hósdagur 25. mai 2000síða 8

14 tíðindablaðið sosialurin Nr. 99 - 25. mai 2000 Høgni Mohr »Ortopediskur skósmiður verður á gomlu læknamið- støðini á Tvøroyri mikudag og á Landssjúkrahúsinum hósdag. Viðtalutíð millum 14 og 17 fæst á telefon 36 14 55. Manbjørn Tórarenni« Hendan lýsing hevur ver- ið at hoyrt í Útvarpi Føroya annan hvønn mánaða sein- astu árini. Seks ferðir um árið fer Manbjørn Tórarenni við tyrluni úr Skúgvoy til Havn- ar og Suðuroyar, har hann hittir viðskiftaskara sín; eini 15-20 fólk hvørja ferð. Øll hava tey fótbrek at dragast við. Undir viðtaluni verða brekaðu føturnir máldir út, og síðani leggur ortopediski skósmiðurin aftur leiðina út í Skúgvoynna, har hann býr og framleiðir mongu ymisku skógvarnar. Flytføri og fríðkan Aðalendamálið í ortoped- iska handverkinum er, at skógvurin skal sita sum stoyptur á fótinum og at báðir skógvar skulu líkjast so nógv sum gjørligt. Við øðrum orðum hevur tað týdning, bæði at bøtt verður um flytføri hjá sjúklingin- um, men eisini, at skógvarn- ir kunnu krógva brekið so væl sum gjørligt og fríðka um fótaskapið. Eftir hesum leisti arbeiðir ortopediski skómakarin í húsum sínum úti á Hanskanum í Skúvoy. Ongin sjómaður Manbjørn Tórarenni varð borin í heim í Skúgvoy vár- ið 1938. Sekstan ára gamal valdi hann at stíga í fótaspor pápans og fara til sjós. Fyrsti túrurin var við Vágsskip- inum, Havgásini. Men fyrstu myndirnar av havi, ið Manbjørn minnist, eru ógvusligar og ræðandi. Hann minnist, tá ið Tvør- oyrarskipið, Falkurin, varð bumbað inni á Sandi, og tá ið Smyril lá og krússaði undan týskum bumbum eysturi undir Fles í 1941. Um tað vóru hesi minni, ið høvdu við sær, at sjólívið ikki gjørdist lívsstarv hansara, vil Manbjørn ikki siga. Men bert 27 ára gamal, valdi hann at leggja seg á land aftur og siga lívinum á opnum havi, farvæl. – Eg orkaði ikki longur; tað gekk barastani ikki, staðfestir Manbjørn, sum varð verandi í Skúgvoy í ellivu ár, áðrenn hann fór undir at endurútbúgva seg til ortopediskan skósmið í Danmørk í 1976. Fekk heiðurstekin Tað tók Manbirni samfull sjey ár at fáa føroysku myndugleikarnar at fáa lær- una í lag. Tá ið myndug- leikarnir umsíðir játtaðu honum endurútbúgving, fór hann niður á handverkara- skúla í Danmørk, har hann skuldi velja sær handverk. Hann gjørdi stutt av og valdi hitt fyrsta handverkið, hann royndi; ortopediskt skó- smíð. Læruna var hann liðugur við í 1981. Manbjørn er ein av fáu ortopedisku skósmið- unum í danska kongaríkin- um, sum hevur fingið heið- urstekin fyri serstakliga væl úr hondum greitt arbeiði. Heimkomin fór hann und- ir at byggja fyritøkuna upp. Fyrst í Leirvík, har hann bú- setti seg eftir lokna læru. Stórt arbeiði Manbjørn er ikki einsamall- ur framleiðari av ortoped- iskum skóm. Hann er í harð- ari kapping við donsku fyri- tøkuna, Sahva, sum við jøvnum millumbili sendir fólk til Føroya at taka mát av føroyskum fótum. Hesir danskt framleiddu skógvar eru nógv dýrari at framleiða; Skósmiðurin HANDVERK. Mangan fáa bygdafólk skotið í skógvarnar, at tey ikki duga nóg væl at bróta upp úr nýggjum og finna nýggjar vinnuvegir. Men í Skúgvoy hevur hóast tógvið stríð við tað almenna eydnast Manbirni Tórarenni at fóta sær sum ortopediskur skósmiður Arbeiðshátturin, tá ið Man- bjørn ger skógvar, er á leið hesin: Umhvarvið av fótinum verður teknað á pappír til tess at fáa hylling á, hvussu fóturin er. Eisini verður fót- urin mátaður neyvt upp. Pappírið við tekning og málum verður nú nýtt sum grundarlag undir