leygardagur 4. oktober 2003síða 5

8 Nr. 188 - 4. oktober 2003 Nr. 188 - 4. oktober 2003 9 løtuni. Partarnir hava ilt við at práta saman millum sam- ráðingarnar, og brotin lyfti, lítil virðing og misálit mynda í stóran mun sam- starvið. Og um títtleikan í verk- føllum seinastu árini sigur Hermann Oskarsson, at hetta kann vera av ymsum áðum, har ein teirra er, at síðani einaferð seint í áttati- árunum er arbeiðaralønin vaksin lítið og einki í mun til bæði løn fyri sama ar- beiði í grannalondunum, og í mun til aðrar inntøkur í Føroyum. - Hetta kann hava elvt til, at tá nú gongd er komin á aftur, so halda arbeiðarar- nir, at teir eiga rætt til eina rættuliga stóra lønarhækk- ing, meðan virkiseigararnir vilja halda fast við kapp- ingarfyrimunirnar, teir hava fingið, sigur hann, og legg- ur afturat, at hetta eisini kann vera ein orsøk til, at vit eru komin í eina tíð við fleiri verkføllum enn frammanundan. Løgtingið spilt spælið Ein onnur orsøk kann, sambært Hermann Oskars- son, vera, at Løgtingið hev- ur spilt spælið við teimum uppíleggingum, sum verið hava, tá verkfall hevur verið. Partarnir fóru til samráðingar, tað slitnaði og verkfall varð lýst. Eitt sem- ingsuppskot kemur á borðið undir verkfallinum, Løgtingið leggur uppí og ger semingsuppskotið - ella har á leið - til lógarfesta lønarhækking. Partarnir missa álitið á samráðingun- um, og báðir partar vilja heldur góðtaka Løgtingsins uppílegging heldur enn at verða drigin ov langt av hinum partinum í samráð- ingum. Á hendan hátt gerst Løgtingið ein partur av sáttmálasamráðingunum - og sleppur eftir øllum at døma ikki burtur úr spælin- um aftur, greiðir hann frá. Lønarmunur eisini orsøk Ein annar møguleiki er, sambært Hermann Oskars- son, at tað er vinnuligi bygnaðurin og bygnaðurin á arbeiðsmarknaðinum, sum er orsøkin. Í arbeiðara- feløgunum eru fólk, sum arbeiða á flakavirki, og onnur sum arbeiða í byggivinnu. Sáttmálalønin er galdandi bæði annan og hin, men tað er rættiliga stórur munur á, hvat ið eitt byggivirki hevur ráð at gjalda í løn, og ta løn, sum eitt flakavirki hevur ráð at gjalda. Byggivirkið kann, serliga í hákonjunkturum, áseta ein prís fyri fram- leiðsluna, sum tekur hædd fyri lønarvøkstrinum og nakað væl afturat. Men tað kann flakavirkið ikki, tí tað er bundið til ein markn- aðarprís í Europa, teir onga ávirkan hava á. Trýstið frá teimum, sum arbeiða í heimamarknaðarvinnum, er væl forstáðiligt, tí tey vita, at rúm er fyri lønar- vøkstri, hóast flakavirkið ikki kann fylgja við. - Og tí berjast arbeiðara- feløgini treiskliga fyri ein- ari hægri løn, hóast ar- beiðsgevararnir senda boð út um at so fara flakavirkini á heysin, sigur hann. Sama arbeiði, men ymiska løn Harumframt, sigur Her- mann Oskarsson, gevur munurin millum nettoinn- tøkur av sama slag av ar- beiði og útbúgving serdeilis ymiska løn - alt eftir um tú ert á sjónum ella á flaka- virkinum. Tí heldur Her- mann Oskarsson tað ikki vera so løgið, at maskin- meistarar hava verið "so ómøguligir" at fáast við, sum hann tekur til, tí at vera maskinmeistari hjá SEV ella á einum flakavirkið er ikki tað sama, sum at vera maskinmeistari á einum trolara. Serliga síðani 15% skattafrádrátturin