leygardagur 7. juni 1997síða 16

Síða 16 erikanarin«. At tey eru før- oyiðgar ger ikki mun. Hvussu víkur og vendir, so umboða tey í eygunum á tí vanliga manninum út- lendskt yvirvald: >faðirin {pápt Graciu] var í ødini og brúkti seg um amerikanarar, sum ikki høvdu nóg mikið við at eyðræna og pína fólk- ið fyri pengar og ognir< Í fyrstani tekur føroyski pápin ikki sambandið mill- um tey ungu í álvara: >hann hevði havt akkurát tað sama við einari av Hvítanesi, tá ið hann var 15«. Men tå ið vaktarmaðurin á fiskavirki- num verður dripin av beiggjunum hjá eini gentu, gerst tað føroyska påpanum greitt, at áskoðanir og við- urskifti eru ødrvisi enn tey heimligu. Egil. sum hevur stungið seg burtur við Graciu, verður funnin. og brødurnir verða sendir til Danmark at ganga í skúla Eros og agape Aftrat hesari søguni er søg an um kenslurnar og leik- lutin hjá fråsøgumanninum Hann er tann eldri av tvi- burunum - hann hevur eitt korter á muni! - men hin lurtar ikki eftir honum long- ur, og hann er komin i kyn- buningaraldur. Heimurin rillar, og tað er ilt at fóta sær. Systkini líta ikki á hann, tí hann ger seg vaksn- an og er í foreldrapartinum mótvegis eldra beiggjanum. Men hví? Orsøkin kemur varliga og óbeinleiðis und- an kavi: hann er sjálvur for- elskaður í Graciu, og júst tí svíkur hann beiggjan. Tá ið øll leita eftir tí unga parinum, er tað hann sum finnir tey og ger eitt gallróp. Í somu løtu verður hann sligin niður av tvíburanum, og verðin er skomm: Tað var sum ein stór alda, ið breyt og dró meg við sær út eftir botninum aft- ur, varð førdur í einum meldri av sandi, ljósi og ljóði, og meðan lunguni fyltust við sjógvi, visti eg, at bara Gracia kundi bjarga mær aftur å land. Men hana så eg ong- antíð aftur. Í alduni, sum tekur hann av fótum, er umframt skomm- ina eisini kynsdriftin. Tað er ógvuliga sigandi um lut- falli millum hesi bæði, at tað ikki er tann svikni beiggin, sum kann bjarga honum, men gentan! Hann biður ikki um fyrigeving, men staðfestir, at tað er í- gjøgnum seksualitetin, at hann aftur kann gerast heil- ur. Hetta er sum mótsetning- urin ímillum kristna kær- leikan agape og vanliga kærleikan eros. Agape finna vit greidast i prædikum Jes- usar, meðan eros verður orðað av Platon í ma »Symposion«. Í stuttum kann munurin ímillum hesi bæði hugtak sigast at vera, at agape er offur og ósjálv- søkni, meðan eros er girnd og sjálvsøkni Fråsøgumadurin vil vera við, at eros er einasta bjarg- ingin, men hann hittir ikki gentuna aftur. Ikki á hesum sinni. Í skaldsøgunt »Undir sudurstjørnum«, hvørs kjarni er um skeiðið í Sud- uramerika, er júst hetta svikið ein lindin í fråsøgni- ni >Hjartasorg< endar við somu spei sum hon legði fyri við. Í flogfarinum úr Manta vil fråsøgumadurin vera við, at hann hevur tað innlit, sum skal til at skriva eina skaldsegu - >Ég visti alt um lívið nú< - og hann hevur somuleiðis funnið ein hóskandi tittul: >Loynd- argrátur<. og kvøl Næsta kapitlið í framhalds- søguni um tann útlagna før- oyingin kundi havt júst om- anfyrinevnda tittul. Søgan - hon eitur »Pirrur« - sigur frå kostskúlatíðini, har teir ikki bert eru í einum fremm- andum landi, men eisini hava mist foreldrini, sum húsast hinumegin klótuna. Einsamallur må fråsøgu- maðurin so berjast við kyn- búningaraldurin, vaknandi girnd og alt 1..