fríggjadagur 31. oktober 2003síða 3

4 Nr. 207 - 31. oktober 2003 Nr. 207 - 31. oktober 2003 5 – Tey næstu árini verða trupul at koma ígjøgnum hjá suður- oyingum, sigur Magni Laksáfoss, búskapar- frøðingur ØKISMENNING Áki Bertholdsen aki@sosialurin.fo – Skal Suðuroyggin menn- ast, er fremsta kravið at fleiri arbeiðspláss verða skapt í oynni. Serliga ar- beiðspláss til konufólk. Tað sigur Magni Laksá- foss, búskaparfrøðingur. Mikukvøldið var hann í Vági, har hann helt fyrilest- ur um støðuna í Suðuroynni fyri einum fullsettum Stór- um Pakkhúsi. Búskaparfrøðingurin nam við støðuna í oynni, sum hon er nú og hann nevndi eisini nakrar møgu- leikar fyri, hvussu oyggin kann vinna framá aftur. Magni Laksáfoss segði, at hesi seinastu árini hevur búskaparliga framgongdin í Suðuroynni verið líka stór sum í Føroyum annars. Men støðið er nógv lægri enn í Føroyum annars. Nevnt varð á fundinum, at miðalinntøkan í mið- staðarøkinum liggur um 150.000 krónur um árið, men í Suðuroy er hon einar 30.000-40.000 minni. Magni Laksáfoss nevndi, at í Havnini eru umleið 8% av inntøkunum frá høvuðs- vinnunum, men almennar inntøkur og avleiddar vinn- ur standa fyri umleið 45% av inntøkunum í part. Í øllum Føroyum stava 28% av lønarinntøkunum frá høvuðsvinnuni, 34% stava l frá almennum tæn- astum, og 38% frá avleidd- um vinnum. Í Suðuroy er myndin heilt øðrvísi, tí her stava heili 43% av lønargjaldingunum frá høvuðsvinnuni, 30% frá almennum tænastum og 27% avleiddum vinnum. Í Suðuroynni er aldurs- býtið eisini skeivari enn í landinum annars við tað, at tað er stórt undirskot á konufólki í vinnuførum aldri. Hinvegin er tann yngri parturin av arbeiðs- styrkini minni enn í Føroy- um annars, men í Suðuroy er tann eldri parturin av arbeiðsstyrkini lutfalsliga stórur og somuleiðis talið á pensjónistum. Alivinnan í Suðuroy er í eini serligari støðu við tað, at herfyri stóð hon, saman við ymsum hjávinnum, fyri 15% av lønargjalding- unum. Sostatt arbeiddu eini 200 í alivinnuni. Nógv tey flestu vóru í syðru helvt í Suðuroy. – Koma vit so í ta støðu, at alivinnan minkar niður í ein fjórðing av tí, merkir tað, at eini 150 fólk missa arbeiðið og at arbeiðsloysið økist eini 10-15% - og tað rakar syðru helvt harðast. Stuðul er ikki altíð av tí ónda Magni Laksáfoss sigur, at tølini fyri, hvussu býtið í teimum ymsu økjunum er ímillum høvuðsvinnuna, al- mennar tænastur og av- leiddar vinnur, eru kring landið, vísir, at tað er uttan fyri miðstaðarøkið, at inn- tøkurnar hjá føroyska sam- felagnum verða skaptar. Sostatt er tað neyðugt at menna vinnumøguleikarnar úti um landið. – Tí er økismenning ikki ein stuðul til ymisk øki í landinum, men ein fortreyt fyri at allar Føroyar kunnu mennast. Og tað, sum eitt pláss, sum Suðuroyggin hevur brúk fyri, er ikki andahjálp, men vitaminur fyri at kunna styrknað og menn- ast. Hann vísir eisini á, at ein fortreyt fyri at menna tey ymsu økini, er, at tey hava somu møguleikar fyri at reka vinnu og at summi øki ikki eru verri fyri enn onnur. Tí mugu øll hava somu sømdir. – Men tað er so ymiskt, hvussu tey ymsu økini eru fyri. Fyri at kunna geva øll- um økjum somu sømdir, er tað sostatt neyðugt at við- gera tey ymiskt, sigur Magni Laksáfoss. Og í hesum sambandi helt hann, at flutningsstuð- ulin hevði stóran týdning, tí stuðul er ikki altíð av tí ónda, helt hann. Ein annar máti kann vera at fáa skip av avreiða her og at koma higar eftir fiski, tá ið hann skal avskipast. Mugu stovna ein Suðuroyargrunn Men Magni Laksáfoss legði eisini dent á, at skal Suðuroyggin fóta sær aftur vinnuliga og skal aftur- gongdin í fólkatalinum vendast, skal ein størri, miðvís ætlan til, tí tað gerst ikki eftir einum degi. Hann segði tískil, at líka- mikið hvørji tiltøk verða sett í verk, verða tey kom- andi árini strævin hjá suðuroyingum. Men hann helt, at at suðuroyingar mugu seta seg niður at finna útav, hvar forðingarnar eru. Hann nevndi flutningsmøguleik- arnar, sum eina forðing. Onkur annar nevndi, at fíggingarstovnar kravdu hægri rentu av virkjum úti um