leygardagur 22. november 1997síða 14

hv nevnir hann hana við eini ábending til »Wuthering Heights« hjá Emily Bronté 1 at senda lækn- æv. Dagin eftir s tikið lívið av 1 fer stutt eftir im giftist Srsim „Og fimm ár seinni var alt samband teirra millum slit- ið. hóast tey ongantíð vórðu skild. Grímur á Nesi gjørd- ist skald og drykkjumaður og gitin kvinnudårari«. I endanum eru vit aftur i nu tíðini, og spurningar úr for- tíðini verða havdir á lofti Í ungdómstíðini í Kjøp- inhavn heyði Grímur eina- ferð. tey vóru ávegis at síggja »Når vi døde vågner« eftir Henrik Ibsen, skirt Katharinu la froide majeste tann kalda tignin - og sagt henni. at orðini vóru úr eini yrking hjá Baudelaire. Hann skoytir uppí. at Charles Baudelaire er hansara alter ego. Hon spyr nú ein av gestunum, hver merking býr í hesum orðum og fær samanhangin: >Strálar um ævir sum ein ónyttug stjørn- a / tann kalda tignin hjá ti ófruktbaru kvinnuni« Tá ið gestirnir eru farnir, fær hon vitjan av teimum deyðu. Fyrst kemur Julius og sigur henni, at børn og abbabern teirra sova tvs tey børn, tey kundu havt - og hon spyr hann, hví hann ikki bíðaði. Men tá svarar Grímur til, at tað hevði ver- ið til fånytis, ti so var hann bara komin aftur. Og børn- ini hjá teimum báðum eru yrkingasøvnini Hvussu vikur og vendir, so er hon Hansara. At hann ikki synir henni nakad um- hugsni yvirhøvur, er lika- mikid, hon er ein finna i hansara fyrilitaleysa talvi. Og einastaðni verður sagt, at hóast hann hevði havt ráð at lata hana vinna júst í talvi, so hendi hetta sjáldan. Søg- an endar við, at dansistovu- dyrnar fara upp. og Grímur veðrast burtur: »Men íti tey hvurvu, helt Katharina seg hoyra eitt smellandi ljóð. sum av einum endaligum talvleiki« Søgan snyr seg um listina og livid og um tey tvityddu og spentu viðurskiftini hjá listamanninum bæði til lívið og til listina. Droymast kann um jarðarlívið. men tann treytin, at tú ert borin til listamann, vikast ikki Fyri hesum má alt víkja Eisini tey. sum standa tær næst „Ein ónyttug stjørna« er - hóast áhugaverð - ikki full- borin. Teir einstøku partar- nir megna ikki at gera eina samansjóðaða heild. til tað verður ov nógv drigið uppí og úrslitið er. at søgan liðast sundur. so at summi brot koma at standa so undarliga fyri seg sjálvi. Meginút- søgnin gerst tiskil kåmari og ógreiðari. enn neyðugt var. Filosofisk frásegn Fyribils seinasta stuttsøgan hjá Hanusi Andreassen fer fram >á 21. aldarmóti< og tykist tí at seta á eina heilt aðrastaðni enn tær undan farnu. Rák og fatan í søguni eru kortini hini somu. sum eyðkenna skaldskapin sum heild Ovggin hjá Dr Goll ferðast líkasum tann undan- farna søgan á fleiri tíðarstig- um. men haraftrat eisimt í dreymi. Lagt verður mitt í vaðið: >Vit sigldu norður- eftir, og motorurin sjóðaði sum ein heimligur ketil Hvørji >vit< eru, fær lesarin ikki at vita, men við søgulok kann ein hampilig giting gerast Fråsøgumadurin hugsar aftur til sina fyrstu vitjan »til meistarans land«, sum greidliga er Sveits, men hvør »meistarin« er, verður ikki sagt Í næstu løtu eru vit aftur umborð á skipinum. har frå- søgumadurin sovnar og droymir dreymin, sum myndar meginpartin av seg- uni. I dreymi er skipið ikki farið avstað enn, og uttan fyri kaffibarrina á keiini metir hann gamla vinmann- inum Lukasi, sum hevur valt eina meiri itøkiliga kós enn ta eysturlendsku. Lukas biður hann koma við sær. hann skal vísa