ð, sum hendan tíð ber við sær av óvissu á øllum økjum. Oytryggleikin visir seg sum ein eksistentiellur amp- i: »Fingu onkran skrida, fyrsta vit komu i hendan skålan at ganga«. Skotid verður upp, at skriðin stavar frå bosi frá trøunum, men hvørja ferå teir verda arg- aðir, skriðar tað serliga illa. At tiga og tola verður loysn- in, og sum frá líður verða glottarnir tittari, men lýs- ingin er ikki sér fyri spei, tá ið kendi landsmaðurin vitjar Vikuskiftið og í réðu sigur: »at skúla- tíðin í hesi grónu, donsku friðsæluni hevdi verið besta tíðarskeiðið í lívinum, so- leiðis sum tað eisini fór at roynast okkum, ið her stóð- u«. Lesarin er greidur yvir, at fråsøgumadurin tillagar seg viðurskiftini, og kanska júst ti broytingin er so stór í mun til uppvøksturin higartil, gerst hann fyri at yvirliva ein tann best skikkaði at ganga á einum tílíkum skúl- a. Í Suduramerika gjørdi hann sum foreldrini vildu. og á kostskúlanum sum lær- ararnir vilja Bara tú ikki lesur til prest Eftir skúlaárint skal fråsøg umaðurin fara undir lestur, »Fjarur og følin«, men nú stendur í botni hjá honum og í sínum ráðaloysi roynir hann at heinta hjálp frá páp- anum, men hann má sjálvur taka stóðu. Søgan er sett saman av samandrátti av brøvum, hann sendir heim, og brøvum hann fær aftur, kryddað við viðmerkingum frá ti lívligu ommuni, sum sigur við hann, at >Tað er pliktin, sum spillir verðina<. Ovanligt at hoyra í tí prote- stantiska partinum av heim- inum, men tað er eisini omman, sum sigur við hann, at hann skal gera tað, hann hevur hug til, >bara tú ikki lesur til prest«. Skiftið millum brøvini hjá fråsøgumanninum og påpa- num er heppið: brøvini hjá unglinganum eru øll ein bøn um hjålp, medan påpin svarar vid at siga frå ger- andisdegnum. Og upp- imillum rådini hjå donsku ommuni. Fråsøgumadurin skal á fyrsta sinni fóta sær einsamallur, eingin er at styðja seg til. Europaferðir og ein Í >Av longum leiðum< eru sjey ferðafrásagnir, sum røkka frá Delos til Norður- kollin og frá Skotlandi yvir París og Rom til Athen. Tær eru allar dómi um eitt sinni, sum við livandi sansum upplivir og dugir at kenna og eygleiða umhvørvid. Av- myndingin er so sterk, at hon verður hangandi í hug- anum leingi eftir, at tú hevur lagt bókina frá tær. Sett inn ímillum ferðafrá- Vikuskiftið sagnirnar er tann einasta vanliga stuttsegan, >Jón- as«. So beista vanlig er hon nú heldur ikki. Á yvirtrom- ini er søgan um føroyingin Jónas, hvers uppvøkstur er spiltur av avlagaðari kristni- trúgv, og tí bylgist í honum ein geði, sum kann bróta fram og gera hann vanda- miklan fyri seg sjálvan og onnur. Í søguni er Jónas åvegis til Sveits saman við arbeiðs- feløgum úr Keypmanna- havn. Virkislæknin, sum er ferðaleiðari, fer at speireka Jónas og føroyingar. Kallar teir fyri hvalspýggj. ulkur, lippufransar og annað slíkt. Sigur, at einki veiggj er í føroyingum, tosa bara um søgu ella biðja til Várharra. At enda falla allar byrg- ingar, Jónas fer berserks- gongd og knúsar gronina í læknanum. Men tá ið hesin aftur kemur til sín eru orðini ødrvisi: > Vælgagnist Jónas, tað