hósdagur 16. oktober 2003síða 6

10 Nr. 196 - 16. oktober 2003 Nr. 196 - 16. oktober 2003 11 Fyrr í vikuni var eitt kjak í Sjónvarpi Føroya um trupulleikan við, at so nógvur fiskur fer óvirkaður av landinum. Tað er gott at Sjónvarpið tekur aktuell mál sum hetta upp til kjak, tí loftmiðlarnir hava við sínari stóru gjøgnumslagskraft ein sera týdningarmiklan leiklut í tí almenna kjakinum. Luttakarnir í kjakinum bóru fram sjónarmið umboð- andi ráfiskaseljarnar og ráfiskakeyparnar. Haruftarat komu formaðurin í Búskaparráðnum og landsstýris- maðurin í fiskivinnumálum eisini við sínum sjónar- miðum. Ráfiskaseljarnir í Føroyum vísa seg at hava tað traditionella sjónarmiðið um, at teir hava veitt fiskin, og tí eiga teir at sleppa at selja, har teir fáa best prís, sama hvar tað er. Hetta sjónarmiðið var forsvarligt í teimum døgum, har ein og hvør kundi útgera skip og fara til fiskiskap. Nú er tað bara ikki so. Tað er ikki ein og hvør, ið fær fiskiloyvi. Tey reiðarí, ið hava fiskiloyvi í dag, hava fingið tað fyri einki frá landinum. Ein og hvør kann ikki keypa nýtt skip og fara at fiska, men noyðist at gjalda privatum fyri at fáa lut í verandi loyvum. Tí er ikki talan um ein fría vinnu, men um eina sterkt reguleraða vinnu. Fyriuttan at fáa tað frammi- hjárættindi fyri einki, ið eitt fiskiloyvi er, so verða reiðaríini stuðlað við einum skattlætta og einari minstulønarskipan, ið tekur um endan, um tað gongur illa. Ráfiskaseljarnir argumentera, sum um teir vóru í fríari kapping uttan subsidiering. Tað eru teir ikki, og tí er tað púra beint, sum Meinhard Jacobsen stjóri í Føroya Fiskavirking sigur, at treytir eiga at fylgja við. Tað líkist snøgt sagt ongum, um løtuvinningstráan og manglandi samfelagssinni skal verða orsøk til, at skip liggja og selja fisk niðri í Hanstholm, í summum førum til undirprís enntá. Tað er eisini rætt, tá stjórin á Fiskavirking sigur, at man ikki má leypa framav, tá man alment skal gera reglar fyri keyp og sølu av føroyskt veiddum ráfiski. Vit kenna tað frá øðrum vinnum, at vørur skulu tvørturum føroyskan keikant. Hví ikki krevja, at allur fiskur veiddur við føroyskum fiskiloyvi skal um føroyskan keikant? Endamálið má vera, at føroysk virkir fáa møguleikan at bjóða uppá fiskin, uttan man nýtist at gera reglar fyri, hvør vøra verður útflutt ella ikki. Sjálvandi eru nógvir ivaspurningar, men ikki nýtist loysnin at vera, at krevja fiskin á eina einstaka upp- boðssølu. Hví ikki bara krevja keikantin? Hetta ger, at føroysk virki við støð í Føroyum fáa fyrimun, óansæð um útlendingar bjóða uppá fiskin. Sjónarmiðið um, at eingin regulering skal verða á sølu á ráfiski heldur ikki, tí fiskivinnan á sjógvi er ræðis- avmarkað, og tí eiga treytir at fylgja við almenna frammihjárættinum, ið tað er at fáa eitt fiskiloyvi fram um onnur fyri einki við skattafyrimuni og minstulønar- skipan afturat. Tíverri vísir tað seg, at um treytir ikki fylgja við, so verður tað løtuvinningurin hjá einstaka skipinum, ið avger, hvar fiskurin verður avreiddur. Men skilligt eru tað fleiri meiningar um hetta, og tær meiningarnar eiga so sanniliga eisini at verða hoyrdar og viðgjørdar í tí almenna kjakinum