leygardagur 18. oktober 2003síða 7

12 Nr. 198 - 18. oktober 2003 Nr. 198 - 18. oktober 2003 13 Kjartan Hoydal Hanus leggur sera stóran dent á at ein gongd móti loysing eigur at hava stuð- ul frá einum størri parti av tinginum og at meira átti at verið gjørt við at fingið Javnaðarflokkin við. Hesin hevði kanska, móti at fáa aðrar sømdir, kunnað fingist við til stig D í gongdini, heldur Han- us. Eg skilji Stig D, sum íslendsku loysnina, Kon- ungsríkið Ísland og Kongeriget Danmark, sum skipanin var millum Ísland og Danmark frá 1918 til 1944, við fullum fullveldi hjá altinginum og fólkatinginum, júst tann loysnin Føroya Landsstýri skeyt upp og samráddist við donsku stjórnina um í 2000, men sum danska stjórnin ikki vildi hoyra um. Hetta er áhugavert og tað hevur stóran áhuga at fáa at vita um leiðslan í javnaðar- flokkinum er samd við Hanus í hesum. Tað hevði kanska verið eitt hugskot at sent ein drunn til for- mannin í Javnaðarflokk- inum við hesum spurn- ingi. Í grein í Sosialinum 4. okt. 2003 ber Hanus Kamban meira tilfar til eitt orðaskifti um politisku gongdina her á landi síðani 1998 og takk skal hann hava fyri tað. Partar av greinini geva eina klárari mynd av hvussu Hanus metir gongdina, nú vit kunnu sleppa ummælinum av filminum hjá Ullu Boye Rasmussen. Viðvíkjandi krøvunum til filmin haldi eg tað vera eitt sindur góðvarið at vænta at filmurin skuldi vera eitt slag av politisk-søguligari, javntvigandi reportasju, sum tað vit síggja í van- ligum tíðindasendingum ella søguligum sendingum. Við at geva einum doku- mentaristi sum Ullu Boye Rasmussen uppgávuna var ikki annað væntandi enn at filmurin varð søgan sæð gjøgnum eyguni hjá leik- stjóranum, soleiðis sum hon fataði søguna. Vit kravdu heldur ikki at Ulla Boye Rasmussen í filmin- um um Gásadal gav eina fulla mynd av bygdarmenn- ingarpolitikkinum í Føroy- um. Ein orðing hjá Hanusi er rættiliga óndsinnað: "Tað prinsipiella í hesum máli er munurin millum politiskan vilja og søguliga ella søgu- frøðiliga lýsing. Politikarar vilja nakað, virka fyri tí og tvinga mangan onnur økir, eitt nú søgu ella bókmentir og list, inn undir henda vilja. Vit kenna hetta rákið frá miðøldini og frá nútíðar einaræðum. Søgan verður, undir ávirkan ella trýsti frá valdinum, til mýtologi ella hagiografi. ". Hetta reisir spurningin: Hvør politiskur vilji hevur trýst Ullu Boye Rasmussen? Danskir stovn- ar sum hava goldið filmin? Neyvan man føroyska landsstýrið havt møguleik- ar at gera tað. Mær dámar ikki heldur nýansurnar hjá Hanusi tá hann skákvegis roynir at bera fram ta mynd, at hin grundleggjandi demokrat- iska verkætlaninat fáa fullveldið aftur til Føroya Løgting, er av sama slag sum politiskar rørslur í øðrum londum í aðrari tíð og við heilt aðrari dagsskrá. Hann sigur: " Mong í hes- um liðið (vit gita serliga loysingarhugað kjh) tykjast hava somu viljaheimsspeki sum t.d. Lenin hevði, tað sum eg vil verður. "Hesin mátin at lita myndina av fullveldisveinginum hevur verið nýttur av øðrum, fólkafloksmonnum, sam- bandsmonnum og javnað- armonnum og -konum; ikki við at sipa til Lenin, men til Hitler, nasismu og terrorismu. Tað skrivingar- og tosingarlagið stuðlar ikki upp undir eitt bøtt politiskt