fríggjadagur 3. oktober 2003síða 7

12 Nr. 187 - 3. oktober 2003 Nr. 187 - 3. oktober 2003 13 VIÐMERKINGAR Bárður Nielsen Løgtingslimur Nú kom so fullveldislógin — rokningin fyri tað vanstýring vit hava verið stýrd av seinastu skjótt 6 árini. Tað mátti enda galið við eini samgongu har annar parturin hevur eittans mál og tað er at skipa full- veldið Føroya, so hin part- urin hevur fríar teymar til at gera tað, hann hevur hug til, tí fyri Tjóðveldisflokkin er politikkur, at slíta frá Danmark, hvat annars hendir í samfelagnum er fyri teir fullkomiliga líka- mikið. Vit hava nú fingið fíggj- arlógina fyri 2004 á borðið, og ikki eiti á kreativiteti og sminkaðum tølum á mest sum øllum økjum. Um fíggjarlógin verður samtykt í verandi líkið, eru hópupp- sagnir á veg innan tað al- menna. Eitt tað grovasta dømi um kreativitet er upp- gerðin av løguætlanini. Har er praksis broyttur soleiðis, at ein møgulig søla av ogn- ini hjá Postverk Føroya á Argjum og íbúðarbygning- unum hjá Landssjúkrahús- inum er mótroknað saml- aðu løgunum við ávikavist 36 mió. og 30 mió. Við hes- um 66 mió. kemur samlaða løgujáttanin niður á 246 mió. ið er áleið tað sama sum fyri 2003. Samgongan hevur øll árini gjørt nógv burturúr hvussu neyðugt tað er við skattalættum, men hóast fleiri skattalættar eru givn- ar er samlaða skattatrekkið økt við 3% seinastu 5 árini. Í fyriliggjandi fíggjarlógar- uppskot er beinleiðis talan um skattahækkingar. Sum dømi kunnu nevn- ast: • Avgjald á sodavatn 10 mió. • Avgjald á sigarettir 10 mió. • Avgjald á góðgæti og sjokulátu 10 mió. • Avgjald á søtar keks, smákøkur og vaflur 2 mió. • Avgjald á plastikk beri- posar 5 mió. • Rentustuðulin lækkar 16 mió. • Hægri barsilsgjald 23,5 mió • Barnaforsorgin verður flutt til kommunurnar 30 mió. Omanfyri skatta/avgjalds- hækkingar eru íalt kr. 106,5 mió. so skattalættin fyri 2004 uppá góðar 70 mió. munar ikki nógv hjá familj- unum í Føroyum. So sigast má, at skattalættarnir hjá samgonguni einans eru føgur orð við ongum inni- haldi, sum so mangt annað hjá samgonguni. Harum- framt svíðir føroyska vinnulívi fyri nøkrum av avgjaldshækkingunum. Fullveldislógin Kaj Leo Johannesen Sambandsflokkurin Undir viðgerðini av fíggjar- lógini síðsta ár hevði undir- ritaði eina grein undir heit- inum "dugir Samgongan at spara" tá segði undirritaði millum annað. Tá fíggjarlógin fyri 2003 var fyri, visti Samgongan av, at um allar útreiðslir, og rætt mettar inntøkir vóru tiknar við, hevði hon víst eitt hall, hettar mátti undir ongum umstøðum henda, tí so seinkaði tað fullveldin- um. Í staðin fyri at loysa trupulleikan beinaveg, var farið yvir at skumba veru- ligar útreiðslir frameftir, við at fáa tær við á eyka- játtanir fyri árið eftir, andstøðan saman við onkr- um einstøkum samgongu- limi, átalaðu hesa skeivu og vandamiklu gongd, men einki nyttaði. Hetta var og er eftir mín- um tykki ein vánaligur, vandamikil og óbúgvin máti at arbeiða uppá, nem- liga at skapa eitt yvirskot, sum øll vita ikki er rætt. Nú gongur sjón fyri søgn, tað hevur í meðal verði eykajáttanir uppá 