um hetta so týðandi málið. DAGSINS MEINING Sosialurin Fiskivinnan og treytir Sosialurin Stovnaður: 1927 Ábyrgdarblaðstjóri: Jan Müller jan@sosialurin.fo Blaðstjóri: Eirikur Lindenskov eirikur@sosialurin.fo Fíggjarleiðari: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Marknaðardeild: lysing@sosialurin.fo Finnbjørg Nattestad finnbjorg@sosialurin.fo Durita Simonsen durita@sosialurin.fo Blaðfólk: Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo Eyðun Klakstein eydun@sosialurin.fo Edvard Joensen edvard@sosialurin.fo Heri á Rógvi heri@sosialurin.fo Ingrid Bjarnastein ingrid@sosialurin.fo Vilmund Jacobsen vilmund@sosialurin.fo Solby Eliasen solby@sosialurin.fo Dagfinn Olsen dagfinn@sosialurin.fo Ingi Rasmussen ingi@sosialurin.fo Magnus Gunnarsson maggi@sosialurin.fo Ítróttur: Jákup Mørk jakup@sosialurin.fo Myndamenn: Álvur Haraldsen alvur@sosialurin.fo Jens Kristian Vang jensk@sosialurin.fo Sosialurin í Norðoyggjum: Postsmoga 231 Nólsoyar Pálsgøta 1, 700 Klaksvík tel. 458686 fax 458687 e-post: klaksvik@sosialurin.fo Sosialurin í Suðuroy: tel. 375364 fax 375464 tel. 220727 e-post: aki@sosialurin.fo e-post: dagfinn@sosialurin.fo Sosialurin í Eysturoy: Postsmoga 143, Saltangará tel. 447820 fax 449520 tel. 225429 e-post: vilmund@sosialurin.fo Sosialurin í Vágum: 360 Sandavágur tel. 333820, 220507 fax 333720 e-post: edvard@sosialurin.fo e-post: vagar@sosialurin.fo Uppseting/prent: Uppseting: Hestprent Prent: Prentmiðstøðin Útgevari: Sp/f Sosialurin Avgreiðsla: Mán.-frí. 8-16 Argjavegur 26, Tel. 341800, Fax 341801 Postadressa: Postboks 76, 110 Tórshavn E-mail: post@sosialurin.fo lysing@sosialurin.fo lysingartorg@sosialurin.fo varp@sosialurin.fo Blaðið verður prentað mánadag-fríggjadag klokkan 1400 Lýsingar Freistir: Tekstlýsingar Størri lýsingar Lýsingartorgið Heilsanir Týsdagsblaðið Mán.kl. 10 Frí. kl. 15 Frí. kl. 12 Frí. kl. 12 Mikudagsblaðið Týs. kl. 10 Mán. kl. 15 Mán. kl. 12 Mán. kl. 12 Hósdagsblaðið Mik. kl. 10 Týs. kl. 15 Týs. kl. 12 Týs. kl. 12 Fríggjadagsblaðið Hós. kl. 10 Mik. kl. 15 Mik. kl. 12 Mik. kl. 12 Leygardagsblaðið Frí. kl. 10 Hós. kl. 15 Hós. kl. 12 Hós. kl. 12 Størri lýsingar, sum nógv arbeiði stendst av, mugu vera inni í góðari tíð og áðrenn ásettu freistir. Framíhjápláss má umbiðjast í góðari tíð. Stødd: Ein heil síða í Sosialinum er 254 mm breið og 346 mm í hædd. Breiddin á einum teigi er 39mm og rúmið millum teigarnar er 4mm. Innsent tilfar Fult navn skal vera undir innsendum tilfari. Innsendar greinar, har blaðleiðsl- an ikki er kunnað um bústað og telefonnummar, verða ikki settar í blaðið. Finnur Helmsdal Um tað er Bill Justinussen, landsstýrismaður, sum skýtur og Jenis av Rana, løgtingsmaður og komm- unulækni sum løðir, ella um leiklutabýtið teirra millum er blandað øðrvísi, hevur ikki so stóran týdn- ing. Tað, sum hevur týdn- ing er, at tað umboðini fyri Miðflokkin hava sagt sein- astu tíðina um fosturtøkur og tey, sum fremja slíkar, ikki á nakran hátt hevur skapt virðing fyri hvørki kvinnuni ella sjálvum fost- urtøkuspurninginum. Tí- verri hevur tað, sum onnur seinastu tíðina hava sagt um somu viðurskifti, held- ur ikki gagnað stórvegis. Forkvinnur og