var rætt hann sjálvur, slógv og spýggja; men okk- urt er í merginum kortini«. Søgan kann lesast sum ein parabil, tvs. sum eitt lík- nilsi. Jónas umboðar Føroy- ar, kúgaðar av bæði sær sjálvum og ødrum, á tremur av ødi; læknin er Danmark, yvirvaldid. Læknin (DK) fær ikki virding fyri Jonasi (FO). fyrr enn hann heldur upp at at lata alt um seg ganga, og fer at berjast fyri sínum. Hetta hevur ein kostnað, men er neyðugt fyri at varðveita sjålvsvirdingina. Øl eru klók... Í ti seinasta stubbanum, „Bræv til rektara«, verður livssamanumtøka gjørd, frå árunum á kostskúla í Dan- mark til starvið sum arki- tektur hjá býráðnum í høv- uðsstaðnum. Hann sigur frá kommunistaskrekkinum á skúlanum í fimtiårunum, og hvussu tað var at ganga á skúlanum annars. Brotið um Sorg-tíðini hevur tað í felag við bæði »Hjartasorg« og »Pirrur«, at frisøgumadurin átekur sær tann vaksna leiklutin at ansa eftir breðrunum. Hetta megnar hann ikki, sjálvsagt, og kenslan av at vera ein svíkur nervar hann í heilum: »øll eru klók, øll vita nógv meira enn tú, hugsa nógv meira enn tú, tora nógv meira enn tú<. Fyri at hava okkurt at halda um, sær hann sær onga aðra leið enn at gera tað, sum skúlin á- leggur honum. Í brævi til rektara< verð- ur eisini sagt frá, hvussu strævið tað er sum býarark- itektur at verða kroystur úr øllum ættum, av fólki sum halda, at teirra rættur at ger- a, sum teimum lystir, verður gingin ov nær. Men kann uggar seg við, at hóast tað er tungligt at standa í and- glettinum, so er okkurt tó hent á tann frægari bógvin, og lívið hevur nógvar spennandi upplivingar í sær enn: > Veit, at tað framvegis er nógv eftir av ókomnum < Verðin er i øllum endur- minningarsøgunum áloyp- andi og er torfør at verja seg ímóti, men hann roynir at skáka sær undan snuddu- num sum frægast, og so við og við javnar staðan seg Men hverja ferð, hann hev- ur vunnið sær fótafesti, verður hann kastaður inn í eitt nýtt og fremmant um- hvervi: Ecuador, kostskúli og lestrarár. Tá ið hann at enda ikki verður settur í ávís stød og til ávísar uppgávur, men sjálvur skal avgera sína lívsleið, kennir hann seg hjálparleysan og sendir út neyðarkali, men eingin kann hjálpa uttan hann sjálvur. Á ferðunum, sum koma seinni í lívinum, tekur hann eitt slag av heynd yvir allar tær ferðir, hann er blakaður ymsastaðni uttan sjálvur at hava nakra ávírkan á gongd- ina og fer at ferðast víða, men nú er alt undirgivið egnan vilja. Ringurin verður lokaður Frásagnirnar í >Av longum leiðum< mynda tilsamans eina heild, eina menningar- søgu. Frá smádreinginum á ferð á fyrsta sinni, um ferðir út í heim, til hann vaksin situr í føstum starvi. Har- umframt eru tær fýra fyrstu søgurnar tætt samanknýttar, meðan tær eftirfylgjandi siga frá ferðum hjá tí vaksn- a. Hesar eru kortini partur av menningini. Tann sein- asta søgan er bæði aftur- lítandi og ger greiði fyri støduni, nú ið skrivað verð ur, og hon lokar ringin. Fyrsti setningurin í bókini, > Vit vístu, at verðin var nóg stór, sum vars, verður av- sannaður av næstseinasta setninginum í bókini: > Veit, at verðin ongantíð verður ov stórs. Seinasti setningurin er tann vónríki um alt tað ókomna løg hjá knút olsen | Fyri vårum søkum