landið enn av vikrjum í meginøkinum, tí vágin var størri. Hann helt eisini, at tað var neyðugt at gera eina Suðuroyarætlan og at skipa ein Suðuroyargrunn, sum kundi stuðla uppundir vinnuliga menning. Hann nevndi Føroya- grunnin sum dømi, sum stuðlaði Kjølbro, hann nevndi eisini Sandoyarætl- anina, sum gjørdi, at tey bæði fiskavirkini í oynni, lótu uppaftur. Hann nevndi Fìggingargrunnin frá 1992, sum bjargaðu bankunum og Framtaksgrunnin, sum bjargaði Fiskavirking og Fiskasøluni. – Tey tiltøkini hava rigg- að væl. Hví so ikki stovna ein Suðuroyargrunn?, spurdi hann. Neyðugt við størvum til konufólk Magni Laksáfoss segði, at tað týdningarmiklasta fyri økismenning er, at arbeiðs- pláss verða skapt. – Verða ikki støðug ar- beiðspláss, fæst fólk ikki at trívast. Tí er hvørki nýggjur Smyril ella nýggir tunlar fremsta fortreytin fyri menning í Suðuroynni, tó at tað kann loysa nakrar trupulleikar. Hann helt, at tað var harmiligt, at játtanin til gransking verður skerd, tí júst gransking kann innan høvuðsvinnuna menna nýggja vitan og nýggja tøkni og tað kann føra menning við sær til tey ymsu økini, hóast gransk- ingin er mitt í Havnini. Men sum hann hevur víst á, er undirskot av konufólki í vinnuførum aldri og tað kundi bent á, at ov fá størv eru av tí slagnum, vit van- liga nevna konufólkastørv. Tí helt hann, at suður- oyggin átti at sligið seg saman um at bygt eitt ellis- og røktarheim til eini 50 fólk. Og hann helt, at týdning- urin av hesum, sum ar- beiðsskapandi tiltak skuldi ikki undirmetast, og eitt ellis- og røktarheim var ein skilagóð íløga, tí tað var ein íløga, sum ikki slepst und- an undir nøkrum umstøð- um, tí talið á eldri fólkið økist so nógv. – Á einum røktarheimi til 50 búfólk eru eini 100 størv. Tað er í nógv størst- an mun konufólkastørv og talan er um góð og trygg størv við góðari løn, sum ikki eru bundin at, antin tíðirnar eru góðar ella vánaligar. Samstundis skapar tað stóran tryggleika í økinum. Til samanberingar vísti hann á, at miðal lønin hjá eini flakakvinna í syðru helvt í Suðuroy er ikki meiri enn 65.000 krónur um árið. Hann mælti tískil suðuroyingum til heldur at byggja eitt ellis- og røktarheim, heldur enn at slást við myndugleikarnar í Havn um at flyta eini 8-10 almenn størv úr Havnini og Suður. –Tað førir onga leið, tí hóast tað væl letur seg gera, vísir tað seg í veruleikanum altíð at verða heilt ómøguligt, í hvussu so er í einum tali sum ger nakran sum helst mun. Neyðugt at leggja kommunur saman Og so helt búskaparfrøðingurin eisini, at Suðuroyggin var so lítil, at tað var ongin orsøk til at býta hana sundur í eina syðru- og eina norðaru helvt. Hann helt tvørturímóti, at kommunusamanlegging er ein fortreyt fyri menning. Er ikki vilji til at leggja Suðuroynna í eina kommunu, kann hon leggjast saman í tvær kommunur í fyrstu atløgu, tí so gongur ikki long tí, áðrenn tey, sum eru ung og børn í dag, leggja saman til eina kommunu, tað var hann vísur í. – Tað er neyðugt við kommunusamanlegging, tí broyting er ein fortreyt fyri menning. Ein fastlæst støða kann forða fyri, at broytingar henda og tí kann ein broyting í sær sjálvum føra til, at broytingar kunnu henda. Hinvegin heldur hann ikki, at tað verður bíligari at umsita eina stóra kommunu í Suðuroynni. Men tað kann verða við til at skapa fram- burð og tað kann gera sitt til, at taka onkrar skipanir burtur, sum forða fyri fram- burði. – Tað er eisini eitt ógvu- liga sterkt signal til land- sins myndugleikar um, at her býr fólk, sum vil hava broytingar og her búgva ikki tveir partar, sum stríð- ast ímótri hvørjum øðrum. Sjálvur heldur hann, at ein kommuna er tað rætta, tí tað fer at fáa suðuroying- ar at meta um oynna sum eitt øki. – Allir suðuroyingar eru í sama báti, so hví kappa oynna í helvt, spurdi hann. Ein stór kommuna verður eisini nógv betri før fyri at fremja stórar útbyggingar. Suðuroyggin má fáa vitaminir fyri at styrkna – Skal suðuroyggin fóta sær aftur, verður neyðugt at gera ein Suðuroyargrunn, sum kann stuðla vinnulívið í oynni á sama