landsstýris- kvinnur úttala seg og vísa til tøl og støðuna á ar- beiðsmarknaðinum, sum er fosurtøka bara okkurt ein kann nýta til at fremja aðrar sakir við. Ongin, ikki ein, sum hevur verið frammi seinastu tíðina og úttalað seg um fosturtøku, hevur roynt at leggja orðaskiftið upp á tað støðið, sum spur- ningurin um fosturtøku hevur uppiborið. Eingin hevur roynt at lýsa sjálva avgerðina um at lata ein lækna taka fostrið, sum eina djúpt persónliga av- gerð, ið er fongd við, ofta sníkjandi, sálarligum trega og avleiðingum annars. Av- gerðin um at fremja fostur- tøku kann vera løtt at taka, og lívið kann eisini ganga víðari, sum einki var hent, eftir at tøkan er framd. Men soleiðis er tíbetur ikki altíð. Sum oftast er alt ein sálar- ligur hurlivasi hjá teimum, sum hugsa um at lata sítt fostur taka. Og sum oftast verður avgerðin tikin, tí aktuella støðan hjá við- komandi talaði fyri tøku. Avgerðin varð langt frá altíð tikin, tí viðkomandi inniliga ynskti fosturtøku, men heldur tí viðkomandi ikki dugdi at síggja ella hugsa nóg klárt júst ta løtna. Avgerðin varð oftast tikin, tí viðkomandi hvørki fekk ráðgeving ella stuðul, tá harðast stóð á. Spurningurin um fostur- tøku er og verður persón- ligur, er og verður ein spurningur um nógv innilig og álvarslig viðurskifti. Spurningurin um fostur- tøku er ikki ein avlaða, fundamentalistisk og demagogisk tulking av skriftini. Fosturtøka kann heldur ikki rættvísgerast við tilvildarligari tilvísing til tøl, sum eingin veruliga kennir. Fosturtøka skal heldur ikki nýtast sum jarn- brot fyri at vinna kvinnuni javnrættindi á arbeiðs- marknaðinum. Sjálvandi skal kvinnan hava javnrætt- indi, men hetta má og kann vinnast á aðrar mátar. Bill skal fremja tingsins vilja Í viðtalu við Útvarpið í samband við fosturtøku- spurningin segði Bill Justinussen, at hann ikki bert er landsstýrismaður fyri Miðflokkin, hann er landsstýrismaður fyri sam- gonguna. Bill er meira enn so, hann er landsstýrismað- ur fyri allar Føroyar. Før- oya fólk hevur valt løg- tingið, og tí má og skal Bill fremja tingsins vilja. Før- oya løgting hevur sagt sína hugsan í hesum máli. Hetta tá Jenis av Rana og tríggir aðrir tingmenn í valskeið- num undan hesum løgdu fram uppskot um at broyta og herða lógarásetingar um møguleikar og manna- gongdir í samband við fost- urtøku. Málið endaði í trivnaðarnevndini, og fekk tað har eina neyva, og eftir mínum tykki, rættiliga kvalifiseraða viðgerð. Nevndin mælti tinginum til ikki at taka undir við upp- skotinum, men heitti síðan á landsstýriskvinnuna um, skjótast gjørligt, at seta á stovn nakað sum minti nógv um "mødrehjælpen". Hetta fyri at tryggja kvinn- um, sum koma illa fyri vegna graviditet, stuðul og ráðgeving, soleiðis at hon verður betur før fyri at taka avgerðina. Tað er umráð- andi, at kvinnan ikki kennir seg einsamalla undir slík- um umstøðum, tað er eisini umráðandi, at onkur hjálpir kvinnuni at síggja heildar- myndina, kanska í tíðar- perspektivi eisini. Sjálv- andi kann stuðul, ráðgeving og leiðbeining frá Guds fólki eisini vera viðkom- andi í hesum sambandi. Men tað er langt frá við- komandi, at landsstýris- menn standa og hótta og vilja