon sum sagt hevur stæði í hesari. Men fyrr var illa mugu vit sam- stundis ásanna. Málið er alsamt í broyting, og tá vit skulu bíða í heili átjan ár, kennist tørvurin á eini dagførdari orðabók stórur Nú er hon so endiliga komin, og måttøkan hevur verið misjøvn sum longu nevnt. Vis-