150 mill síðani 98 men fyri 2003 verða eykajáttanir uppá 181 mill kr, tað vil siga, at vit longu í ár eru noydd at fara eftir innistandandi í Lands- bankanum. Fyri Fíggjarlógina 2003 var eg skeptiskur, tá eg sá hvussu vanlig fólk í Sam- gonguni slett ikki lurtaðu eftir eitt nú Landsbanka, Føroya Banka og Føroya Sparikassa, og ikki minst, segði Fíggjarmálaráðharrin at metingarnir fóru ikki at halda, tær vóru alt ov posi- tivar. Nú er Fíggjarlógin fyri 2004 komin og eftir at hava hugt eftir henni, er mítt sinnalag broytt, frá skepsis til undran, ella sagt á annan hátt, eg standi spyrjandi um hvussu fólk veruliga kunnu seta seg niður, og gerða eina fíggjarlóg, sum er verri mett enn tann í 2003, bæði á inntøkusíðuni og útreiðslusíðuni. Eri ikki mest undrandi fyri tølunum sjálvum, men at Samgongan enn tosar um at livistøðið ikki skal lækk- að, og at vit framhaldandi menna vælferðarsamfelag- ið, og at familjan hevur tað betri í 2004 enn i 2003. Tá ein seriøsur Journal- istur spurdi Fíggjarmála- ráðharran hvussu tað hekk saman at Samgongan hevði brotið sítt egna Samgongu- skjal, sum sigur at munurin millum inntøkir og út- reiðslir skulu vaksað posi- tivt á hvørjum ári og tað ikki sást aftur á fíggjar- lógini, eftirsum hallið er uml 140 mill størri í ár enn í fjør, var svarið at Sam- gonguskjalið var gjørt eina heita nátt, og tá var so nógv sagt. Tá hugsaði eg sum Nóls- oyingurin segði á sinni, tá útvarpsmaðurin spurdi hvat hann segði um, at holið var rapað eystanfyri bygdina, tá svaraði gamli " hvat skal man siga , hvat skal man siga". Fullveldisrokningin tømir Landskassan skjótari enn væntað ESSAY UM RÚS- DREKKALÓGINA Kim Simonsen Vín- og bjóráhugaður limur í t.d. felaginum Danske Ølentusiaster. Neyðugt er við politikki og skilagóður politikkur er tað, sum eykennir eitt væl- skipað og skynsamt land, ið virðir sínar borgarar, í mun til eitt lorta land, fult av mutri, tilvildarligum ráð- andi fordómum og lógloysi. Eitt land við fólkastýri, hevur fólk, ið skulu um- boða viljan, ynski og røkja tørvin hjá fjøldini. Hetta er bæði vakurleikin og sam- stundis avmarkingin við øllum fólkaræði sum heim- speki: fleirtalið kann áseta "sannleikan" og galdandi veruleika, eisini í eini støðu har minnilutin hevur rætt — men fólkaræði er, sum klichéin hjá Churchill sigur, tað minst ringa. Fólkaatkvøða neyðug Eg vil pástanda, at um vit høvdu eina fólkaatkvøðu um at liberalisera alkohol- søluna í Føroyum og sam- stundis góvu loyvi at selja, framleiða og innflyta allar øl í heiminum, veikar, sterkar, grønar og gular, so vildu vit sæð eina meiriluta av Føroya fólki tikið undir við eini liberalisering. Men enn situr ein minniluti (ofta fólk ið ikki drekka sjálvi), ið enn tvíhalda um tápu- ligar lógir, ið eru mann- minkandi og í støðum minna meg um brot á mannarættindi, t.d. at man ikki kann keypa eina lík- inda útlendska bjór í land- inum (og nei Carlsberg og Tuborg eru ikki líkinda bjór, men keðiligt kopi ídn- aðarbjór). Bangnir politikarar Politikarnir vilja einki gera við økið, tí teir halda, at ein minniluti