týsdagur 21. oktober 2003síða 5

8 Nr. 199 - 21. oktober 2003 Nr. 199 - 21. oktober 2003 9 MARKNAÐARRÁK Sum væntað, fyri viku síðani, varð farna vika stórliga ávirkað av roknskaparkunngerðum og bjørtum uppgerðum um støðuna í amerikanska búskapinum. Hesar uppgerðir staðfestu enn einaferð, at millum annað gongur betur á amerikanska arbeiðs- marknaðinum, har talið av teimum sum fyri fyrstu ferð søkja um arbeiðsloysisstuðul, er um at finna eina trygga legu. Sum áður nevnt hevur støðan á amerikanska arbeiðsmarknaðin- um alstóran týdning fyri búskap- in í USA. Hesin búskapur er heimsins størsti, og støðan í USA ávirkar sostatt stórliga búskapar- liga umhvørvið um okkara leiðir. Fleiri týdningarmiklir rokn- skapir vóru kunngjørdir í farnu viku. Hóast onkur var vánaligur ella verri enn væntað, vóru meg- inparturin av roknskapunum góðir og betri enn væntað. Mill- um virkini, sum kunngjørdu góð tíðindi ella bjartir roknskapir, vóru millum annað Intel, Cisco, Motorola, General Motors og Samsung. Hinvegis vóru tíðind- ini frá eitt nú Apple og IBM ikki so bjørt. Teir sum heild bjørtu rokn- skapirnir og góðu búskaparligu uppgerðirnar virka til, at parta- brævamarknaðirnir og láns- brævarenturnar sum heild hækk- aðu í farnu viku. Av tí at hetta varð gongdin fleiri dagar á rað, kom ein mótrørsla fríggjadagin, tá partabrøv og lánsbrævarentur fullu nakað aftur. Av tí at færri búskaparligar uppgerðir verða kunngjørdar hesa vikuna, sammett við farnu viku, verður vikan í størri mun ávirkað av roknskaparkunngerð- um. Var farna vika týdningar- mikil á hesum økinum, verður hendan vikan ikki minni týdn- ingarmikil. Ein munur er kortini, at hesa vikuna kunngerða eisini fleiri norðurlendsk virkir rokn- skap. Nøkur av hesum eru Norsk Hydro, Electrolux og Volvo. Um- framt hesi kunngerða eisini týdn- ingarmiklu virkini Texas, Daiml- er Chrysler, AT&T og Microsoft roknskap. Marknaðarrák metur, at rokn- skapirnir og metingarnar hjá virkjunum, ið verða kunngjørd hesa vikuna, fara at fylgja rákin- um frá farnu viku. Sostatt er væntað, at meginparturin av kunngerðunum verða góðar og fara aftur at hava positiv árin á virðisbrævamarknaðarnar. Atlit skal tó takast til, at partabræva- marknaðirnir og lánsbrævrentur- nar eru hækkaðar heilt fitt sein- astu vikurnar, og at hetta tískil kann føra við sær vinningsstað- festing av partabrøvum og keyps- áhuga av lánsbrøvum. Sannlíkt er við øðrum orðum, at mótrørslan frá fríggjadegnum kann halda áfram hesa vikuna. Ein óstøðug vika kann tí væntast. Framgongdin í USA ávirkar um okkara leiðir Vika 41, 2003 www.kaupthing.fo Umhvørvi og orka avloysa olju NAVNABROYTING Jan Müller jan@sosialurin.fo Undir orðaskiftinum á tingi herfyri vóru røddir frammi um at broyta navnið á Olju- málaráðnum til Umhvørv- isráðið ella Umhvørvis- og Orkumálaráðið. Ein av forsprákarunum fyri hesi broyting var Jóannes Eides- gaard, formaður í Javnaðar- flokkinum, sum helt fyri, at nú eingin olja enn er funnin og nú eitt nú umhvørvis- málið eigur at fáa enn størri raðfesting enn tað hevur í dag, so hevði ikki verið meira enn rímuligt at broytt navnið á Oljumálaráðnum. – Umhvørvið er ein tann mest viðkomandi spurning- ur og málsøki fyri framtíðar Føroyar. Tað kann undra okkum, at vit í so langa tíð hava brúkt so lítla orku uppá henda sera viðkomandi spurningin, sum eitur um- hvørvi, og sertakliga tá hugsað verður um hetta lítla og vakra landið vit búgva