lóggeva í mun til tulkingar av skriftini. Jenis av Rana atkvøddi ikki móti sínum egna uppskoti, men tað gjørdi onkur uppskots- stillari saman við so at siga restini av tinginum. Tilmæli um ein mødrehjælp varð væl fagnað, men tíverri gjørdi táverandi landsstýr- iskvinna einki við málið. Og hevur eingin lands- stýrismaður síðan heldur nomið tað við einum fingri. Jenisi dámdi sjálvur stak væl tankan um eina mødre- hjælp, og segði hann eina ferð seinni, at hann kundi hugsað sær at sett upp- skotið fram av nýggjum, tá skiftandi landsstýrismenn ikki góvu tí ans. Tí fari eg at enda hetta skriv við at mæla Bill Justinussen, landsstýris- manni til at fremja vilja tingsins. Og eg fari at mæla honum til at gera tað, um hann veruliga vil skapa virðing um fosturtøku- spurningin og tær kvinnur, sum verða raktar í hesum sambandi. Avgerðina um fosturtøku fer kvinnan altíð sjálv at eiga. Latið okkum skapa virðing um fosturtøkuspurningin - men sjálvsagt er tað kvinnan sjálv, sum tekur avgerðina VIÐMERKINGAR VIÐMERKINGAR Jóhan Joensen Hevði ikki ætlað mær í nakað blaðkjak, men tá við- merkingarnar hjá Grækaris sáa iva, hvørt undirritaði sigur sannleikan, føli eg meg noyddan at koma við enn eini viðmerking. Meir hóskandi hevði ver- ið at lagt kjakið á tað støði, har tað hoyrir heima, og viðgjørt kjarnuna í mál- inum - hví søkir eitt reiðarí um útflagging, og hvussu er støðan hjá rækjuflotanum, men sum eg skilji, hevur hetta ikki áhuga. Tú ynskir heldur at fara í smálutir, og leggur meg undir, bert at siga hálvan sannleikan, og tað vil eg ikki hava sitandi á mær. Hóast undirritaði í for- hond er dømdur at tapa í kjaki við drivnar og gølu- søkjandi tíðindamenn, ditti eg mær kortini at "skera tað í smálutir": Johnsigurd Johannessen ringdi til mín seinnapartin hósdagin 25. september at fáa eina samrøðu til Dag og Viku sama kvøldið. Skot- bráðið var stutt, og undirrit- aði bar seg undan. John- sigurd bað meg umhugsa hetta til dagin eftir. Fríggjamorgunin 26. sep- tember ringdi undirritaði til Johnsigurd og játtaði at gera eina samrøðu um mál- ið sum heild, men at hetta kundi ikki gerast fyrr enn mánadagin, tí eg, eins og nógv av bygdarfólkinum, var lagstur við krími og febri. (Vilt tú, Grækaris, hava prógv fyri, at eg var sjúkur, er tú vælkomin at ringja til mín.) Avtalað bleiv, at John- sigurd skuldi ringja aftur mánadaguin, so vit kundu avtala eina tíð. Týsdagin og gjøgnum vikuna er tað so John Jo- hannessen, ið vil hava meg at gera viðmerkingar til vinningsbýtið. Eg segði honum, at eg dagin fyri hevði játtað at koma í sjón- varpið at viðgera støðuna, men fekk ikki boð aftur, og eg fór ikki bert at gera við- merkingar til vinningsbýti. Hann spurdi, hvønn eg hevði tosað við, og um eg nú var fornermaður. (Tað undrar meg ikki sørt, at hann ikki visti, hvønn eg hevði tosað við, tí sum tú sigur, verður hetta viðgjørt á einum samlaðum redak- tiónsfundi) Nei, tað liggur mær ógvuliga fjart at ganga for- nermaður. So mikið havi eg hóast alt lært mína tíð í vinnulívinum, at tað kemur tú ikki langt við. Hóskvøldið 9. oktober var "Breddin" á skránni. Hetta var eftir mínum tykki partvís ein hampuliga góð sending, har