av mótstøðufólki fer at kappa høvdið av teimum, um tey gera okk- urt við rúsdrekkalógina. Men tey skulu einki gera á hesum øki, annað enn at lata fólkið í Føroyum fáa loyvi at avgera hetta mál. Av og á er neyðugt, at fólkavaldir politikarar vísa seg sum veruligir politik- arar og spyrja vaksin fólk, ið annars hava loyvi at keypa alt frá fuglabyrsum til rottugift, beinleiðis hvat tey halda. T.v.s. neyðugt er at skipa fyri eini fólkaat- kvøðu um serligar álvars- ligar spurningar. Slíkt er ikki annað enn góð fólka- ræðislig siðvenja. Í Føroy- um var einaferð ein fólka- atkvøða um rúsdrekka, hon var bæði lóglig og boðaði um fólkaræði, men hetta er skjótt ein øld síðani. Tá vóru fólk, serliga menn, ið drukku ov nógv. Í dag er samfelagið fulkominliga broytt eini 8 ferð, men uttan lógin um rúsdrekkasøluna, er nærum einki broytt á hesum økinum, tí er neyð- ugt at spyrja seg, um tað er rætt at tvíhalda um hesa lóg. Samfelagið broytist og lógir skulu fylgja við Samfelagið broytist og fólk broytast. Føroyingar eru so at sær komnir í dag, at teir eins og onnur framkomin lond vilja hava loyvi t.d. at njóta heimskendar og for- Mark fyri politikki kunnugar bjór og onnur vín enn tey Rúsan hevur møgu- leikan at keypa í Føroyum, (ið er ógvuligani avmarkað í mun til ein líkinda vín- handil t.d. í Danmark). Fólk í Føroyum í dag eru ikki bert áhugað í at "drekka seg skít", men nógv meiri at njóta okkurt forkunnugt og vilja hava loyvi at smakka tað besta heimurin hevur at bjóða av t.d. víni, bjór, Calvados, Cognac og Armanac. Eg dugi at síggja, at einasta gongda leiðin frá einari planbúskaparligari einkarsølu er ein total liberalisering, har handlar og heilsølur fáa loyvi at innflyta øl, vín og alt slag av alkohol. Varð ein liberalisering framd, høvdu vit sæð spennandi bjór og vín- handlar í Føroyum, eina økta kapping um prís, góðsku og útboð. Gjørligt hevði verið hjá føroyingin- um at fingið hendur á tí honum lystir og øll tey tíggjutúsundavís av víni, ið Rúsan ikki hevur og tey túsundavís av sløgunum av bjóri í heiminum. Eg haldi, at náttarlívið og ferðafólkavinnan er nógv tarnað av tápuligum lógum, ið noyða t.d. barrir at steingja á midnátt, til stóran ampa fyri ferðfólk, útisetar og føroyingar í Føroyum alt árið. Uttanfyri Havnina eru nærum eingin skeinkiloyvi givin og ikki er t.d. ein lík- inda café ella barr á øllum Skálafjørðinum, meðan møtihús og samkomur vaksa í tali í hvørjari bygd. Misnýtarin í fokus Heimspekin handan av- markingina snýr seg bert um avmarking fyri at bøta um skaðilig árin av rús- drekka millum ein milliluta av misnýtarum og roynir ikki at læra fólk at gerast skilagóðir nýtarar og at njóta t.d. veikar bjór og vín úr heiminum. Sum støðan er nú, kann ein og hvør drekka seg frá húsi og heimi við galdandi poli- tikki, t.v.s. at avmarkingin er púra einkisigandi og er eingin avmarking, bert ein óneyðug planbúskaparlig handilsforðing, ið tarnar fríari kapping og øsir fólk. Forboð og avmark- ingar virka øvugt Heimspekin handan hesa avmarking er, at fólk drekka minni, um tað t.d. er