leygardagur 31. mai 1997síða 14

Q Vikuskiftið D) Vikuskiftið S 14 oktararitgerå og populer-rit - Vita tey ungu í dag yvirhøvur, hvat jólafundurin var fyri ein fundur, spyr Finnbogi Ísakson í hesum ummæli. Hann heldur. at bókin Petur Martin Rasmussen er ein góður fórningur hjá teimum ungu, sum vilja vita nakað um mál- ið, sigur hann IN Harrin forbi U ført Á Før ur vr eg kør Mone er nr nú Himlinur r eg av danskari tungu > DIE men fáa vit førovskt! Eg érji tað her til Heljar fara tær flest 4 Hesi speisku orðini hjá Pål F. haldi eg vera væl hósk- andi inngang til nøkur orð um bókina „Mangt er í brøgdum vunnið“ eftir Pet- ur Martin Rasmussen - ein bók um tað drúgva strid, sum var um at fáa føroyskt inn í kirkju og skúla Petur Martin Rasmussen er prestur og doktar! í søgu Í 1987 kom doktararitgerðin út á prenti. Hon kallast „Den færøske sprogrejsn ing við undirheitinun med særlig henblik på kampen om færøsk som kirkesprog í national og partipolitisk belysning” Hetta er drúgt verk, heilar 485 síður - og sum flestu doktararitgerðir kanska nóg so turrislig vidhvørt at lesa hjá leikfólki. Tí hevur høv undurin nú skrivað ein stutt- an samandrátt av tí, sum stóð í doktararitgerdini, og umframt kirkjumálið viðger hann eisini stríðið um skúlamálið í bókini „Mangt er í bregdum vunnið - um politisku gongdina í mál stríðnum.“ Henda bókin er ikki so drúgv. einans 198 síður - og hon er skrivað soleiðis, at ein og hver hev- ur lætt við at lesa hana Forlagið Sprotin hevur givið út. Lagt til rættis og ritstjórnað hevur Jonhard Mikkelsen, hesin treysti stríðsmaðurin fyri føroysk- um máli. mentan og skúla- skaf Stríðið kyknaði tíðliga Í bókin! er yvirlit yvir pol tísku, mentanarliga, vinn uliga samfelagsligu gongdina annars, serliga í 19. eld og fram til 1939 Hetta yvirlit fyllir stivliga helvtina av síðutalinum Men høvudståtturin er mál- stríðið Mong munna hava ta fat- an, at á jólafundinum í 1888 vóru menn samdir um at verja Føroya mål, og at teir fóru ikki hvor í sína ætt, fyrr enn tjóðskaparkenslan gjørdist politisk nøkur år seinni, serliga frå 1906 Men so er ikki. Longu áðrenn jólafundurin varð hildin, tók kjak seg upp í bløðunum, og tað vardi til út á várið í 1889. Tað kom fram longu tá, at menn vóru ymiskir á máli: fór føroyskt at troka danskt burtur og Mangt er í brógdum vunnið ; soleiðis byrgja føroyingar av frá teirri ríku donsku og norðurlendsku mentanini? Í hesum fyrsta umfarinum kom mestsum ongin bein- leiðis mótstaða móti før- oyskum fram, men fleiri ivadust í, um tað var rætt at gera undirvísingarmálið í skúlanum og kirkjumálið føroyskt. Og longu tå verð- ur bent á, at Jóannes Patursson vildi brúka mál- spurningin politiskt. Einstakir av teimum, sum vóru við á jólafundinum, lupu frá heilt stutt eftir fund- in - men fáa vit føroyskt! Spjaðingin gekk skjótt Fimm ár eftir jólafundin var Hammershaimb, sum ber orð fyri at vera faðirin at skriftmálinum, og ferðaðist í Føroyum. Hann hevði ongantíð verið nakar tjóð- skaparligur stríðsmaður og prædikaði ongantíð á før- oyskum - hann var målfrød- ingurin. Á ferðini búði hann hjá læknanum Boegh. sum var andstødumadur hjá Jó annes bónda, og vitjað V. U. Hammershaimb eigur æruna av føroysk- um skriftmáli, og tískil ein stóran part av æruni av, at føroyskt kundi mennast, sum tað gjørdi danskar embætismenn. Aft- aná kom fram, at tjóðskap- armenninir vóru vonsviknir av Hammershaimb. Havnarprestur Emil Bruun er eitt dømi um, hvussu skjótt alt skifti í mál- spurninginum. Í 1890 skriv- aði hann, at føroyskt kirkju- mål kundi verið til „en mægtig åndelig vækkelse.” I 1894 - årid eftir vitjan Hammershaimbs - er vent i holuni: hann fer í Halgubók at leita eftir grundgevingum ímóti føroyskum sum kirkj- umåli. Dregur fram Paulus, Bábelstornið og Pætur a- postul og kemur sambært Petur Martini til, at ,, Guds bannlýsing liggur á tjóð- skaparrørsluni og gøllum royndunum at fáa føroyskt til kirkjumál. ” Niðurstaðan hjá høvund- inum er, at „féroyskt er synd“ sambært Emil Bruun Tann gåtuføri Andrass Eitt annað dømi um ta Ótrú- ligu gongdina í málstríð- num er Andrass Samuelsen, sambandshøvdingi og fyrsti løgmaður undir hemastyr- inum. Hann var í nøkur ár so føroyskur, at hann skriv- aði seg Andrass Sámalsson Men eisini hann skifti stóðu, tó ikki so brádliga sum Emil Bruun. Tað vísir hetta brotið úr bókini „Tað er í sambandi við hetta mál á tingi í 1906 og -07, at ein nýggj stjórna kemur upp å sambands- himmalin, og tad er Andr- ass Samuelsen. I 1890-åru- num var hann bladstjøri å Feringatíðindum. Tá ið málspurningurin var fyri á tingi í 1906-07 sigur hann, at hann nú sum tá heldur tað vera rætt og ynskiligt, at prestarnir duga føroyskt. Tí vil hann fegin hava ein kapellan, sum er førur fyri at halda føroyska gudstæn- astu. Hann vónar og gleðir seg til, at fóroyingar semj- ast um, at móðurmálið fer at hoyrast í kirkjunum, „for- di vort modermál er og bli- ver den nøgle, der bedst luk- ker op til følkets hjerte- rum". Eyguni å Jøannes bónda strálaðu, tå id hann hoyrdi Andrass røda og helt fyri, at nú var hann, sum eg kendi hann fyrr í tíðini, tá vit stóðu lið um lið sum góð- ir førovingar. Konoy frødd- ist um, at Andrass var „gen- opstået i forklaret skikkels e“. Men ikki sluppu Jóann- es og Konoy at vera leingi í paradisi, tí Andrass helt fram, at valdømi hansara hugsaði ikki sum hann, og tí fór hann hóast sína egnu sannføring at atkvøda ímóti uppskotinum um føroyskt í gudstænastuni „af partipol- itiske grunde”. Hetta er fyrstu ferð, tað verður sagt hart og týðuliga, at nú er partapolitikkur komin upp í spurningin um føroyskt mál i kirkjuni. ”