í. Tað eru sera av- markaðar upphæddir sum umhvørvið fær á fíggjar- lógini og tað kann ikki vera rætt fyri eitt land, har ser- liga havumhørvið hevur so stóran týdning segði Jóannes Eidesgaard og helt fyri, at Javnaðarflokk- urin vil vera við til at geva umhvørvinum eina mun- andi hægri politiska og fíggjarliga raðfesting enn hetta málsøkið higartil hev- ur fingið. Og hann legði aftrat: – Tað er víst, at eitt komandi ættarlið, tvs. tey ungu, fer at raðfesta hesi málsøki sera høgt. Hesi hava líkasum hug at hugsa eitt sindur longur. Formaður Javnaðarfloks- ins helt tað eisini vera uppá hægsti tíð, at orkupolitikk- ur verður eitt politiskt viðkomandi mál og vísti á, at tað er ongantíð í Føroy- um verið defineraður ein orkupolitikkur. Man hevur latið ein interkommunalan felagsskap sum SEV taka sær av orkuni fult og heilt stórt sæð. At útgreina og siga, hvat tann rætti orku- politikkurin skal vera framyvir. Í øllum øðrum londum er tað soleiðis at man politiskt hevur nakrar meiningar um, hvat slag av orku man eigur at raðfesta fremst. Eyðun Elttør, landsstýris- maður var í viðgerðini av málinum á tingi sera fegin um, at áhugi er fyri at rað- festa umhvørvið hægri. Hann helt tað vera rætt at umhugsa at broyta navnið á Oljumálaráðnum, nú bæði havumhvørvi og umhvørvi og náttúra sum heild liggja undir sama ráð. Tað kann tí væl vera, at hetta er rætta løtan til at broyta navn til Umhvørvis- og orku- málaráð. – Men hetta má ikki tulk- ast sum at vit hava mist vónina til at finna olju. Tað vita vit av góðum grundum ikki enn. Men fyri at lyfta um týdningin umhvørvið hevur, hevði tað verið rætt at umhugsa umrøddu broyt- ing segði landsstýrismaður- in og helt fram: -Er tað nakað, sum kemur at geva okkum broytingar í fram- tíðini, so er tað umhvørvið. Eyðun Elttør helt eisini, at upphæddirnar til umhvørv- ið á fíggjarlógini eru ov smáar, tó at tað er broytt tann rætta vegin. –Við góð- um stuðuli frá tinginum og frá landsstýrinum ber til at gera nakað gott fyri um- hvørvið í Føroyum. Tað fer at gagna okkum og tað fer at geva okkum eitt gott ummæli úti í heimi. Um vit sum stýra ikki ganga inn fyri at verja um umhvørvi, so fara vit at missa nógv segði Eyðun Elttør, sum eisini helt tað er uppá tíðina at broyta navnið á Oljumálaráðnum. Men tað er ikki tí at vit kanska ikki hava nakra olju fyrr enn um 10 ár, men vit mugu í hesum tíðarskeiðn- um gera okkara fyri at halda oljufeløgini til her. Lutaíbúð lykilin til bústaðarloysn Smærri íbúðir til eldri fólk. Tað er høvuðsinnihaldið í alternativu bústaðar- byggingini, sum Bill Justinussen lands- stýrismaður leggur upp til, nú løgtingið hevur aðalorðaskifti um bústaðarbygging í dag. Húsalánsgrunn- urin fær ein týðandi leiklut, um tað verð- ur, sum landsstýris- maðurin ynskir BÚSTAÐARBYGGING Ingi Rasmussen ingi@sosialurin.fo Eingi tilboð eru til eldri fólk, sum vilja flyta úr egn- um stórum húsum í ein minni bústað. Tað er størsti bústaðar- politiski trupulleikin í Før- oyum, staðfestir Bill Justin- ussen, landsstýrismaður. Hann hevur lagt upp til að- alorðaskifti um alternativan bústaðarpolitikk, sum verð- ur í løgtinginum í dag. Orðaskiftið byggir á eitt álit um alternativa bústað- arbygging, sum er fyrsta samlaða lýsingin av bú- staðartørvinum í Føroyum. Kannað er, hvør tørvurin á alternativum bústaðum er. Meira enn helvtin av teim- um yvir 60 ár, sum vórðu spurd í einari Gallup-kann- ing, segði, at teirra