modellin- um av fótinum. Modellið verður slípað úr einum ráum træleisti. Tá ið hetta mod- ellið av fótinum er liðugt, verður skógvurin gjørdur rundan um modellið. Fyrsta, ið verður gjørt av Ortopediskt skósmíð sjálvum skógvinum, er inn- leggið, sum er úr korki ella tundri. Innleggið hevur stór- an týdning í royndunum at rætta upp skeivar føtur, sum hella antin inn eftir (slættil, á latíni, valgus) ella føtur, sum hella úteftir (bekil, á látíni, varus). Síðani verða pappírsleistir kliptir út. Eftir hesum leist- um verða skinnpettini til sjálvan yvirskógvin, klipt. Til ber at velja ímillum nógv ymiskt skinn; t.d. av slangu, fýrbeini!, oksa ella ymisk- um flættaðum skinni. Tá ið yvirskógvurin er seymaður saman í eitt, verða niðaru kantarnir á honum festir undir innleggið. Áðrenn sólin verður settur undir innleggið og skinnfóðurin verður lím- að inn í skógvin, skal keyparin royna skógvin. Ofta er neyðugt at gera smáar broytingar, áðrenn seinasta hond verður løgd á skógvarnar. Skógvamodellið og lit- in velur keyparin sjálvur eftir úrvalsbók hjá stór- um skógvaframleiðarum, sum t.d. Ecco. dupult so dýrir og ruddiliga tað, sigur Manbjørn seg vita. Men fyri nýtararnar, før- oyingar við fótbreki, hevur hetta ongan beinleiðis fíggj- arligan týdning. Teir rinda 530 kr fyri parið, meðan Almannastovan rindar meir- kostnaðin, soleiðis at fólk við fótbreki ikki skulu verða verri fyri fíggjarliga av brekinum, ið sjálvandi nívir • • • • • • • Bla›stjórn Nr. 1 ¥ h—sdagur ¥ 16. mars 2000 ¥ 74. ‡rgangur K@T@-horniÝ Tíðindablaðið Sosialurin, Postboks 76, 110 Tórshavn, Telefon 311820, Telefax 314720 • T-postur til KT-hornið: kthornid@sosialurin.fo • Lýsingar: lysing@sosialurin.fo • Ábyrgdarstjóri: Jan Müller Blaðstjórn: Steinbjørn í Dali, Finn Jensen • Layout og uppseting: Tíðindablaðið Sosialurin • KT-hornið er fastur táttur í Sosialinum hósdag • Evsta mark fyri lýsingar er mánamorgun kl. 10.00. Finn Jensen Steinbjørn í Dali Nr. 10 · hósdagur 25. mai 2000 · 74. árgangur Tele Danmark keypir NetCom Tele Danmark hevur nú keypt 25.000 eyka partabrøv í norska fartelefon felagnum Netcom, og eigur samanlagt yvir 40 prosent av partabrøv- unum. Hetta skuldi veri› ivaleyst til at hava fult tam- arhald á felagnum. Keypi› er ein partur av ætlanini, at ger›ast fremstur á telekrígnum í Nor›urlond- um á fartelefon markna›- inum. Nor›menn vóru eitt sindur bilsnir, tá teir funnu út av, at ein n‡ggjur leikari var komin á tann á›ur upphita›a fartelefon markna›in í Noregi, sum framvegis ikki er komin heilt fyri seg, aft- aná at samanleggingin mill- um Telenor og svensku Telia fór í hundarnar. Talan var um størstu kappingarneytarnar hjá Tele Danmark. Vi› keyp av seinasta hálva prosentinum av partabrøv- unum, sum ger at Tele Dan- mark nú eigur 40%, mótvegis 39,5 á›renn, hevur hetta vi› sær sonevnda til- bo›sskyldu uppá reystina av partabrøvunum. Hetta hev›i sjálvsagt vi› sær, at lei›slan á stóru fyritøkuni eisini vakna›i vi› timburmonnum hendan lagnu dagin í farnu viku. Microsoft tekur virus- hóttan í størsta álvara Kærleiki ger ein blindan, sum tiki› ver›ur til. Og hetta er meira ella minni› ta› sum hevur veri› trupuleikin hjá Microsoft, í samband vi› at allur heimurin hevur fílst á telduskipanina hjá Micro- soft, herundir teirra e-post skipan. Nú tekur Microsoft vi› læru av I Love You virussini, og betra um trygdina í Outlook. Aftaná at I Love You virussin innan 12 tímar, megna›i at ger›a ska›a fyri yvir 10 milliardir dollarar, hava