hósdagur 30. januar 1997síða 13

Nr. 20 — 30. JANUAR 1997 tíðindablaðið Føroyskir bokstavir Ikki bara skúlin, men eisini heimini og samfelagið alt ávirka næmingar. Greinar lærarin einsamallur hevur ti ilt við at:læra sínar næm ingar tað, ið hann av roynd um heldur vera rættast, um so er, at onnur tvíhalda um annað Danskir stavir eila føroyskir Tað er almenn sannroynd, at sítt egna móðurmál er tor førari enn onnur mål at læra at skriva rætt, rímiliga tí tað verður lært igjøgnum oyrað, hini málini (vanliga) igjøg num eygað Í føroyskum er tann trup ulleikin afturat, at áðrenn nakar nakrantíð fekk undir vísing í føroyskum skrift máli, høvdu vit aldagamla siðvenju vid donskum Henda gamla sidvenja við ødrum máli enn móðurmál inum hevur alt til henda dag gjørt og fer ivaleyst í nøkur ættarlið afturat at gera, at fjøld av fólki í Føroyum nevnir ikki bókstavirnar á føroyskum, men nevnir teir heldur á donskum. Ilt er at læra gamlan hund uppi at sita Tað fekk kanska ongan serligan praktiskan tydning, at gamli danski skúlin sam an við ødrum umstødum hevði við sær, at hjáljóðini /W/ og /k/ mangastaðni vórðu framborin sum {hál og [kå] fyri „há“ og „ká“; eisini noyddu summur lærarar næmingar norðast í Føroyum at siga „há“ og „ká“ fyri tað, sum hjá teim- um altíð hevur itid {ha:} og [ka:] Trupulleikar Trupulleikunum vid åvika- vist /a/ og /æ/, fl og Jy/, /i/ og /y/ slepst illa frá (t.d. „far - fær - fer“, helst á Suður- oyarmáli); men høvdu vit altíð nevnt hesar stavir við rætta føroyska heitinum og annars gjørt minni burturúr, vóru stavsetingartrupulleik- arnir við hesum støvum e1s ini munandi minni Í skriftmáli í livandi nýtslu svarar stavsetingin ikki til ljóðskrift. Tað fræg- asta at nærkast onkrum, sum líkist til ljóðskrift, er at skriva eitt målføri (dia- lekt) heldur enn eitt tjóðar- mál. Tað royndu J. C. Svabo við Vágamáli og Jákup Jakobsen við Havnarmáli /a/ = (ea) og {a}? føroyskum nevna summi bókstavin /a/ við ymiskum nøvnum, efur um støðunum helst á donskum stundum á føroyskum. Vit mugu gera okkum greitt hetta, at á ymiskum málum merkja bókstavir ymis ljóð pg eita ymist frá einum mål til annað Takið enskt /a/ (skrivað við stavseting) Cy orðið "late um „el - ey - tt - I tað citur føroyskari og et nu á ensk men stavast bókstavurin skiftir ikki navn í orði sum t.d. "land", sum á enskum stavast „el - ey - en di“, hóast hetta orðið ikki verður framborið við nøkr um „ey A føroyskum (Hammers haimbs stavseting) er reglu fast. at hver bókstavur, ið merkir sjálvljóð, umboðar 2 ymisk (hevuðs)ljóðvirði eitt, tá ið hann merkir langt sjálvljóð, annað, tá ið hann merkir stutt sjálvljóð. Men fyri tí eigur bókstavurin ikki at hava tvey nøvn Takið til dømis føroyska bókstavin /o/ í orðunum "vol" og 'voldi”; í fyrra feri num ljóðar hann, sum hann eitur, í seinna førinum sum eitt [å] - {váld |} Ella vit taka bókstavin / e/ í 'vel' og *veldi'; her er sama søgan: í fyrra førmum ljóðar bókstavurin, sum hann eitur, í seinna ført sum eitt [å] Og soleiðis kundu vit hildið fram: Tá ið sjálvljóð ið er langt, ljóðar tað, sum bókstavurin eitur; er tað stutt, ljóðar tað ødrvisi (tað er „opnari“) Í summum førum falla stuttu ljóðvirðini hjá ym iskum bokstøvum saman tað hoyrist eingin munur á orðunum 'gott" og 'gátt'; og hetta veldur rímiliga stav setingartrupulleikar, so at summi kunnu skriva um „gottina“ fyri 'gáttina' Sunnanfyri kemur eisini