leygardagur 31. mai 1997síða 15

So hart gjørdist stríðið ár- ini eftir, at tá málspurning urin varð loystur í 1938-39 var Andrass Samuelsen so hart ímóti. at hann fanst at partamanni sínum Jóhan Poulsen av Strondum fyri at vera ov radikalan í mål spurninginum ! Tað munna vera fleiri enn undirritaði. sum undrast á stødutakanina hjá Andrassi Samuelsen, tí høvundurin skrivar um hann. tá skúla málið var fyri í 1918: „And rass Samuelsen er her sum gatuførur sum hann ger seg til idnan talsmann fyri førovskum, trúttar hann framhaldandi, at tað, sum sjálvstýrismenn vilja, er at koyra danskt út úr skúla num í øðrum fórum Samstundis Tann illa umtókta 8 7 Fleiri dómi kundu verið nevnd um menn, sum vøru fyri føroyskum máli um jól afundartíðina og árini eftir, men síðani kúvendu. Tað hevði verið skiljandi. um summir gjørdust meira aft- urhaldandi enn aðrir í stríð num fyri at fáa føroyskt mál í kirkju og skúla. Men so var ikki. Fleiri, sum gjørd ust sambandsmenn, fóru tverturímóti at berjast sum úlvur á skóg ímóti føroysk- um. Tað er tað ófatiliga Men kanska er orsøkin, sum Petur Martin nevnir onkustaðni, at hesir hava hugsað sær føroyskt sum eitt hugnamál, men íkki al- ment mál í kirkju og skúla Ella kanska eru heilt aðrar orsakir, sum søgumenn ikki hava verið førir fyri at greina enn? Jóannes Patursson var all- a tíðina fremsti og bráðasti stríðsmaðurin fyri føroysk- um. Fríðrikkur Petersen próstur gjørdist sum fráleið tann harðasti mótstóðumað- urin Og tað man vera lagnunn- ar speisemi, at Jákup Dahl, seinni próstur og tann mað- ur, sum fekk størstan tydn- ing fyri føroyskt kirkjumål, óbeinleiðis (ella kanska beinleiðis) varð atvoldin til ta illa umtóktu $ 7 í skúla- lógini Í 1910 var Jákup Dahl gudfrødingur, men íkki prestur. Hann var lærari í realskúlanum í Havn, og har undirvísti hann á føroysk- um. Pápi ein danskan næm- ing klagaði hann fyri Skúl- astjórnini. Jákup Dahl vendi sær til tingið og bað tað út- vega sær rætt til at undirvísa á føroyskum Tað førdi eftir drúgt pol itiskt stríð til, at undirvis- ingarmálið - eisini í fólka- skúlanum - varð lógfest Frammanundan høvdu lær- ararnir í fólkaskúlanum sjálvir avgjørt, hvat mál teir brúktu. Men sambært sam- tykt á Ungt kunngjørdi mentamálaráðharrin 16 januar 1912 kongaliga fyri- skipan um undirvísingina í fólkaskúlanum. Í $ 7 stóð, at undirvísingarmálið var danskt. Føroyskt var hjálp- armál Hitt føroyska Studenta- felagið feldi henda dóm yvir 87: Tá framdi skúlamála ráðharrin tingsins uppskot, tá ið tað ejórdi móðurmálið heimleyst i Førovum Lokið strid Mangir vóru teir menn, sum løgdu rygg til at vinna før oyskum máli frama. Tað ber illa til at umrøda hesa bók og hesi viðurskifti og ikki nevna sandoyarprest A.C Evensen. Sum nýsettur prestur, bert 27 ára gamal fekk hann í lag, at kenslu málaráðið gav honum loyvi at prædika á føroyskum í Skopun longu í 1903. Hann var avbera virkin maður skrivaði fleiri skúlabókur og annað virðismikið tilfar, var løgtingsmadur fyri sjálv stýrisflokkin og síðani utt anflokka og gjørdist próst ur eftir Fridrikk Petersen í 1917, men doyði, áðrenn hann nakrantíð rættiliga tók við starvinum, bert 42 ára gamal Stríðið um kirkju- og skúlamálið gjørdist drúgt og hvast og setti varandi spor í føroyskan politikk. Ikki fyrr enn í 1938 varð loyvt at undirvísa á føroyskum og at hava føroyska gudstæn- astu Skúlamálið skuldi viðger ast í tinginum 14. desember 1938. Men tveir dagar frammanundan hevði kensl umálaráðharrin Jørgen Jørgensen broytt orðaljóðið í $ 7, so at danskt ikki long- ur skuldi vera undirvísing- armál. Petur Martin skrivar „Danir máttu í hesum máli, sum so mangan, gera úrskurðin, tí at føroyingar kundu ikki semjast um at gera hann.