fleiri og fleiri givi› júst Microsoft skuldina av at hetta ber til. Hetta kemst millum anna› av, at eins og vi› Melissa virussini, i› gjørdi um seg í fjør›, hevur ta› veri› út frá Microsoft forritum, at byrjunarskotini til heimsumfatandi spja›ingina kom. Ein av grundunum til at I Love You bleiv so kendur, er at MS Outlook sendir forrit ví›ari vi› telduposti, uttan at trygdardskipanin er til hind- urs fyri hesum. – Vit hava gjøgnumgingi› trygdarspurningarnar í sam- band vi› Outlook, sera gjølla seinastu vikurnar, sig- ur Steven Sinofsky, stjóri á Microsoft Associated Press. Tí kemur Microsoft nú vi› eini ókeypis dagføring av Outlook, i› kann heintast á netinum. Men sagt ver›ur at øll hol framvegis ikki eru ste›ga›i. N‡ggju útgávurnar av Outlook fara ikki longur at loyva egnum forritum at senda teldupost av sær sjálv- um. Í sta›in skal ein ávaring gera brúkaran varan yvir vandan vi› sjálvvirkandi telduposti. Antivirus dagføringin er klár í hesi vikuni, men í fyrstu syftu, bert til Outlook 98 og Office 2000. Microsoft vísir sam- stundis á at broytingarnar merkja, at vanlig (sakleys) forrit eisini ver›a ste›ga›i, og at brúkarin má liva vi› fleiri ávaringum og minni brúkaravinarligheit. Seinastu tí›ina hava vit skriva› nokkso nógv um n‡ggjar teldútbúgvingar, i› eru settar á stovn í Føroyum, ella sum ætlanin er at seta á stovn. Tí hevur ta› kanska ljó›a›, sum hevur ta› veri› púra øskukalt á útbúgv- ingarøkinum teldútbúgving- um vi›víkjandi, men so er ikki. Tí í 1982 tók Føroya Handilsskúli datanomút- búgvingina á skránna, og gongur alt, sum ætla›, so ver›a n‡ggir flokkar tiknir inn í heyst eisini. Tørvurin var stórur Tá Handilsskúlin í 1982 fór undir datanomútbúgvingina, var tørvurin á eini slíkari út- búgving rættiliga stórur. Edv-fyritøkan Elektron hev›i brúk fyri at geva fólki bókligan førleika, og hand- ilsskúlin var til dystin fús. Undirtøkan var gó› og næmingarnir komu í høv- u›sheitum frá Elektron, ella frá ø›rum teldufyritøkum í b‡num Solei›is er kortini ikki longur. Um ta› er tí, at øll starvsfólkini hjá teldufyri- tøkunum, nú eru útbúgvin, ella um ta› er tí, at teldufyri- tøkurnar nú seta fólk, sum hava bókliga førleikan upp á pláss, skal ver›a ósagt. Kort- ini er naka› sum bendir á ta› seinna. – Nú eru ta› serliga teldu- vørar á stovnum, sum taka datanomútbúgvingina. So at siga allir stórir stovnar hava telduvørar í dag, og hjá teim- um er datanomútbúgvingin sera gó› eftirútbúgving, sig- ur Ragnar Magnussen, sum leggur afturat, at datanom- útbúgving er fyri teldufólk ta› sama, sum merkonom er fyri skrivstovufólk. Ein blanding av eftirút- búgving og dagføring av teimum seinastu broytingun- um, sum ta› eru so ómeta- liga nógvar av í telduheim- inum. – Útbúgvingin er altí› dagførd vi› tí seinasta n‡ggja. Tak til dømis java- programmering, sum ikki øll kenna til, sum starvast vi› teldum. Ta› ver›ur dagført alla tí›ina, á øllum økjum, sigur Ragnar. Vanligt hevur veri›, at bert tveir flokkar hava veri› hvørt ári›, men í ár hevur skúlin roynt seg vi› f‡ra flokkum. Datamatikararnir og datanomarnir hava veri› í flokki saman, og ta› hevur givi› gott úrslit, grei›ir Ragnar frá. – Datamatikararnir hava ikki so nógvar praktiskar royndir, og tí hevur ta› veri› gagnligt fyri teir, at vera í flokki saman vi› fólki, sum hava praktiskar royndir. Samstundis fáa teir meira at velja í. Seks modul og ein høvu›suppgáva Ta› er sum sagt Handilsskúl- in, sum samskipar útbúgv- ingina, sum er sett saman av