leygardagur 7. juni 1997síða 14

forkom partvís ti, sum før- oyskir kapítalistar høvdu bygt upp Hetta, at nýta danskan statskapital, soleiðis sum er åvist í bókini hjá ID, til at fremja egin politisk enda- mál, soleiðis sum Dam gjørdi tað - ja, tað er nakað, sum vit kunnu nevna ein nýggjan poltiskan kultur í Føroyum. Og hesin nýggi kulturur verður stovnsettur á Tvøroyri - av Dam sjálv- um sum undangongumanni, og av verkamannargrsluni annars. Men hesin politikk- ur var seiglívaður. Hugsanin aftan fyri hann livdi til um- leið 1992 - tá høvdu danskir myndugleikar ongan hug til at halda fram. Síðan tá hev- ur nýggja sjónarmiðið hjá føroyskum javnaðarmonn- um verið at reka ein pol- itikk, sum gongur líka at loysingini JD skjalprógvar hetta fleiri staðni í bókini. Td verður á s. 232f og á s. 280f it frá, hvussu bæði Fylk- g og Dam venda sær til De samvirkende fagforbund Danmark fyri at fáa fíggj- in stuðul frá teimum til t {Tra móti arbeiðs rev verkalolkinun s- alar åbøtur og framstig av ymiskum slagi - ja, so er hetta legaliserad í sjálvum sær. Men. fyri tann. sum úr eildarsjónarmuði vil na alt tað føroyska sam felagið við búskaparligum vekstri sum tí heilt avger andi grundarlagnum fyri vaksandi politiskum sjálv lå, so er tað ikki ser liga snilt at nýta fíggjarligan stuðul úr ríkiskassanum til at likvidera føroyska vinnu lívið við, sum annars skuldi verið tann náttúrligi grund vøllurin undir menningini av ti føroyska samfelagn- um Ti, at hetta vinnuliv hevur verið sera viðbrekið - eisini tað fáa vit fleiri dómi um í bókini um Fylking A s. 303ff skrivar JD, at 20. januar 1936 var Uttari Handil hjá A/S J. Mortensen stongdur, og at fyri arbeið- andi fólkið á Tvøroyri var henda hending ikki bert ein skelkur, men ein vanlukka, tí nógv fólk arbeiddi ein stóran part av árinum hjá A/ S J. Mortensen, Eft. Og á s 306 verður skrivað. Stund- um verður sagt, at orsøkin ul húsagangin var kontant- lønarskipanin, við tað at hon so at siga beindi fyri gjaldførinum. Tað kann vera eins torført at prógva hesa framseting, sum at mótprógva hana. Hetta er sjálvandi møgu- ligt; men JD skrivar sjálvur nakad, sum eigur at verda tikið inn í myndina her, ti tad sigur ikki einki um gjaldførid og um kontanta kapitalin hjå handilsmonn- unum å Tvøroyri tå. I sam- bandi vid støduna i april 1934 skrivadi TAG til Fylk- ing: Vit må atter pointere, at det på nuværende tids- punkt er os ganske umu- ligt at efterkomme og opfylde de krav, der stil- les til os. Går vi ind på Deres krav um udbeta- lingskontor, der træder i kraft straks, vil følgen uvægerlig blive, at efter blot den første uges for- løb bliver de fleste ar- bejdsgivere blokeret, forretningernes — drift standset, og samme kan da virkelig ikke Deres medlemmer have den mindste gavn eller for- nøjelse af. Der må gives os tid til ta få solgt og afskibet klipfisk, inden Deres krav kan opfyld- es Hetta skriv frå TAG kann bert lesast sum tað, tað er: Hetta er eingin arrogant avvísing ella maktdemonstratión frá arbeiðsgevarunum mót- vegis arbeiðsfólkinum Hetta er ein greið frá- søgn um, at teir hava ikki kontantpening til at ganga krøvunum frå Fylking á meti. Sitrónin var pressað! A síðu 314ff lesa vit at Fylking eftir umsókn jattaði AT at víkja frá kontantlønarkipanini hetta orsakað av gjald- føristrupulleikunum hjá fyrtøkuni, og á s. 316 verður greitt frá, at Fylk ing stutt efur sýtti tveimum storum privat um arbeiðsgevarum tær sømdir, sum felagið hevði givið síni egnu fyritóku AT Fyri at undirbyggja hetta eitt sindur meira kann verða lagt afturat, at amtmaðurin, Ring berg. í einari frágreiðin 1937 m.a. segði, at den færøske købmands stand í vidt omfang ar bejder uden kontante midler Av hesum síggja