dýrt og so fáar barrir og caféir hava opið (fáa skeinkiloyvi) sum gjørligt. Men allar kanningar vísa, at í londum við søgu fyri forboði og við núverandi avmarkingum drekka fólk verri og við minni skili, enn í londum við eini opnari og eldri øl og vínmentan. Í forboðstíðini í USA vuksu t.d. mafiuliðini. Í Føroyum drukku menn finspritt, meðan onnur børsaðu og spunnu gull úr neyðini. Forboð skapar bert van- lukkur og avskeplar fólk og mentan. Í mínum ættarliði á Skálafjørðinum eru nógv deyð blaðung í ferðsluni vegna rúsdrekka, ið bein- leiðis kemur av einari vána rúsdrekkamentan, tí vit høvdu ongastaðni at fara (barrir, náttklubbar ella caféir), annað enn at koyra skít til Havnar. Bilurin var barrin, náttklubburin og av og á eisini diskotekið. Vit vóru skít sjálvt um eingin hevði loyvi at bestilla. Vit keyptu, stjólu rúsdrekka- kort og misnýttu skipanina sum dagurin var langur. Í minum ættarliðið var rús- drekka forboðið. Vit kundu ikki fara í nakra Rúsu, men eg rokni ikki við, at nakað ættarlið hevur drukkið so illa, so nógv og á ein ófantaligan hátt sum tey ungu á Skálafjørðinum í áttatíárunum. Tey ungu í dag hava eitt størri frælsi og duga eisini betur at drekka enn vit dugdu. Vit skolaðu blátt Vodka niður, spýðu og fullu í óvit. Tey ungu drekka nógv meiri veikar øl, vín og á ein annan máta enn vit. Forboð og ikki frælsi føra til vanlukkur. Rúsdrekka ella ikki? Ein pseudospurningur Í Føroyum eru alt ov nógv, ið spilla hetta kjak við at bomba tað aftur til spurningar sum: "Hví skulu vit hava rúsdrekka?" og "Er tað neyðugt at drekka fyri at hugna sær?", ið er ein roynd at fortrongja, at rúsdrekka er ein partur av okkara mentan og hevur verið tað í 1000 ár. Síðani Gøtu Trónd hava føroyingar smakka sær á. Hetta puri- tanska og dupultmoralska lyndi, ið helst ikki vil viðurkenna, at rúsdrekka er til, stórtrívist millum trúgv- andi og millum avhalds- fólk, men eg tími ikki at kjakast frá hesum støði. Rusdrekka er her sum kaffi og tubbak og hevur verið her á fold longur enn før- oyska samfelagið. Staturin skal stýra, og eg meini eisini, at nakað av tolli skal vera á tubbaki og alkoholi, men eg dugi ikki at síggja, um tað ger nakran mun um eg keypi eina fløsku av víni í Rúsini ella í Miklagarði. Hvat er munur- in um eg keypi seks gulløl í kioskini hjá Restorff ella frá Bryggjaríinum sjálv- um? Og hví hava einkar- sølur, tá vit eins væl kunnu keypa vín, øl og annað í vanligum handlum? Hvat er munurin um eg keypi 6 Westmalle Dubbel bjór frá Belgia ið eru 7.0% (og tí ólógliar) ella 6 vodka fløskur frá Polen, ið eru 40% (ið eru lógligar), ella 6 vínfløskur frá Spaniu a 13% (ið eru lógligar)? Mark fyri politikki Men tað er mark fyri hvat kann gerast til politik. Ein fólkaræðisstýrd tjóð ella ein statur, kann t.d. ikki áseta, hvat fólk skulu síggja í sjónvarpinum ella ikki síggja (sjálvt um Jenis roynir), hvørjum fólk hava áhuga fyri á netinum, hvat tey siga sínamillum, hvat tey hugsa, hvørjum klæð- um tey ganga í (ella ikki) um tey halda føðingardag (ella ikki), jól, páskir. Vit hava trúarfrælsið