orðaskifti. Ein týðandi partur av seinnu viðmerkingini hja Hanusi er ein persónlig lýsing av heimastýrislógini og ríkisfelagsskapinum, væl lýst, men ein fatan sum eg eri púra ósamdur í. Heimastýrislógin var eitt stig rætta vegin, aftan á før- oyska fólki við fólkaat- kvøðuni 14. september 1946 hevði sagt nei til teir kostir, sum danska stjórnin - og summir føroyskir flokkar - høvdu borðreitt við. Hanus sær hana í sera jaligum ljósi, sum grundar- lagið undir tí framburði, sum hevur verið í Føroyum síðani 1948. Mín fatan er, at heima- stýrislógin skapti eitt á- byrgdartómrúm. Frá einari skipan, har Færø Amt var ein partur av donsku skipanini við vælskipaðum umsitingarligum viður- skiftum, politiska ábyrgdin á greiðum stað hjá donsk- um ráðharrum og eingi ivamál um býti av ábyrgd millum útinnandi, lóggev- andi og dømandi valdið. Í staðin kom heimastýris- lógin, sum leggur nøkur mál til føroyskt útinnandi vald og lóggávuval, men ikki onnur og varðveitir dømandi valdið á donskum hondum. Hetta vald varð flutt til eina skipan, sum ikki hevði aðrar royndir enn at vera eitt í flestu førum ráðgevandi amtsráð. Vit fingu eitt blandingsstýri, sum forjónaði politiska ábyrgd. Tað var púra ógreitt hvør tók sær av hvørjum. 46 ár fingu áðrenn hesi viðurskifti so dánt vóru rættað viðvíkjandi útinn- andi og lóggevandi ábyrgd, rættarskipanin er enn ikki er fingin í rættlag. Hetta fløkta ábyrgdarbýtið var í nútímans máli "high risk", váðin at skipanin kollsigldi var stórur og tað gjørdi hon eisini í 1951/52 og aftur í 1992. Hvussu lítið umhugsað alt var sæst aftur í tí sera ófullfíggjaða lógarverkin- um vit dagin í dag hava fyri tey lógarøki, sum kanska hava mest við rættartrygd- ina hjá tí einstaka borgar- anum at gera. Danska skip- anin sá tað ikki sum sína uppgávu at dagføra lógir innan vernd av sinnisveik- um, fosturtøku, familju- rætti, viðurskiftum á arbeiðsmarknaðinum fyri bert at nevna tað sum hevur verið frammi í seinastum í fjølmiðlunum. Føroysku myndugleikarnir høvdu neyvan arbeiðsorku at fylgja við og hetta vóru jú oftast mál, sum danskir ráðharrar høvdu politiska ábyrgd av. Hin fylgjan var, at før- oyskir politikarar meira og meira valdu at dúva upp á ríkisveitingar úr Danmark. Vit kunnu rokna danska stuðulin út, sum % av bruttotjóðarúrtøkuni. Í 1950 var danski parturin væl undir 10 %, beint und- an kreppuni var hann kom- in upp móti 20 %. Orsøkin til hetta var, at føroyskir politikarar ikki høvdu álit á, at føroyski búskapurin kundi fíggja føroyska vælferð. Eitt gott dømi var sera neyðuga nú- tímansgerðin av sosiallóg- unum, sum vórðu framdar av landstýrinum undir P.M.Dam 1959-1963. Sjálvandi var tørvur á dagføring av sosiallógun- um í Føroyum - eingin flokkur gekk móti tí - men at fíggja tær við ríkisveit- ingum var í roynd og veru eitt misálit á evnini í før- oyska samfelagnum at skapa grundalagið fyri væl- ferðini sjálvt og var við tíðini ein koddi. Sum ikki einaferð í heimastýrisskeiðinum, góð politisk endamál, men skeivur framferðarháttur. Hanus hevur hesa greiða á áhugaverda uppstilling um hvussu hann sær stigini í einari gongd fram móti einari møguligari loysing og hetta er tann parturin, sum letur upp fyri fram- haldandi dialogi. A. Amtsstøða