kom í gildi fyri at vera á sjónum. At vera ófaklærdur á sjó- num og í byggivinnu gevur sera ymiska løn. Óskrivaðar reglur spennandi Ein fjórða orsøk til at vit eru komin inn í eina tíð við fleiri verkføllum á arbeiðs- marknaðinum, heldur Her- mann Oskarsson vera, at hetta er ikki eitt samfelags- øki, sum lættliga kann regulerast við skrivaðum reglum. Her galda í størri mun tær óskrivaðu reglur- nar, sigur hann, - Og tað er økið, reguler- að við óskrivaðum reglum, sum er mest spennandi at eygleiða og helst eisini at liva í. Hetta maktspælið millum partarnar livir sítt egna lív, og er sera við- brekið. Politisk uppílegging kann loysa trupulleikar beint í løtuni, men fáa skaðilig árin nógv ár fram- yvir. Búskapargongdin hevur sína ávirkan, tí hon gevur summum fyrimun fram um onnur. Útlitini um framtíðina ávirka báðar partar, so at tað ger teir stinnari ella linari í kongun- um. Einstaklingar spæla stórar leiklutir og sjálvt rákið í tíðini spælir sín leiklut, hugleiðir Hermann Oskarsson, sum samstundis slær fast, at verkføll koma fyri óansæð hvat. Uttan mun til um vit fáa ar-beiðs- rætt ella meginsáttmálar og verkfallsrætturin verður valla tikin av. Verkafólkið stendur saman - Tí vit skulu minnast til, at vit tosa um eina stætt, sum ikki setur serliga fantastisk talentir til sølu á marknað- inum, men eina næstan standardvøru - nevniliga vanliga arbeiðskraft. Hon verður ikki seld á uppboði, har boðið verður ørliga um hana, men harafturímóti hava tey tikið seg saman, fyri at standa sterkari í søluarbeiðinum, sigur hann, og endar soleiðis: - Talentfullir fótbólts- spælarar, akademikarar og multitalent kunnu spanku- lára einsamøll út á markn- aðin og bjóða seg fram til hægstbjóðandi. Tað kunnu verkafólk ikki, tí tekur tú ikki hendan, so tekur tú bara tann næsta, sum bjóðar seg fram fyri lægri prís. Nógvar orsøkir eru til, at fleiri verkføll hava verið seinastu árini, sigur Hermann Oskarsson, sum kort- ini ikki heldur støð- una vera hættisliga, ella at Løgtingið eigur at leggja seg meira útí viðurskiftini á arbeiðsmarknaðinum Rigmor Dam Í vár lá landið lamið í vikur, tí partarnir á arbeiðsmarkn- aðinum ikki kundu semjast í lønarsamráðingunum. Summi sóu helst Ingeborg tveitta fyri borð, og onnur stóðu stinnari enn nakran- tíð. Í Útvarpshøllini mána- kvøldið varð kjakast um, hvussu stevið á arbeiðs- marknaðinum kann gerast betri, og ein av pallborðs- luttakarunum var Hermann Oskarsson, búskaparfrøð- ingur, sum staðiliga heitti á politiska myndugleikan um at halda fingrarnar vekk undir samráðingum. Eisini greiddi hann frá ymiskum orsøkum til, at vit hava havt ein heldur ófriðarligan ar- beiðsmarknað seinastu ár- ini, hóast hann ikki vildi vera við, at føroysku viður- skiftini eru so nógv øðrvísi enn í grannalondum okk- ara. Vit hava práta við Her- mann Oskarsson um sjón- armið hansara, sum hann sigur eru hansara egnu, og ikki skulu tulkast sum út- talilsir frá hvørgan for- manninum í Búskapar-ráð- num, ella frá stjóranum á Hagstovuni, sum eru ka- sjettarnir, hann ber í verk- liga lívinum. Lønarsamráðingar ella meistaratelving Hann greiðir frá, at lønin er týdningamesti prísurin í einum samfelag, og verður