vit fingu nak- að av innliti í, hvussu okk- ara lógarsmíð fer fram. Eis- ini høvdu tit ein skilagóðan og sakligan grannskoðara, Jógvan Sundstein, at við- gera okkara roknskapir, vinningsbýti og framtíðar- vánir. Eg var ikki sørt spentur og hevði satt at siga vænt- að, at John Johannessen fór at enda sendingina við at ynskja okkum góða eydnu við hesi royndini at varð- veita skipið. Men nei, hann spældi plátuna umaftur, at vit takkaðu nei at selja skipið og býta 16 mio. mill- um eigararnar, eftir at hvør hevði fingið sítt, eisini landskassin: Landsbúskap- arligur hugsunarháttur fyri víðarikomin á høgum støði má sigast. Tað var í lagi, at sendingin vísti, hvørji skip høvdu fingið umlagt veðhald til rentu- og avdráttarfrí lán, men sendingin hevði eftir mínum tykki eina stóra slagsíðu. Onki kom fram um veruligu støðuna hjá flotanum, og hvønn týdn- ing hann hevur fyri sam- felagið. Nei, sendingin botnaði í at finna nakrar persónligar syndarar. Eg kann skoyta uppí, at um Arctic Viking fær loyvi at flagga til Litava, tilføra vit samfelagnum partar av virðum, ið eru tillutaði øðr- um landi, samstundis sum rúmsáttari er hjá øðrum føroyskum skipum at fiska føroyskar kvotur. Hevði í míni fávitsku líkasum vænta okkum eitt herða- klapp frá John fyri tað. Tú sigur, at uppgávan hjá tykkum journalistum er at vera fólksins varðhundur, og alt gott um tað. Eg hevði nú eisini mett, at partur av tykkara upp- gávu er at bera sakligan og positivt gevandi tíðinda- flutning, men her fari eg kanska skeivur. --------- Eftir stendur ósvikaliga fast: SVF-tíðindadeildin hev- ur ikki við einum orði við- gjørt kjarnuna í málinum. SVF-tíðindadeildin hev- ur sum einasti fjølmiðil ikki við einum orði við- gjørt veruligu støðuna hjá rækjuflotanum, og hvønn týdning hann hevur fyri samfelagið. Hetta hóast sera gott høvi, nú fíggjarlógin hevur verið til viðgerðar, sam- stundis sum Zakaris Hammer, sum altíð, við síni mergjaðu og gevandi sending lýsir søguna hjá rækjuvinnuni og teir und- angongumenn, ið fyri hava slóðað og verið við til at lagt lunnar undir væl- ferðarsamfelagið Føroyar. Arctic Viking D. Petur Højgaard kommunulækni Takk fyri bræv títt í Dimmu 14. okt. Tú setur fram týð- andi spurningar um viður- skiftini hjá sjúklinginum í einari framtíðar EDV- læknaskipan. Verður hann eitt nú at "sveima" á netinum í eini samskiftandi telduskipan til øll við atgongd til skipan- ina at hyggja at? Hvat við upplýsingum latnum í trúnaði? Tagnarskylduni? Hvussu trygg er slík skipan aðrar vegir? Hvør eigur og kann geva loyvi til nýtslu av data? Læknar? Aðrir myndugleikar? Sjúkling- urin ? FELAGSSERVARIN Av tí, at tú nevnir felags- servarin sum eitt møguligt vandamál, skal eg royna at svara spurningum tínum. Havi verið við at menna íslendsku SAGA- skipan- ina til føroysk viðurskifti. Hendan skipanin byggir á nevnda felagsservara og er annars gjørd sum ein heild- arloysn, tvs er ætlað at fevna um heilsuverkið alt kommunulæknar, heilsu- systrar, heimasjúkrasystrar, ljósmøður, sjúkrahúsini, apotek, almannastovu, sjúkrakassar. Loyvi mær at nevna fyrst, at skipanin hevur verið roynd í kommunulækna- høpi og riggar væl. Harum- framt og