Løgtingið ráðgevandi. Lóggávu- vald og útinnandi vald í Danmark. B. Heimastýri Løgtingið lóggevandi. Avmarkað lóggávuvald og útinn- andi vald flutt til Før- oya. C. Heimastýri eftir Økt lóggávuvald og útinn- andi vald. sjálvstýris- lóg Búskaparligt sjálv- bjargni. felags grund- lóg. D. Samveldi Samstarv millum javnstødd ríkir, hvørt við síni grundlóg. Lóggávuvald, útinn-andi vald og dómsvald á føroyskum hondum. E. Loysing Samstarv mill- um sjálvstøðug ríkir. Hanus leggur sera stóran dent á at ein gongd móti loysing eigur at hava stuðul frá einum størri parti av tinginum og at meira átti at verið gjørt við at fingið Javnaðarflokkin við. Hesin hevði kanska, móti at fáa aðrar sømdir, kunnað fing- ist við til stig D í gongdini, heldur Hanus. Eg skilji Stig D, sum íslendsku loysnina, Konungsríkið Ísland og Kongeriget Danmark, sum skipanin var millum Ísland og Danmark frá 1918 til 1944, við fullum fullveldi hjá altinginum og fólka- tinginum, júst tann loysnin Føroya Landsstýri skeyt upp og samráddist við donsku stjórnina um í 2000, men sum danska stjórnin ikki vildi hoyra um. Hetta er áhugavert og tað hevur stóran áhuga at fáa at vita um leiðslan í javnaðarflokkinum er samd við Hanus í hesum. Tað hevði kanska verið eitt hugskot at sent ein drunn til formannin í Javnaðarflokk- inum við hesum spurningi. Hanus ger nógv burtur úr fólkaviljanum. Tað er ringt at tulka fólkaviljan, bert valúrslit kunnu nýtast til tað. Kanska meira áhuga- vert er, at tú fært varhugan av at fólkaviljin hjá Hanusi er eitt heldur statiskt fyri- brigdi, sum ikki má nervast av tí, sum Hanus gevur heitið viljahugsan. Eg havi ringt við at skilja hvussu politikkur skal rekast um teir flokkar sum bjóða seg fram ikki seta klár politisk mál. Tey kunnu kanska vera rættu- liga fjar, men veljarin eigur at hava eina greiða mynd av hvar flokkarnir ætla sær og um teir ætla at broyta karm- arnar í føroyska samfelag- num, t.d. viðurskiftini við Danmark. Hetta kann so við tíðini broyta fólka- viljan, tað eru nógv dømi um tað. Mín meting er, at hóast tann ætlan, íslendska loysnin, sum landsstýrið hevði í fyrsta umfari í samráðingum við donsku stjórnina ikki førdi á mál, so setti hon nakað í gongd, sum so ella so flytur før- oyska samfelagið móti størri ábyrgd, við øðrum orðum flytur fólkaviljan móti fullveldi. Har má vera ein neyðug hugsjónarlig optimisma í øllum politikki, sum vil broyta nakað. Um andstøðuflokkarnir skulu takast fyri fult mugu teir líka so greitt sum fullveldisrørslan vísa á hvat teir vilja, hvørjar hugsjónir teir hava at seta upp ímóti. Teir mugu greiða frá um teir vilja hava studnings- búskap ella sjálvberandi búskap. Um teir vilja siga frá sær tey amboð til at fóta sær í heiminum, sum full- veldislond hava fram um ríkispartar. Tað boðar ikki frá góðum, at báðir teir stóru andstøðuflokkarnir umhugsa at taka seg burtur úr grundlógararbeiðinum og orðaskiftinum um teir veruliga grundleggjandi spurningarnar í føroyska samfelagnum. Spurningar sum hvørki, sambands- menn ella loysingarmenn sleppa undan at taka støðu til. VIÐMERKINGAR Í brigdisleysum haga – onnur viðmerkingin hjá Hanusi KAMBAN Stórt tiltak í høllini í Runavík TÍÐINDASKRIV Kunningarstovan í Saltangará