stutt /6/ uppí, so at ikki hoyrist munur á, um troyggjan er 'tornað' ella hon er "tódnað'" Vit nevna sostatt bókstar irnar eftir tí langa ljóðvirð- inum, tá ið teir umboða sjálvljóð. Hetta geldur eisini fyri bókstavin /a/: Hann má eita tað sama, annaðhvort vit stava eitt orð sum *val' ella "'valdi' Ymisk heiti ul sama stav kunnu ikki annad enn hava ørkymlandi trupulleikar vid sær, ikki minst hjá teimum, sum enn ikki duga at lesa, men skulu fara undir at læra tað. Hugsa tær, at bókstav- urin /o/ í "lon' skuldi skift navn í orðinum 'lond', so at hann ikki altíð eitur [0], men stundum eisini [å]. Tað skal vera eitt gløgt barn, sum 7-åra gamalt ikki ør- kymlast av tílíkum skifti aocogæ Onnur skilja ímillum bók stavirnar /a/ og /æ/ soleiðis, at tann fyrri verður nevndur á donskum og hin seinni á føroyskum. Men teir hava báðir sama ljóðvirði og mugu tí verða nevndir við sama navni! So leingi teir hava ymisk nøvn sum [a:] og [ca], umber seg ikki, at teir meir ella minni verða nýttir til at umboða tað ljóð ið teir verða neyndir við. Summi siga, at tey halda seg hoyra, nær tey skulu skriva /æ 120 er sjálvandi av hesi orsek. at eitt nú orðið "næst an' so ofta verður skrivað við /a/ og Ld. "at vaða" við / æ/. Men hver hevur kanska virði og nær Fw sæð orðið 'flagg' skrivað við /æl! Eins og „g - 0 - te - te" sigur 'gott', [gåt] og ikki [got], so sigur ef - ea - es te“ líka væl 'fast' sum fæst'; og „ef - ea - er sigur líka so væl 'far' sum fær logy Tað var tann tíð, tå ið før oyingar somuleiðis skiltu millum /i/ og /y/ við at nevna teir á donskum, hóast teir á føroyskum hava eins ljóðvirði Men danskt /y/ hevur nakað sama ljóðvirði sum føroyskt stutt /ú/. Ur slitið var hareftir: fyri stutt fú/ varð nýttur stavurin /y/ Allir lærarar løgdu ikki ósiðin av samtíðis, og tá var mest sum fast, at hjá teim um burturav skrivaði 4 hvør næmingur í 7. flokki orð sum kúnna og "brúnna við /y/ „Fyrra“ og „seinna“ Í eftirmælinum ul Stan ingarbókina 1907 nevnir A C. Evensen > soleiðis: „hitt fyrra ac-ljóðið“ og „hitt seinna ae-hjóðið“ eftir teirra plássi í bókstavaraðinum; men tað er sama ljóðið. < M. A. Jacobsens Rættskriv ingarreglur siga stutt og greitt: »a og æ (fyrra og seinna ea) verða framborin cins.« Hetta eru rimilig heiti til at skilja millum bókstav- irnar. tå id tað er neyðugt, men órímilig, tá ið óneyð- ugt er at skilja millum teirra Orðið "til" verður stavað „.te i - el“. Annaðhvert barnið skal stava seg ígjøgnum eitt orð, ella tað skal skriva, er tað bara ørkymlandi at siga „te - fyrra í - el“. Sama er í lesing við orðinum *fyl'; tað stavast „ef - í - el“. Einans í skriving, stavseting, er neyðugt at nevna bókstavin „seinna [i]" Hetta hevur við sær, at so leingi barnið bert lærir at lesa, er rímiligt ikki at siga um báðar bókstavirnar ann- að, enn at teir eita 1". Sjålv- andi er tað sama við /i/ og / y/ og við /a/ og /æ/ /a/ eitur [ea], og /æ/ eitur eisini [ea], eins og /W eitur „há“, og /H/ eitur eisini „há“, og einans tá ið tað er neyðugt í rættskriving, verður skilað til, um vit skulu nýta „lítla“ ella „stóra“ /h/ Og við tað at teir fyrru stavirnir í hesum stavapør- unum eru so nógvar ferðir vanligari í málinum enn teir seinnu. er av leið at blása hinar seinnu upp til nakran stóran trupulleika í rætt skrivingini. Teir eru ikki annað enn undantøk! Og í barnastílum eru nógv tey vanligastu undantøkini mær, tær, sær, væl, ær spæla, næstan, rætt fyrr, fyri, fyrst yvir, hyggja, bygd ý-trupulleikarnir eru ikki nevniverdir í byrjanarund fylgdu irvísing. Teir verða eins og onnur undantøk tiknir so hvert. sum komið verður fram á teir Seinni, Le. í 5.