vit, at føroyskt vinnuliv tá í tíðini má hava verið kapitalfåtækt. Tað hevur verið mark fyri, hvussu stór krøv verkamanna- fylkingarnar kundu seta hesum vinnulivi. Hin- vegin hava arbeiðsmenn verið noyddir til at berj- ast fyri sínum sosialu, politisku og mentanar- ligu rættindum, og tað eiga teir allan sóma og alla virðing uppiborna fyri Hetta hevur JD lýst væl, og hann hevur giv- ið Tvgráfólki eina bók, sum tey kunnu vera err- in av. Og ikki bert Tvør- ámonnum - men eisini øllum føroyingum, ti hetta er fyrsta stórverk í sosialu søgu okkara, og í júst hesum liggur rele- vansurin í stórverkinum »Fylking«. Eg vil enda vid at sig- a, at hóast eg havi verið kritiskur og tikið ymisk viðurskifti fram til disk- ussión, so er bókin um Fylking í síni heild eitt verk, sum lýkur tey krøv, ið verða sett til eitt akademiskt arbeiði Tillukku við avrikinum! Vikuskiftið Jógvan Isaksen skrivar um søgur- nar hjá Gunnari Hoydal Umheimurin er okkara lívs- treyt. Hann er allastaðni, lærir okkum og lokkar okkum, og sam- stundis hóttir hann okkum úr øllum ættum. Gunnar Hoydal: Heims- bygdin Føroyar JÓGVAN ÍSAKSEN SKRIVAR At ferðast í bókmentum er ikki bara íspunnar frásagnir ella umrødur av veruligum ferðum. Ferðin er í minst líka so stóran mun ein mynd av okkara tilveru, av váða ferðini frá vøggu til grøv og tíðum ein orðing av longsl- inum eftir tí ødrvisi, tí fremmanda. Ferðin er ein mynd av sannkenning og búning, men kann eisini bera við lívsins høpisloysi Akoyringin er ein navnleys- ur longsul ella bara tráanin eftir onkrum ðrum. Sam- svarandi broytingini í um- hvervi fer ein broyting fram í persóninum, og gjøgnum frásagnirnar avdúkast hans- ara heimsmynd Ferðafrásagnir eru van- liga trýbýttar: úttrá - ferðin - heimferð. Tann týdning- armesti parturin er sjálvsagt hann í miðjuni, men tann undanfarni er neyðugur sum grundgeving fyri ferðini, og tann eftirfylgjandi veitir baksýnið. Uttan tann partin gerst ferðin eitt ævinligt gonguverk uttan mál og mið Vikuskiftið Jógvan Isaksen skrivar um søgurnar hjá Gunnari Hoydal Paradí ! Men hvussu ber tað til, at vit eru so hugtikin av hesum at ferðast í békmentum? Jo- hannes V. Jensen vildi vera við, at ferðin var paradís- longsul hjá tí europeiska menniskjanum. At tað longdist eftir tí upprunaliga, sanna og ektaða lívsrúmi- num, har tað var uttan fyri tíð, og har deyðin ikki fanst Hóast danski høvundurin legði stóran dent á at vera vísindaligur, so fírdi hann minni enn so fyri tí meta- fysiskt spekulativa Fyrst og fremst er ferðin ein veldigur metaforur fyri tilveruni, fyri lívsferðini Ein onnur frágreiðing er ferðin í sjálvum sær. Hon er sítt egna endamál, tað at ferðast vísir lívsmegi, og tín samleiki skal standa sína roynd ímóti tí sum er eðr- vísi. Men haraftrat er ferðin ein bókmentalig arketypa, ein frumformur í europeisk- um bókmentum. At ferðast hoyrir onkursvegna europe- aranum til, verður mett sum symbol upp á europeiska ideologi Samanbera vit Kina og Europa í tíðarskeiðnum 1400-1500, so búði nøku- lunda sama fólkatal í báðum stóðum, tilfeingið var um- leið tað sama og líkaleiðis tað teknologiska stødid Hvussu ber tað so til, at tað ikki er tann kinesiska, men tann europeiska siðmenn- ingin sum í dag valdar um nærum allan heim? Kinesarar gjørdu fyrst í 1400-árunum sjóferðir til India og Afrika, men tá ið mongolar hóttu norðanífrá og japanskir sjórænarar sunnanífrá, blivu kreftirnar brúktar til at verja stórríkið Europa var um somu tíð hótt av turkum, men av tí at Europa var lutað sundur í nógv lond, gjørdi hvert sum tí lysti. Londini stóðu nett upp ikki saman sum eitt Tað landið, sum av fyrstan tíð sendi rannsóknarskip av- stað, var Portugal, og tað lá haraftrat í útjaðaranum av Í Í I Í