hús vórðu ov stór. Nærum triði hvør av teimum millum 50 og 60 ár segði, at húsini vórðu ov stór. Í hinum end- anum svaraðu umleið 15 prosent í aldursbólkinum 20 til 40 ár, at teirra bústað- ur var ov lítil. Bill Justinussen sigur tøl- ini vísa, at bústaðarpolit- isku átøkini mugu vendast ímóti at skapa neyðugar karmar fyri bygging av smærri bústøðum. Á tann hátt kunnu fleiri bústaðar- tilboð fáast til vega til eldri fólk, sum búgva í stórum húsum og fegin vilja flyta í ein minni bústað. Kanningarnar vísa eisini, at meirilutin av hesum eldru fólkunum búgva í húsum uttan skuld, og tey hava sostatt eina góða keypiorku, stendur ein nøktandi bústaður teimum í boði. Flyta tey eldru úr sín- um stóru húsum, verða fleiri hús tøk á marknaðin- um til tann bólkin av yngri fólkum, ið siga seg búgva í ov lítlum bústaði. Keypa og leiga Lykilin til eina loysn er lutaíbúðir, sigur Bill Justin- ussen. Hetta er ein loysn, sum liggur ímillum eigara- bústað og leigubústað. Eitt lutaíbúðarfelag er skipað á tann hátt, at fólk keypa ein lut í felagnum, sum svarar til ein bústað, og síðan gjalda tey eina mánaðarliga leigu til felagið, sum sjálvt ásetir kostnaðin. Fyrimunurin við hesum eigaraháttinum er, at íbúðin gerst bíligari at sita í enn eini sethús, og tí krevst ikki so nógvur peningur til at seta føtur undir egið borð, sigur Bill Justinussen. Við lóg skulu karmarnir ásetast fyri, hvussu luta- íbúðafeløgini kunnu virka. Landsstýrismaðurin heldur tað eisini hava týdning at gera fyriskipanir, sum tryggja dygdina í slíkari bústaðarbygging. Skyldur uttan játtan Spurningurin er so, hvussu nýggja bústaðarmynstrið skal fíggjast. Í hinum norð- urlondunum er tað almenna í størri mun partur av loysnini, og Bill Justinus- sen heldur, at besta loysnin fyri Føroyar er at leggja íbúðargrunnin og Húsa- lánsgrunnin saman og gera tann endurskipaða grunnin til almenna bústaðarpolit- iska amboðið. Stóru peningastovnarnir hava fýlst á, at almenni pen- ingurin í Húsalánsgrunnin- um fór at avlaga kappingina á bústaðarmarknaðinum, og at tað tí ikki var rætt, at Húsalánsgrunnurin fær einkarætt at fíggja alterna- tiva bústaðarbygging. Talan verður ikki um kappingar- avlaging, ger landsstýris- maðurin púra greitt. – Húsalánsgrunnurin fær ikki nakra játtan á fíggjar- lógini, men fær kortini nakrar skyldur, sum pen- ingastovnarnir ikki hava. Tær verða ásettar í enda- málsorðingini. Tað er held- ur ikki ætlanin, at Húsa- lánsgrunnurin skal fáa einkarætt at fíggja alternat- iva bústaðarbygging. Tað stendur øllum fíggjar- stovnum í boði. Sostatt eru tað heldur peningastovnar- nir, sum hava ein kapping- arfyrimun fram um Húsa- lánsgrunnin, tí teirra virk- semi er ikki bundið á sama hátt, sigur Bill Justinussen. Tey menniskjaligu viðurskiftini vanta, sigur Arkitektafelag Føroya í viðmerking til aðalorðaskiftið, sum løgtingið fer undir í dag. Fíggjar- ligu loysnirnar eru í fokus, men arkitekt- arnir sakna eina meining um, hvussu vit skulu búgva í Før- oyum næstu 50 árini BÚSTAÐIR Ingi Rasmussen ingi@sosialurin.fo Tað er lítið at síggja til alt- ernativa bústaðarbygging í álitinum »Alternativ bú- staðarbygging«. Tað heldur Arkitekta- felag Føroya, ið hevur havt evnisfund um álitið, sum er grundarlagið undir aðal- orðaskiftinum hjá løg- tinginum í dag. Fleiri av- gerandi tættir vanta í álit- inum, heldur felagið. – Tað er ikki rætt at kalla álitið »Alternativ bústaðar- bygging. Úr