-6. flokki og uppeftir, eigur harafturat at verða lært um umljóð Finna vit /á/ í nær skyld- um orði, so hevur hitt orðið /æ/; td. "lás — 'at:læsa'; at nåda, nåmind' — 'hann nær', 'nær - nærri - næst Finna vit /u/ ella /o/ í nær skyldum orði, so hevur hitt orðið /y/; td. teir lugu, hava logið > 'lygn' ungur' + 'yngri, yngstur Og (vid striku uppiyvir) finna vit /ú/ ella /6/ í nær skyldum orði, so hevur hitt orðið /ý/; Ld. "krúna, króna“ — 'at krýna; "brýtur" o.s.fr Annars er at hyggja í orðabók bróta + Samanumtøka Tað lættir munandi um bædi byrjanarlesing og ser liga rættskriving, at íkki bert teir flestu, men allir b6k- stavir verda nevndir eftir ti langa ljóðvirðinum, tá ið teir merkja sjálvljóð. Bæði /a/ og /æ/ eita sostatt f i/ og /y/ eita báðir [i] Við tað at í øllum teksti eru a, í, í nógv vanligari enn æ, y, ý, er rimiligt at rokna hesar seinnu sum undantøk, og einans tá ið tað er neyð- ugt í rættskriving, verður skilað til, um vit skulu nýta „fyrra“ ella „seinna“. ca Uppískoyti Norðast í Føroyum hevur langt /á/ sama ljóðvirði sum stutt /a/ og /æ/ - „lásið er læst“ - [la:si er last] -. /á/ er einasti bókstavur, sum á før- oyskum av réttum kann eita og norðanfyri eigur at verða nevndur eins og danskt /a/ Har fellur eisini náttúrligt at lata bókstavin /á/ umboða hetta langa (a:}-ljóðið í fremmandaorðum; og tað hevði valla verið óráð at tikið eftir. Tá verður strikan uppi yvir /a/-num eisini at merkja herðingina. Hesum stendst minni ruðuleiki av, enn sum er, at bókstavurin / a/ stundum skal umboða langt [a:] (ba'nan), stundum [ea] ['beanan]. Her er tíverri, sum er einki óvanligt at villast t.d. í orði num „ravar“, [reavar] á kalva ella fremmandaorðið [ra:var] („Hann gongur og ravar“). Nú hoyrist eisini í talaðum máli um fugl, sum lavar við veingjunum, at hann [la:var], tó at „at lava” er føroyskt orð og verður, eigur at verða, framborið {leava}! Jeffrei Henriksen Starv sum sølufolk Vit sóknast eftir einum yngri søluf6lki til gólvdeild okkara á Hjalla. Starvið um- fatar avgreiðslu av kundum í handlinum og telefon, klárgering av ordrum, mót- toka av voru, annars alt vanligt arbeiði í handlinum. Eisini er møguleiki saman við deildarleiðaranum at tilrættaleggja arbeiðsgongdina og luttaka í innkeypi- num. Talan er um eitt spennandi starv har tú kemur at umgangast nógv fólk dagliga. Vit vænta at tú: — ert fyrikomandi og nærlagdur — hevur lætt at koma í samband við fólk — kanst arbeiða sjálvstoðugt — ikki ert bangin fyri at taka ábyrgd — ert samarbeiðsvilligur — sterkur og góðan rygg — hevur starvast í handli áður og hevur kunnleika til EDV. (Hetta er tó eingin treyt). Hevur hetta starvið tín áhuga so send okkum nakrar reglur um teg sjálvan saman við prógvi og hvar tú hevur starv- ast áður. Ætlan okkara er at seta starvið sum skjótast. Vilt tú vita meira um starvið so ring til okkara. Tlf. 13825 Erland ella Sålbjørn. Veruhúsið á Hjalla Postbox 1019 110 Tórshavn ALLAR TOY- . 30% METURVØRUR + 0 Åv AÐRARI ÚTGERÐ lata . vit samstundis +" æ | Jacobsen 627 Lamba - Tif. 48 124 » Mánad.-fríggjad. frå ki. 13.00—17.30 Leygardag trá kl. 10.00—13.00 SAFARI l GREIÐA ALLAN FLUTNING & ØLL PAPPÍR | Í i Tlf. 12222 & —