Stórt tiltak í høllini í Runavík Komandi dagarnar skipar Kappróðrarfe- lagið NSÍ fyri stórum tiltaki í ítróttarhøllini í Runavík. Tiltakið byrj- ar hóskvøldið 16. ok- tober og endar sunnu- kvøldið 19. oktober. Hoppuland Hóskvøldið kl. 19:00 letur eitt sokallað hoppuland upp í ítrótt- arhøllini í Runavík. Har eru í alt 7 ymisk "hopputing", sum øll vitjandi, bæði ung og gomul, fáa høvi at royna. Møguleiki verður at keypa bilettir fyri hvørt einstakt ting ella eitt arband, sum er galdandi fyri allan dagin. Opið verður hóskvøldið frá kl. 19:00-22:00, fríggja- dagin frá kl. 16:00- 22:00, leygardagin frá kl. 10:00-14:00 og frá kl. 19:00-22:00 og sunnudagin frá kl. 15:00-22:00. Candyfloss, popp- corn og sodavatn verð- ur til keyps allar dag- arnar. Seyðasøla Leygardagin kl. 14:00 verður seyðauppboð. Seldir verða umleið 15 seyðir, harav 2 veðrar. Afturat hesum verður ein stórur veðrur seld- ur á mexicanskan hátt, har boðið verður 50 kr. hvørja ferð. Høvi verður at keypa sær ein kaffi ella temunn og smurt breyð. Eisini verður stórt lekkurt mat- og køkutombola, fiskibrunnur og søla av døgurðamati úr sjó- num. Føroya Javnaðar- flokkur Fyri at taka okkum fram í føroyskum sjálvstýri er umráðandi at hetta verður eitt felags mál og mið - ikki fyri helvtina, men fyri alla tjóðina, fólkið og flokkar- nar. Á grundlógarráðstevn- uni í mars 2003 sóust góðir møguleikar fyri eini tjóð- skaparligari semju í sjálv- stýrismálinum út frá hesum støði: • Sjálvstýri Føroya skal víðkast og styrkjast. • Føroyar eru tjóð við sjálvsavgerðarrætti, og vit kunnu tí frítt velja einahvørja broyting í stjórnarligu viðurskiftum okkara, sum vit koma ásamt um og standa sam- an um. • Heimastýrislógin er ikki longur nøktandi karmur um føroyskt sjálvstýri. Í staðin verður nýggja stjórnarstøða Føroya ásett í sjálvstýrissáttmála millum Føroyar og Dan- mark. Tíðin er farin frá Heimastýrislógini Tað vóru grundleggjandi broytingar gjørdar í viður- skiftunum millum Dan- mark og Føroyar, tá Heima- stýrislógin kom fyri 55 árum síðani. Føroyar fingu lóggávu- og fyrisitingar- vald, sum saman við avger- andi stuðli frá ríkismynd- ugleikunum hava staðið fyri stórum framtøkum í menningini av einum før- oyskum vælferðarsamfelag Tó er tað í dag ein sann- roynd, at Heimastýrislógin ikki nøktar krøvini um før- oyskt sjálvstýri. Hon av- markar heimildir og virkis- føri hjá føroyskum mynd- ugleikum, og hon elvir til ógreiðir í valds- og ábyrgd- arbýtinum millum føroysk- ar og danskar myndug- leikar. Sjálvsavgerðarrætt- urin er ómissandi Á grundlógarráðstevnuni var ein greið niðurstøða hjá leikum og lærdum, at Før- oyar eiga sjálvsavgerðar- rætt uttan minsta iva. Før- oyar kunnu skipa seg í sam- veldi ella ríkisfelagsskap við annað land ella taka loysing, og fáa altjóða við- urkenning um nýggju støðu okkara, - um løgting og landsstýri taka avgerðina á ein kvali- fiseraðan hátt og standa við avgerðina, - um føroyska fólkið áhald- andi tekur undir við av- gerðini og vísir hetta t.d. á fólkaatkvøðu. Sjálvsavgerðarrætturin er fyrst og fremst ein spurn- ingur um sjálvsfatan. Sjálvsavgerðar-rætturin er tí ómissandi, so longi Før- oya fólk og Føroya land eru til. "Tvøroyrarskjalið" leingir um