hon ásett á einum marknaði ella í einari skipan, har am- boðini eru samráðingar, hóttanir, taktikkur, penga- makt, svik, útrokningar, propaganda og brutalitetur. Sostatt hava vit valt at lata báðar partar standa rímu- liga frítt at keypa og selja, og at finna rætta prísin. Lønin ikki orsøk til kreppu Men er lønin farin av kós í hesi skipan? Tað heldur Hermann Oskarsson ikki, men vísur á gongdini sein- astu fimmti árini. - Uttan mun til um vit stundum hava havt drúgv og umfatandi verkføll, og aðrar tíðir sáttmálagerð við sáttligum samráðingum. Og uttan mun til, at stund- um hava arbeiðsgevararnir havt buktina og báðar end- arnar, og aðrar tíðir fak- feløgini meira slagkraft, so er úrslitið í dag, at lønin er ikki farin av kós, men at hon liggur á einum rættiliga smædnum støði. Smæðið í mun til lønirnar í granna- londunum og smæðið í mun til aðrar inntøkur í landinum, sigur hann. Tí, sum hann sigur, "man må tage det sure med det søde", og partarnir, sum standa hvør yvir av øðrum undir lønarsamráðingun- um, brúka tey evni, ta orku og ta makt teir eiga. Og tað einasta arbeiðarin kann gera, tá farið verður sein- astu ferð frá samráðingar- borðinum, er at fara í verk- fall. Hetta er ein ófrávíkju- ligur partur av teirri skipan, sum hesi seinastu fimmti árini hevur ført okkum higar, sum vit í dag standa. - Og eingin kann við bara rímuliga reinari samvitsku siga, at arbeiðaralønin er orsøkin til nakra sum helst kreppu ella nakran struk- turligan skeivleika í okkara pinkulítla samfelag, skoytir hann uppí. Ikki nógv verkføll í Føroyum Men hava vit ov nógv verk- føll í Føroyum? Tað heldur Hermann Oskarsson ikki. Tí biður hann okkum steðga á og minnast til, at hendan skipan - lønarsam- ráðingar - hevur sína egnu søgu í hvørjum landi sær. Lønarsamráðingar eru samanlagt sera kompli- seraðar, so at í einstøku londunum er tað so ymiskt, hvussu tøtt verkføllini eru. Í onkrum av grannalondun- um hava tíðarskeið verið við afturvendandi aðalverk- føllum, aðrar tíðir eingi aðalverkføll, men heldur smærri verkføll og blokad- ur, og uppaftur aðrar tíðir tá partarnir semjast betur og lønin verður funnin í sátt og semju, sigur Hermann, sum samstundis heldur, at tað sýnist sum okkurt er á vási her heima í løtuni. Lønin lítið og einki vaksin Og hetta kom ikki minst til sjóndar undir kjakinum í Útvarpshøllini mánakvøld- ið, har fleiri nevndu, at stevið, ella samstarvsandin um ein vil, ikki av tí besta í Verkføll fara altíð at verða Løgtingið eigur at halda seg frá arbeiðsmarknaðinum – Lønarsamráðingar eru hóttanir, taktikkur, pengamakt, svik, útrokningar, propaganda, brutalitetur… - Arbeiðaralønin er vaksin lítið og einki í mun til bæði løn fyri sama arbeiði í grannalondunum, og í mun til aðrar inntøkur í Føroyum. Løgtingið hevur spilt spælið við at leggja uppí, tá verkfall hevur verið. Verkføll fara at vera, uttan mun til um vit fáa arbeiðsrætt ella meginsáttmálar. - Politisk uppílegging kann loysa trupulleikar beint í løtuni, men fáa skaðilig árin nógv ár framyvir. - Talentfullir fótbóltsspælarar, akademikarar og multitalent kunnu spankulára einsamøll út á marknaðin og bjóða seg fram til hægstbjóðandi. Tað kunnu verkafólk ikki.