innihaldinum er lítið um alternativar bú- staðir, men mest um fram- tíðina hjá Húsalánsgrunn- inum. Felagið hevði vónað, at tað vóru tey menniskja- ligu viðurskiftini, sum vóru í miðdeplinum. Tað er um- ráðandi, at vit gera okkum greitt, hvussu vit vilja búgva í framtíðini, sigur Rúni Abrahamsen, formað- ur í Arkitektafelag Føroya. Arbeiðsbólkurin, sum hevur gjørt álitið um alt- ernativa bústaðarbygging er mannaður við embætis- fólkum. Hann hevur av tíð- arneyð onki gjørt við setn- ingin, sum álegði honum »at finna útav, hvørji sosial atlit skulu takast í sambandi við alternativa íbúðarbygg- ing«. Tað harmast Arki- tektafelag Føroya um og vónar, at landsstýrismað- urin fær sett hetta evnið á skránna, so hesin umráð- andi parturin eisini verður lýstur. Arkitektafelagið hevur í fleiri ár sóknast eftir einum almennum bústaðarpolit- ikki, sum skal slóða fyri góðum og fjølbroyttum bú- staðum. Nú álitið mest snýr seg um fíggjarviðurskiftini er felagið vónbrotið, tí tað gevur álitinum eina slag- síðu. Arkitektarnir vóna tó, at politikarar fara at skifta orð um, hvussu føroyingar grundleggjandi skulu búgva komandi 50 árini. Hvat ynskja vit, og hvat vilja vit sleppa undan, spyrja arkitektarnir. Bústaðarmynstrið í Før- oyum er ov einstáttað, stað- festir Arkitektafelagið, og tað broytist ikki, fyrr enn ymisku bústaðarskipanir- nar verða javnsettar fíggjar- liga. Frítøka fyri meirvirð- isgjaldi, rentustuðulin og at summar kommunur selja byggibúgvin grundstykki fyri undirprís er ein óbein- leiðis stuðul til sethúsa- bygging, sum alternativir bústaðir ikki fáa lut í. Arkitektafelagið saknar politiskt fyritakssemi, tí føroysk bústaðarbygging er lítið ment tey seinastu árini. Hóast vit byggja fyri milli- ardir, er einki er gjørt fyri at kanna og menna bústaðar- byggingina, og ov lítið verður gjørt fyri at byggja á royndirnar, sum eru gjørdar, bæði vánaligar og góðar. – Bústaðarbyggingin skal vera fjølbroytt og liðilig. Tann tørvur, sum vísir seg í dag, er ein annar um 25 ár, sigur Arkitektafelagið, sum heitir á politikarar um at orða ein bústaðarpolitikk, sum eisini tekur byggifaklig og sosial atlit. Tástaðni fáa vit bústaðir við hugsjónum, heldur Arkitetkafelagið, ið bjóðar seg fram at vera við í arbeiðnum at fáa betri bústaðir til øll. Sakna bústaðir við hugsjónum Øll nevndin afturvald Eingin broyting var í nevndini fyri Arkitekta- felag Føroya, tá felagið hevði aðalfund 3. oktober 2003. Nevndin, sum hevur sitið seinastu trý árini, varð afturvald. Í henni sita Rúni Abra- hamsen formaður, Al- bert Isfeld kassameistari og næstformaður, og Magnus Magnussen skrivari. Arkitektafelag Føroya fer í næstum at skipa fyri eini framsýning um "Burðardyggan arkitekt- ur". Hetta er ein fram- sýning, sum fyrstu ferð var sýnd fram á norður- lendsku sendistovunum í Berlin fyri einum ári síð- an. Framsýningin hevur síðan verið runt í Norðurlondum Arkitektafeløg í Norð- urlondum eru farin und- ir eina miðvísa eftirút- búgving av projekter- andi arkitektum. Arki- tektafelag Føroya metir, at tað er umráðandi og neyðugt framhaldandi at eftirútbúgva seg. Felag- ið hevur tí tikið táttin upp og fer eftir sama leisti sum hini norður- londini tey komandi tvey árini at skipa fyri eftirútbúgvingarskeið- um fyri projekterandi arkitektar. Lutaíbúðir er loysunarorðið, men arkitektar sakna, at byggifaklig og sosial atlit verða tikin við í ein almennan bústaðarpolitikk C M Y K 9 8