tíðina við heimastýri Við tí sonevnda Tvøroyrar- skjalinum frá juni 2003 samdust landsstýrið og danska stjórnin um at gera ein nýggjan yvirtøkuleist fyri einfaldgering av mannagongd og heimildum í samband við yvirtøku av málsøkjum, sum fella uttan fyri tey í Heimastýrislógini nevndu A- og B-mál. Millum manna verða tey nú nevnd C-mál. Tó eftir skulu standa uttanríkis- og verju- mál, sum ikki kunnu yvir- takast. Tað er merkisvert, at henda avtala skal ikki setast í gildi sum ein politiskur sáttmáli millum tveir part- ar, men sum donsk ríkislóg! Yvirtøkulógin verður tí bara ein nýggj undirgrein til ta gomlu Heimastýris- lógina, uttan nakrað inni- haldsliga broyting av skip- anini. Tí eru bæði alterna- tivu uppskotini hjá and- støðuflokkunum, Sjálvstýr- islógin hjá Javnaðarflokk- inum og Nýskipanarupp- skotið hjá Sambandsflokk- inum, meira víðgangandi enn ABC-heimastýrislógin hjá landsstýrinum, tí tey bæði uppskotini flyta mørk í viðurskiftunum millum Føroyar og Danmark - tað ger ABC-heimastýrislógin ikki. Tí leingir ABC-heima- stýrisleisturin stríðið um ríkisfelagsskap ella full- veldi. Allar ógreiður standa framvegis óloystar og fara framvegis at klúgva tjóðina í tveir partar í hesum máli. Vit fara áhaldandi at liva undir heimastýrisskipanini í langa tíð framyvir - av- gerðin í sjálvstýrismálinum verður útsett í ókenda tíð. Tjóðskaparliga semjan um ein sjálvsstýrissáttmála Í staðin fyri ætlanina at halda áfram við heimastýri eiga vit at gera eina semju við hesum høvuðsinni- haldi: • At vit áseta viðurskiftini millum Føroyar og Dan- mark í einum sjálvstýris- sáttmála sum ein polit- iskan sáttmála millum tvey sjálvstøðug lond, ið viðurkenna hvørt annað sum javnbjóðis tjóðir í einum felagsskapi - ríkis- felagsskapi, samveldi ella frælsum felagsskapi. Til tess at tryggja Føroya sjálvstýri í eini nýggjari samveldisskipan er neyðugt við formligum og meira bindandi ásetingum part- anna millum, enn tey lyfti danskir myndugleikar seinastu árini hava givið um at virða tær avgerðir, sum føroyingar taka. Hetta ber til við sjálv- stýrissáttmálanum, sum Føroyar gera við Danmark. • hann kemur ístaðin fyri heimastýrislógina, sum fer úr gildi, • hann staðfestir føroying- ar sum tjóð og Føroyar sum land við sjálvsav- gerðarrætti, • hann ásetir valdsbýtið millum londini, millum føroyskar og samveldis- myndugleikar, • hann staðfestir, at Føroya løgting og landstýri verða hægsti myndugleiki og evsta vald í øllum mál- um, sum eru undir før- oyskum málsræði, • hann ásetir ávísa manna- gongd, um so verður at Føroyar seinni vilja taka seg úr samveldinum, • hann skal fráboðast ST, so hann fær altjóðarætt- arligt gildi. Tað styrkir uppaftur meir um sjálvræði okkara, at nýggja stjórnarskipanin verður ásett í eini grund- leggjandi stjórnarlóg (grundlóg): • hon sigur hvussu polit- iska valdið er skipað inn- anlands og úteftir, • her verður ásett hvussu landið er skipað fyrisit- ingarliga og rættarliga, • her verða rættindi og skyldur hjá borgarum landsins festar í hægstu lóg. Ein komandi føroysk stjórnarlóg skal taka støði í teim galdandi ríkisrættar- ligu viðurskiftunum, og hon ásetir hvør manna- gongdin skal verða, um Føroya fólk vil gera mun- andi broytingar í