og vit hava talufrælsið (undir ábyrgd í mun til Revsu- lógina). Onkur sigur, at alt er politikur og at siga at tað er eitt mark fyri politik er eisini ein politikkur, sjálv- andi er tað ein hugmynda- frøði at avmarka politik. Fyri meg er tað so, at tá ein statur ella ein tjóð skal áseta við lóg hvat fólk drekka, um tey drekka, nær og hvar og nærum hví, tá vísir hetta, at eitt mark er brotið og politikkurin hevur blanda seg í privat viður- skifti, ið ikki raka statin ella tjóðina. Vit hava loyvi at gera av við okkum sjálvi, vit kunnu eta tað vit vilja, eisini um vit steindoyggja av tí, men ikki keypa t.d. eina Westmalle Dubbel, eina Chimay ella eina Leffe bjór (ca. 7,0%) uttan at bróta lógina. Rúsdrekka brúkt við máta er fyri nógv ein gleði, tí ein frøði er at fara til vínsmakkingar, bjórfesti- valir, í býin o.s.fr., ið er ein partur av modernaðari mentan. Tað eru føroyingar, ið hava stóran áhuga og vitan um vín og t.d. bjór, ið sjálvi hava gjørt feløg í Føroyum, ið ikki fáa teirra tørv nøktaðan, tí Rúsan situr á øllum innflutning- inum, og tápuliga lógin um at bjór ikki má verða sterk- ari enn 5,8% oyðileggur rest. Við núverandi lógar- óskilið skjóta føroyingar seg í fótin ár eftir ár, ið ber prógv um ein bangna fjøld av politikarum. Tað er eisini sera mannminkandi, at stórar sølustevnir og nýggjar caféir skulu merkja hendan dupultmoralin í Føroyum. Í dag snýta vit okkum fyri inntøkur av t.d. rúsdrekkaframleiðslu og ein liberalisering á økinum hevði bert økt um vitan og góðskuna av útboðinum. Ein liberalisering hevði givið einstaka brúkaranum eitt úrval av t.d. fremmand- um øli og skapt arbeiðs- pláss og eina moderni- sering av heldur stirvna náttarlívinum í Føroyum. Okkum tørvar eitt nýtt kjak um hetta í Føroyum í dag. Og at politikarar og onnur, ið eru avvarðandi at hesum máli koma fram við øðrum enn fordómum og tosi um forboð, tí heim- spekin handan avmarking- ina er einkisigani og hjálpir tí ongum, enn ikki millilutanum av misnýtar- um. Betur var, um dentur varð lagdur á at økja um útboðið av veikara ølinum og víni og lært fólk at ger- ast meira skilagóðir brúk- arar. Danir seta avgjaldið niður 2. oktober á rúsdrekka fyri at samskipa prísleguna á rúsdrekka við hini londini í EU. Nú kostar t.d. ein fløska av vodka eini 73 krónur. Í løtuni síggja vit eisini týskar, hollendskar og belgiskar bjórframleiðarar taka seg fram á danska marknaðin við heimskendum øli, ið kann venja danir at drekka meiri góðskubjór, tí stóra fyri- tøkan Carlsberg er um at missa sítt óhugnaliga monopol. Hvat er munurin um eg keypi 6 Westmalle Dubbel bjór frá Belgia ið eru 7.0% (og tí ólógliar) ella 6 vodka fløskur frá Polen, ið eru 40% (ið eru lógligar), ella 6 vínflóskur frá Spaniu a 13% (ið eru lógligar)? Rúsdrekka brúkt við máta er fyri nógv ein gleði, tí ein frøði er at fara til vínsmakkingar, bjórfestivalir, í býin o.s.fr., ið er ein partur av modernaðari mentan Varð ein liberalisering framd, høvdu vit sæð spennandi bjór og vínhandlar í Føroyum, eina økta kapping um prís, góðsku og útboð C M Y K 13 12