ikki minni týdn- ingarmikið lúkar hon tær treytir, tú sum sjúklingur í brævi tínum setur til slíka skipan. Skipanin er bygd upp so- leiðis, at teir ymsu brúkar- arnir hava atgongd til yms- ar partar av skipanini. Ímillum hesar partar eru elektroniskar forðingar, skott, um tú vilt. Tí ber eitt nú ikki til hjá teimum á apotekinum at síggja anna enn tað, sum viðvíkur teirra arbeiði. Somuleiðis hava ymsir læknar teirra "kass- ar" at arbeiða í. Tað, tú t.d. hevur í trúnaði við komm- unulækna tín, síggja onnur ikki. Heldur ikki aðrir læknar. Hetta svarar til, at onnur ikki hava atgongd til tína bankakonto í EDV- skráini hjá peningastovn- unum. SAMSKIFTI Tú kanst samskifta í SAGA-skipanini, tvs senda informatión. Eitt nú re- ceptir, ávísingar, lækna- váttanir ber til at senda elektroniskt. Til ber somu- leiðis at taka ímóti elek- troniskum posti. Skipanin syrgir fyri, at ymisk data fara rættan veg og ikki aðrastaðni. Samskiftið hevur avger- andi týdning fyri slíka skip- an. SAGA-skipanin er ment til at samskifta á tryggan hátt, nevnliga á intranetin- um hjá Heilsuverkinum. Tá talan er um trygd, er vert at nevna, at skipanin í samskiftinum ímillum við- talurnar og servaran eisini er tryggjað forsvarliga. Somuleiðis, at í viðtalunum eru ongi data at stjala har er bert útgerðin til sjálvt samskiftið. Og at øll data eru savnað á einum stað á servaranum, sum stendur í serligum rúmi, vardur ímóti fysiskum og øðrum ágangi. Tað er rímiligt at meta, at ein skipan við nógvum smáum eindum, eitt nú tíggjutals smærri servarum er verri at tryggja, verri at verja og viðlíkahalda. At ein slík loysn, um trygdin skal vera á leið, gerst dýr- ari. Tær donsku skipanir, ið eru ínýtslu í Føroyum í dag, hava tann vansa, at tær samskifta ikki og lúka ikki krøvini hjá dataeftirlitinum um trygd. Tað ger SAGA- skipanin. Seinast í brævi tínum spyrt tú, um tað kann bjarga mannalívum, at journalin er til sjals fyri øll viðgerðar- støð í føroyum. Hetta er, sum greitt er frá omanfyri, ikki hugsanin. Men í SAGA-skipanini er møguleiki fyri at geva ávísa informatión viðari. Dømi: sjúklingur, ið ikki tolir penicillin og tí kann koma í lívsvanda, fær hann henda heilivág. Tað er gott, at sjúklingurin og lækni hans- ara vita um hesi viðurskifti. Uppaftur hentari hevði tað verið, um eisini aðrir læknar og kanska apotekið við vistu um trupuleikan. Ella at skipanin sjálv auto- matiskt segði frá, um roynt var at skriva út penicillin til nevnda sjúkling. Onnur dømi eru eisini. Passandi kundu slíkar informatiónir verið "givnar víðari" í samráð ímillum sjúkling og kommunu- lækna hansara. SJÚKLINGURIN EIGUR DATA Tað er skyldan hjá teimum, sum í heilsuverkinum hava við viðkvæmar EDVupp- lýsingar at gera at fara væl um. Men principielt átti tað at verið tú, ið sum sjúklingu hevur ræði á "tínum" EDV- tilfari í einari elektroniskari læknaskipan. At tað er er tú, sum evt. í samráð við lækna tín ert hann, sum gevur loyvi til skilagóða nýtslu av tí EDV-tilfari, ið viðvíkur tær. At tað við øðrum orðum ert tú, sum avger, í hvønn mun tú sveimar á netinum. Ein servara, eina journal? Telduskipan til kommunulæknar – svar til havnarkonu C M Y K 11 10