ríkisfe- lagsskapinum, siga hann upp ella skipa annað sam- starv. Ein slík stjórnarlóg kann kann haraftrat bert fáa gildi, um Føroya fólk tekur undir við henni á kvali- fiseraðan hátt, við fólkaat- kvøðu, við løgtingssamtykt og einaferð aftrat av nýggj- um løgtingi, eftir at val hevur verið. Tað ber væl til, at smærri lond, sum eru í ríkis- felagsskapi ella samveldi við onnur, hava sína egnu stjórnarlóg, umframt eina samveldis- ella ríkisgrund- lóg. Tað eru fleiri dømi um at tað ber væl til aðrastaðni - so ber tað eisini til hjá okkum. Nú grundlógarnevnd fer til verka av nýggjum, er óhugsandi at gera eina grund-leggjandi stjórnar- lóg, sum bert helvtin av tjóðini tekur undir við. Javnaðarflokkurin setir tí sum treyt fyri framhaldandi arbeiðinum í nevndini, at ein komandi stjórnarlóg skal byggja á eina breiða tjóðskaparliga semju í sjálvstýrismálinum, ella í minsta lagi eina breiða semju um eina staðfesting av teirri verandi ríkisrættar- ligu støðuni og hvør mannagongdin skal verða, um henda skal broytast. Tað verður fyrsta uppgávan hjá grundlógarnevndini at orða hesa semju. Av tí at tíðarfreistin er stutt - nevndin skal lata landsstýrinum fyribils álit og uppskot til grundlóg í seinasta lagi 25. apríl 2004 - setir Javnaðarflokkurin eisini sum avgjørda treyt, at tann ríkisrættarligi tátturin er orðaður í seinasta lagið 1. jan. 2004. TÍÐINDASKRIV Føroya Javnaðarflokkur Javnaðarflokkurin kunn- gerð nú næstu yvirlýs- ingina í átakinum, har floksins politikkur verð- ur útgreinaður og dag- førdur. Arbeiðið byrjaði í vár og verður hildið áfram allan vetur, har limafeløgini í tøttum samstarvi við tingmann- ing og starvsnevnd við- gera ymiskar politiskar høvuðstættir í okkara samfelag. Hvørja ferð ein táttur er endaliga viðgjørdur, verður niðurstøðan fest í eina politiska yvirlýsing, sum síðani verður al- mannakunngjørd. Um- framt at gera politikkin meira ítøkiligan og við- komandi fyri veljaranum, so er hetta samstundis eisini eitt politiskt út- spæl, har hinir flokkarnir verða kunnaðir um, hvørjar loysnir vit halda eru tær røttu. Fyri 3 vikum síðani kom tann fyrsta av hes- um politisku yvirlýsing- unum, sum bar heitið "Miðfyrisitingin skal umskipast og tænastan til borgaran betrast". Hon kann framvegis lesast á heimasíðuni www.javnadarflokkurin.fo Hesaferð snýr yvirlýs- ingin seg um sjálvstýris- málið. Víst verður á, at tað er alneyðugt við eini víðfevnandi tjóðskapar- ligari semju í sjálvstýris- málinum. Við einum ítøkiligum uppskoti legg- ur Javnaðarflokkurin eis- ini upp til, hvussu ein slík tjóðskaparlig semja kann røkkast, og hvat innihaldið í henni kann vera. Eisini umrøður yvirlýsingin floksins støðu til arbeiði í grund- lógarnevndini og tørvin á eini grundleggjandi stjórnarlóg, sum skal vera fyri alt fólkið - ikki fyri aðra helvtina av tjóðini, men fyri alla tjóðina. Allar royndir vísa okk- um - eisini hendingarnar seinastu dagarnar - at verulig framtøk í før- oyskum sjálvstýri skulu grundast á eina tjóð- skaparliga semju, sum vit sjálvi koma fram til her í Føroyum. Tórshavn 16. okt. 2003 Tjóðskaparlig semja í sjálvstýrismálinum Fólkið fyrst - eisini í sjálvstýrismálinum tí er neyðugt við eini tjóðskaparligari semju C M Y K 13 12