“ Kanska verða teir róstir í so nógv í hesum føri. Ein meiriluti í løgtinginum hevði jú ferð eftir ferð síð- ani 1918 samtykt at heita á stjórnina um at broyta $ 7. Men tað vildi stjórnin ikki. Hon helt seg til minnilutans - Sambandsfloksins - stóðu. Tað hava danir altíð dugað væl: at halda seg til minni- lutan á tingi, tá tað hevur hóvað teimum best. Tað gjørdu teir jú eisini eftir følkaatkvøduna i 1946 Men burtursæd frå hesum eina setninginum kemur skilliga til sjóndar gjøgnum alla bókina, hvørjum Petur Martin Rasmussen heldur við. Hann heldur lítið um Sambandsfloksins stæðu Setningurin „Og so kemur seinasta sambandsspruttið kann takast sum dømi um tað Ein bók til tey ungu Fleiri ferðir í hesi bókini vísir Petur Martin Rasmus- sen á tann tydning, sum pol- itíkarar hildu samkomur hava í málstríðnum. Serliga Brødrasamkomuna, men eisini Heimamissionina Har varð talað og sungið á føroyskum, og fleiri polit- íkarar stúrdu fyri, at fólk fóru at:leita til »baptistar- nar« av málsligaum orsøk- um >Slóðbrótandi fyri før- oyskt prædikumæet, hava Vikuskiftið tær báðar rørslurnar Bróðr- asamkoman og Heimamnass iónin verid«, skrivar hex undurin. Og somuleiðis »Nevnast skulu fýra menn, ið kunnu kallast slóð brotarar, uttan at gera tey mongu onnur, ið virkaður á sama bógvi, til einkis. Teir eru nevndir eftir aldri: A. C Evensen føddur í 1874, Ják up Dahl føddur i 1878 Mikkjal å Ryggi føddur i 1879 og Victor Danielsen føddur i 1894 Við hesum pettinum um „Framveksturin í føroysk um kirkju- og skúlamáli“ endar bókin „Mangt er í brøgdum vunnið“. Hon kundi havt eitt lítið ískoyti ein navna- og orðalista, sum hevði gjørt tað lættari at sligið upp Í hesi umrøduni havi eg fleiri ferðir nevnt jólafundin í I888. Men vita tey ungu í dag yvirhøvur, hvat tað var fyri ein fundur? Kanska skuldi eg heldur havt byrjað r | | | | | | | | | ri H | ef Vikuskiftið greinina við orðunum „Einaferð var tað ein jóla fundur...“ Men tey hava so møgu leikan at fáa tað at vita. Um jólafundin - og mangt og mikið annað. Í juni taka hundraðtals ungfólk hægri prógv: handilsskúlanæm ingar, studentar og HF-arar, sjómansskúlanæmingar lærarar og onnur Vanligt er at heiðra hesi ungu við einari gávu. „M angt er í brøgdum vunnið“ er ein hóskiligur førningur at hava við sær út í lívið A.C. Evensen var ein virkin maður. Hann doyði 42 ára gamal í 1917. Hann var tann fyrsti, sum prædikaði á føroyskum | bus- tað tær. flá - kri eg | il .. | Ih hat - — ta Hann hev - ði frætt og freg- nad tað hon var í - ta. skí- nur % on- kur he- vur bus- tað tær, vilt tú K- ma mj- = døg- gin — fel- hu, fák-n á kæp % ý- mn 4. Mítt lív er leikur, frítt og bjart, 5 Menig sr er og um tå saman vid mær vart "Nei, eg vil ikki eiga teg, nógv bjartari tað gjerdist; eg rúki røst av tvøsti. tí snýði títt, tað er mær kært, Far burtur frá mær, flúgv tín veg, av tí eg higar forðist." tú unnast ei í køsti.” 6. Firvaldur gjørdi, sum hon beyð, 7. Tí líka bern, tey leika best, hann aftur heim í fleyg tað vita fólk og flest, tó sárur kendist tokkin; slíkt er gott at vita; men flugan hevði onga neyð - tí man altíð missa mest, hon fór til grindalokkin. ið annað fram vil flyta. 8. Ein hann er so, at hann sendir boð; tey liva ei av sýrum. Firvaldur smæru, og hann unnast á mýrum. Hans Á. Djurhnas i i É