modulum. Eini 20 ymisk modul eru at velja í, og fyri at kunna kalla seg datanom, skal ein hava tiki› 6 modul, umframt at ein eisini skal hava gjørt eina høvu›supp- gávu. – Næmingarnir velja sjálvir hvørjar lærugreinar tey taka, men vit bjó›a bert tvey skei› út um ári›. Tí er ta› undirtøkan, sum avger, um ta› yvirhøvur ver›ur naka› skei› ella einki, grei›- ir Ragnar frá. Hann sigur, at tá næm- ingarnir skulu til eina próv- tøku í hvørjum moduli, og tann próvtøkan skal klárast vi› einum 6 tali. – Men ætlar næmingurin at fáa sær endaligt prógv, so skal hann gera eina høvu›s- uppgávu, sum skal hava eina ávísa stødd. Uppgávan skal sí›ani dømast og verjast vi› enn eina próvtøku. Tá tann royndin er sta›in, kann næm- ingurin kalla seg datanom. Útbúgvingin er skipa› so- lei›is, at at undirvíst ver›ur ein hósdag og ein fríggjadag um mána›in. Undirvíst ver›- ur 48 tímar í hvørjari læru- grein, men Ragnar Magnus- sen, sigur, at størri parturin av arbei›inum er heimaar- bei›i. – Ta› er eingin vón at klára seg vi› bara at ganga í skúla, tí í minsta lagi helvtin av arbei›inum, skulu næm- ingarnir gera uttanfyri skúla- gátt, sigur Ragnar. Samstarv vi› danir Hóast datanomútbúgvingin er undir Handilsskúlanum, so er ta› ikki skúlin, sum let- ur lærarar til útbúgvingina. Flestu lærararnir koma úr Danmark, og tann best kendi er Allan Dresling, sum starv- ast vi› lærda háskúlan í Ål- borg. – Allan hevur undirvíst her í fleiri ár, men vit hava eisini havt lærarar úr Odense og í fyrstuni brúktu vit lærar- ar frá edv-skúlanum í Keyp- mannahavn, grei›ir Ragnar frá. Annars vísir Ragnar á, at ta› eru møguleikar fyri framhaldslestri hjá teimum, sum gerast datanomar. Lærdi háskúlin í Ålborg hevur gjørt eina útbúgving, sum er skip- a› vi› sjálvlestri og vi› und- irvísing, og tá hon er li›ug, kunnu tey lesandi kalla seg balchelor í datalogi. – Men ta› er ikki bara sum at siga ta›, at fara undir, og tey eru heldur ikki so mong, sum higartil hava tik- i› hana. Hon er sera tí›ar- krevjandi, og krevur sera nógva sjálvdisiplin, tí so stórur partur er sjálvlestur, grei›ir Ragnar frá. Hann leggur afturat, at tríggir før- oyingar vór›u lidnir vi› hesa útbúgvingina um ársskifti›, og teir eru teir fyrstu, sum eru farnir undir hana. Kostna›ur Ta› er sjálvsagt ikki ókeypis at fara undir eina datanom- útbúgving. Hvør lærugreinin kostar gó›ar 2.200 krónur. Tá er kaffi írokna›, tí næming- arnir eru í skúla heilar dagar. Afturat hesum skal so leggjast kostna›urin fyri til- fari. Lærubøkurnar kosta millum 700 og 1.000 krónur fyri hvørja lærugrein, so tá útbúgvingin er komin til høldar, eru umlei› 20 túsund krónur goldnar. So hugurin skal vera til sta›ar. Men, sigur Ragnar, ta› eru tey fægstu, sum gjalda ta› sjálvi, tí í mongum før- um er ta› arbei›splássi, sum vil hava, at tey taka útbúgv- ingina og í teimum førum eru ta› eisini tey, sum gjalda fyri útbúgvingina. Og gongur alt, sum skúla- lei›slan vil, so byrjar ein n‡ggjur flokkur av datanom- lesandi til heystar. Í løtuni er skúlin vi› at kanna og fyri- reika, og tá ta› er li›ugt ver›ur l‡st eftir næmingum. sveinur@sosialurin.fo Teldútbúgvingar í Føroyum: Datanomar – eftirútbúgving og faklig menning Í 1982 fór Føroya Handilsskúli undir datanomútbúgving- ina. Í fyrsta umfari vóru ta› fólk í vinn- uni, sum tóku hesa útbúgving, men nú eru ta› serliga teldu- vør›ar á stovnum og fyritøkum. Tørvurin er til sta›ar enn, og tí heldur útbúgvingin fram, sigur Ragnar Magnussen, stjóri á Føroya Handilsskúla