leygardagur 4. oktober 1997síða 11

Nr. 189 - 4. OKTOBER 1997 Nr. 189 - 4. OKTOBER 1997 Fróðskaparsetrið hevur eftir uppskoti frá Føroya Tannlæknafelag skrivað út ritgerða- og savningarkapping undir heitinum >Tannasjúkur og tannarøkt«. Freistin at lata inn tilfar er sett til 1. august 1998. Gjøllari upplýsingar fáast á Fróðskaparsetrinum Tannlæknin man ivaleyst vera tann persónur, ið hevur verið atvoldin til størst ræðslu og hevudbrýggj millum manna. Í dag kunnu vit sum heild siga, at hetta er broytt nógv til tað betra Tannlæknarnir eru vorðnir fleiri, útbúgvingin munandi betri, og tøkniligu framstig ini hava verið til stóran bata fyrst av øllum fyri >sjúk lingin« Tað eru ikki meira enn gott 50 ár síðan, skipað tannarøkt byrjaði av álvara í Føroyum. Aðrenn ta tíð máttu fólk hjálpa sær sum frægast, tå tannapfnan her) aði. Men fyri o.u. 150 árum síðan, vita vit, var tanna sjúkan »brendar tenn« mest sum ókend hjá okkum Í tókum tíma Tannasjúkur og tannarøkt er eitt líuð granskað oki í Før oyum. Hetta er tí eyðsýnt evni til eina ritgerða- og savningarkapping, har ser ligur dentur verður lagdur á at fáa lýst ein so stóran part av tannheilsusøgu okk ara, sum gjørligt er Millum okkum eru fólk sum hava upplivað tíðina tá fyrstu útbúnu tannlæknarnir komu til landið við eitt nú traðkiborimaskinu. Fyrstu virkandi tannlæknar í Før oyum liva enn, og bæði teir og fólk annars hava nógvar royndir og hendingar at minnast aftur á. Tað er kanska í tókum tíma, at vit eru farin at hugsa um at fáa fest á blad »tannasøguna« Tvær yrkingar eftir Hølderlin Er ikki heilagt mær hjartað? Um ritgerða- og savningarkappingina 1997-98: Søgan um tenninar Brot år farnum tidum Í greinini »Tå tannlækni kom á Tvøroyri« (Diml. 31 mai 1997) skrivar Axel Mortensen m.a. um við gerðina ímóti tannapinu Hetta var síðst í 1920-num, tá bretin Arthur Brend ar beiddi sum tannlækni í Før oyum: >Borurin varð drivin við fótatraðki El-ljósið kom á Tveroyri 1928 Tannapínan var tá á døg um ein sonn plága, og ofta kom pinan um náttuna. Ein astu ráðini vóru at balla ull int plagg um kjálkan, men tað gjørdi íkki stóran mun altíð. So var at koyra vatt upp á ein svávulpinn og dyppa hann í akvavit og smyrja upp á tonnina. Teir gomlu søgdu ofta, at teir vóru byrjaðir at skráa fyri tannapínu og sluppu av við hana so hvert sum teir hildu á at skráa, men seinasti út vegurin var at trekkja Ut. « Og hann heldur fram »Nogv varð tosað millum óvitar, áðrenn Kaaber kom suður, hvussu ræðuligt hetta var, at hann fór at bora, ser liga í framtenninar, og tá hann fór at nervaviðgera tenn, tá nervin ikki var deyð, og ringdi seg upp eftir nålini, sum ein slanga.< Nógvir møguleikar Í sambandi við eina ritgerð ella annað innsavnað tilfar kundu brot sum hesi verið brúkt at:arbeitt víðari við Eitt, sum telur nógv í hesum sambandi er at fáa eldri fólk at greiða frá hendingum, sum tey minnast aftur á tá talan er um tannsjúkur og tannarøkt, og festa hetta á blað ella band. Eldri fólk, sum hava hug at vera við í Er ikki heilagt mær hjartað, av fagrari lívi á tremur, nú tá id eg man elska? Hvi virdu tit meir hinar dygðir, tá ið eg stoltari var og orðfremri og tómur? Fjøldin man fagna tí orði, ið rópast um stræti og geilar, trælurin virða man bert tann, ið útinnir sítt vald; og tað guddómliga síggja bert tey, ið guddómlig eru. Veit henni, holli andi Veit henni, holli andi, av fylling …tømandi blómur, veit henni higar á fold ævigan blómandi ungdóm! Sveipa í tínari gleði hana, so ei hon sær tíman, har hon eina og fremmand, hin fagrasta fagra, man liva, til hon umsíður í landi og dýrd teirra sælu skal fevna systrarnar blaðu, sum alsknar á døgum Phidiasar ráddu. 66 » Fyrsta tannlæknarøntgen í Føroyum kappingini, kunnu eisini sjálv royna seg við penni- num ella bandupptakara- num. Eisini kundi verið hóskandi at tíkið evnið upp í skúlunum, har t.d. ein heil- ur skúlaflokkur ella partur av honum stendur fyri rit- gerðini ella tí innsavnaða tilfarinum. Møguleikarnir eru sum skilst nógvir Ritgerð ella savning Ritgerðarkappingarnar hjá Fróðskaparsetrinum eru vanliga eisini savningar- kappingar. Og soleiðis er eisini í hesum føri, nú talan er um at skriva ritgerð og/ ella savna inn tilfar í sam- bandi við tannasøguna. At meta um innkomna tilfarið verður sett ein dómsenvnd, sum eisini tekur stóðu til, hvussu virdislønirnar verða býttar. Fróðskaparsetrið vil eftir førimuni leiðbeina teimum, ið kundu hugsað sær at ver- ið við í kappingini. Ahugað kunnu venda sær til Seturs- skrivstovuna, Handan Á $, 100 Tórshavn, tel. 15302 130 handrit Síðan Fróðskaparsetrið byrjaði at skriva út r:tgerð- arkappingar í 1970 hava verið 24 ymisk evni at kappast um. Fleiri enn 130 handrit/savningar eru kom- in inn, og samanlagt eru latnar uml. 100.000 krónur í virdislønum umframt aðr- ar heidurslønir, eitt nú bøk- ur og tílíkt. Støddin á virðis- lønunum verðir í mun til dygdina og mongdina av ritgerðum, ið verða latnar inn. Tað mesta, ið er latið fyri einstaka ritgerð er 6000 krónur