hátt sum Føroyagrunnurin stuðlar Kjølbro, fíggingargrunnurin bjargaði bankunum og framtaksgrunnurin stuðlaði Fiskavirking og Fiskasøluni. Men tað er eisini neyðugt at skap fleiri størv til konufólk og tí hevði tað havt stóran týdning ast bygt eitt ellis- og røktarheim afturat Arbeitt verður í Mentamálaráðnum við ætlanum um at flyta Føroya Fólka- háskúla til Sands. Leiðsla og starvsfólk skúlans hava eingi ítøkilig ting fingið á borðið, men eru ivasom um ætlanina SKÚLAMÁL Edvard Joensen Landsstýrismaðurin við mentamálum hevur ætlanir um at flyta Føroya Fólka- háskúla til Sands. Ætlanin er løgd fyri leiðslu og starvsfólk skúlans, sum siga seg vera ivasom um hana. Tað er Annita á Fríðriks- mørk, landsstýrismaður við mentamálum, sum hevur lagt hugskotið fyri leiðslu Háskúlans. Fríðfinnur Johnsson, for- maður fyri stýrið fyri Før- oya Fólkaháskúla, váttar, at stýrið hevur fingið kunn- leika til eina slíka ætlan. Men har eru eingi ítøkilig ting at taka støðu til, sigur hann. Tað einasta, stýrið veit, er at hugskotið hevur verið havt á lofti munnliga, og at starvsfólkini á skúlanum eru kunnað um tað. Men tað eru nógvir spurningar, stýrið hevur at seta teimum, sum koma við uppksotinum, sigur Fríð- finnur Johnsson. – Vit vita einki um, hví skúlin skal flytast. Vit vita einki um, hvussu skúlin skal skipast í framtíðini, um hann verður fluttur. Vit vita einki, um, hvussu skúl- in skal fíggjast. Og vit vita einki um, hvør skal ganga á einum nýggjum háskúla á Sandi. Skulu tað vera há- skúlanæmingar, sum vit kenna teir í dag, ella skulu tað kanska vera næmingar, sum hava tilknýti til aðrar skúlar samstundis? Er møguliga talan um at leggja fleiri skúlar saman? Einki av hesum hava vit fingið nakað sum helst at vita um, sigur stýrisformaðurin fyir Føroya Fólkaháskúla. Hann hevur fingið fund- arboð í Mentamálaráðnum tann 10. november, har málið skal viðgerast, sigur Fríðfinnur Johnsson. Tá fer so stýrið á fund við lands- stýrismannin og umsiting- ina í Mentamálaráðnum. Og har vænta tey at fáa nakað ítøkiligt á borðið. Tekningar og skrivligar ætl- anir, sigur Fríðfinnur Johnsson. Stjórin á Føroya Fólkahá- skúla, Rói Patursson, váttar fyri Sosialinum, at hann var á fundi við umboð fyri Mentamálaráðið allan mikudagin. Men hann vil ikki upplýsa nærri um fundin annað enn, at hann er ivasmur um tær ætlanir, hann hoyrdi um. Eisini háskúlastjórin sig- ur, at har kom einki ítøkil- igt á borðið. Bara munligar frágreiðingar um møgulig- ar ætlanir, sigur hann. Tað kom eitt tilboð um at flyta skúlan. Meira vil hann ikki siga um tað. Hann váttar tó at hava frætt, at starvsfólkini á skúlanum eru ikki serliga fegin um hugskotið at flyta aldargamla Háskúlan til Sands. Eisini háskúlastjórin skal á fund í Mentamálaráðnum tann 10. november, sigur hann. Og tá væntar hann, eins og stýrisformaðurin at fáa nakað ítøkiligt fram um hesa ætlan, sigur hann. Sosialurin hevur tosað við lærarar á Føroya Fólka- háskúla, sum siga frá, at tey beinleiðis hava fingið til- boð um at flyta til Sands saman við Føroya Fólkahá- kúla. Gjarað varð út við, at flyta tey suður, skal teimum vera tryggjaður bústaður í oynni, áðrenn flutt verður. Lærararnir siga, at tey hava øll afturvíst hesum tilboði. Tað samsvarar eisini við tað, háskúlastjórin sigur seg hava hoyrt. Eisini Mentamálanevnd Løgtingsins hevur frætt um ætlanina og hevur spurt seg fyri hjá Mentamálráðnum, men hevur heldur ikki fingið nakað ítøkiligt at vita. Annita á Fríðriksmørk, landsstýrismaður við mentamálum, var á ferð heim aftur av Norðurlanda- ráðsfundi í Oslo, tá roynt varð at fáa viðmerking frá henni, áðrenn blaðið fór til prentingar, so tað eydnaðist ikki at fáa hennara við- merking til málið. Ætla at flyta Háskúlan til Sands Rói Patursson, stjóri á Føroya Fólkaháskúla, váttar, at hann hevur frætt um ætlanir um at flyta Føroys Fólkaháskúla til Sands. Men ætlanin er so lítið ítøkilig, sigur hann, at hann vil ikki gera viðmerkingar, fyrr enn henn hevur okkurt skrivligt í málinum Mynd: Jens Kristian Vang C M Y K 5 4