honum nak- 20, og meðan teir koyra, for- telur Lukas um Dr Goll Dr Goll hevur ríkað seg upp og fingið hendur á eimi oyggj. har hann hevur bygt sær eina >glæstriborg í bý- zantinskum sniði, við fýra leykskaptum tormum=<. Og nú kemur endamálið vid út- ferðini: meðan teir báðir hyggja at, verður oyggin hjá Dr Goll sprongd í luftina Aftanfyri stendur Koyrilin, felagsskapurin hjá Lukasi, sum ikki longur vil sita hendur í favn, meðan lúsa- kjálkar ríka seg upp og landið afturfyri fellur í ar- móð. Hetta vísir seg tó heldur ikki at vera nøkur loysn. Tí Lukas krevur tagnarskyldu av fråsøgumanninum, og tå ið hesin himprast, verður hann skotin. I somu løtu vaknar hann umbord å M/S Nirvana, loysir av vid róðr- ið. og tankarnir fara aftur til ta ferðina, hann vitjaði í landinum hjá meistaranum Søgan endar við hesum báðum reglum: So reistu vit aftur mastur við laðbergsklett og sigldu inn í dýrd hina kvirru nátta Hetta eru útgangsorðini í týðingini hjá Hans Dals- gaard av yrkingini >Papar< hjá Davíði Stefánssyni frá Fagraskógi. >Oyggin hjá Dr Goll< hevur ein næstan jarOfrødi- ligan bygnað. har flógv er løgd oman á flógv. um som- u tíð sum gongir og syllar skjótast í ymsar ættir. Á yv- irflatanum er søgan einføld, men grevur tú bert eitt vet niður, so kemur ein stak samansettur bygnaður til sjóndar, har bæði europeisk og eysturlendsk mentan hava latið tilfar til stóðið Stuttsøgan snýr seg greid- liga um undirgang og leitan eftir eini nyggjari ætlan vid tilveruni. Tað gamla verður sett upp ímóti onkrum nýggjum, sum ikki rættiliga er funnið enn, hóast kósin er sett eystureftir »Oyggin hjå Dr Goll« å tremur av békmentaligum hugasambondum. og endar- eglurnar úr »Papum« fáa fram ein parallell millum søgu og yrking. Í yrkingini eru tað írskir einsetumenn, sum taka »bøkur, blød og fjødurstav« og flýggja und- an einum fólki. har svik og bróðurmorð verður hálov- að A sama hátt sum einsetu- menninir, rýma tey umborð á M/S Nirvana undan eini andleysari mentan, sum tá aftrat hevur koyrt landið á húsagang. At, sum Lukas og hansara menn, venda øksini og svørdinum ímóti kúgar- unum sjålvum, verður vist aftur sum ein óbrúkilig loysn. Harðskapur elur harðskap. Hesar báðar seinnu søg- urnar hava ymiskt í felag Tær eru báðar royndir at seta á eina aðrastaðni enn í tí undanfarna skaldskapi- num, báðar eru settar saman av søgum innan í søgum, og tær ferðast á fleiri tíðarstig- um. Hetta ger tær fløktari enn tær undanfarnu, og i vissan mun eru tær b6k- mentalig putlispøl. Tekn- ikkurin at fella søgur inn i hverja aðra veitir góðan møguleika at draga ymislig brigdi og temu upp í leikin og lýsa tey við hverjum gðr- um. Bágin er, at lesarin hev- ur ilt við at halda skil á, hvar hann flýtur, og hvønn tydn- ing åvisar hendingar hava fyri søgugongdina. SAMANFATAN Eitt afturkomandi tema i øllum skaldskapinum er iv- in. Hetta ikki at tora at taka eina avgerð, ongantíð rætt- iliga vita, hver stødan er, og hvat tú skalt gera. Tað 6- trygga, døpurhugin, er eitt mynstur potað niður í drongin í barndóminum, og hann stríðist langt inn í manndómin at gera seg leysan. Barnaårini, ið onkurs- vegna áttu at verið eitt paradís, eru av vaksna- mannaávum vorðin eitt helviti. At síggja til skal alt vera so deiligt, men yvir- flatin er ein glæstrilygn. og undir henni býr tann tvitni veruleikin. Tú kanst siga, at barnaárini seta fót fyri tí vaksna manninum. Gongdin í >Dóttir av Proteus< fellur í trimum. Fyrst er fråsøgumadurin har hann er settur á fold, og í stóran mun má hann lata sær lynda. Í øðrum umfari hevur hann slept (Ó)trygga upprunanum, men er ikki komin á nakað mál. Loksins er hann komin longri fram á leiðini, men ikki har ætl- anin v ar. Í >Við tendraðum lykt- um« góðtekur fråsøgumad- urin at enda seg sjålvan og tekur vid kostinum at standa uttan fyri vanliga samfelag- ið. Hvussu hann virðir seg sjálvan, er ikki longur treyt- að av. hvat onnur halda ella meina. hetta er honum nú líkamikið Tey bæði fyrstu søvnini gera sostatt eina heild »Hotel Heyst< og søgurnar, sum koma seinni, flyta seg á ymsan hátt tematiskt, men kortini takast tær í stóran mun við teir somu eksistent- iellu trupulleikarnar Stuttsøgurnar eru í stóran mun um at vera í einum til- veruumskifti, í einum tóm- rúmi millum barna- og ung- lingaár og millum unglinga- og vaksnamannaár. Í einum tílíkum umskifti stendur tú í váða, hevur slept eini stød- u, uttan at ein nýggj er kom- in í staðin, og vandin fyri at forfarast er stórur Nívandi tilveruumskifti er ein av høvudstrædrunum i skaldskapinum, og sjålvt seinasta søgan. »Oyggin hjå Dr Goll«, hevur umskifti sum tema, men å einum ødr- um stødi enn i t.d. >Dóttir av Proteus«. Allar hesar broytingar eru kortini í ætt og eru brigdi av einum ynski og eini vón um, at ein ødrvisi tilvera má finnast At tað má bera til at liva uttan at gerast partur av ein- um meldri av ákoyrandi slúkni ella at ana, krógvaður til viks frá tilverunnar al- faraveg. Samanfatandi kann hetta nevnast dreymurin um eina aðra leið, og serliga í seinni søgum verður tann eysturlendska havd á máli. Kortini verður longu borið við hana í >Tí bláu kann- uni< Í søgunum hjá Hanusi Andreassen verður tað eis- ini gjørt greitt. at elli og friður ikki neyðturviliga eru tvíburar. Tvær søgur - »Ge rontiskt millumspæl< og „Deyðans kossur> - snúgva seg beinleiðis um, at menn á gamalsaldri tvørturim6t at binda frid brenna enn harðligari á, nú árini fyri framman fækkast Amerikanska fyrimyndin Skyldskapur við Edgar All- an Poe ger í fleiri fórum vart við seg. Kvinnumyndirnar hjá báðum eru tíðum eyð- kendar av eini tvítáttaðari kenslu av angist og atdráttri Hanus Andreassen brúkar eisini av og á ein Poe'skan teknikk i søgubygnadinum Eins og hesin ferðast hann vidhvørt á fleiri tíðarsugum um somu tíð og við reddum inni í høvudsrøddini, so at lesarin ikki er fullkomiliga vísur í, hver rødd er tann narrativt galdandi. Ein 6- tryggleiki verður aldur fram, ein óvissa, sum er spenningsskapandi. Demi um eina søgu av hesum slag er >Dóttir av Proteus«. Í einum ødrum líkist Han- us eisini Poe, og tað er hetta at skriva í mun til bókment- ir, at relatera til skaldskap uttan fyri søguna, og at søg- løg hjå knut olsen Her við strendur hevur staðið Nr. 224 — 22. NOVEMBER 1997 an stendur í beinleiðis lut falli til eitt ella fleiri onnur ritverk Bróðurparturin av søgu num er at síggja til grund aður á egnar royndir, og hesar verða so ílatnar ym iskar hamar. fevnandi frá endurminning til alvitandi fråsøgn í triðja persóni, men skyldskapurin felist alla tíð ina. »Ein ónyttug stjørna« er einasta søgan, har høv undurin fer heilt út um seg sjálvan og egnar uppliving ar. Á vegamótinum millum at vera barn og vaksin hevur menniskjan lætt við a! skumpa ábyrgdina frá sær Men friger hon seg ikki fri teimum, sum natúrliga hav: rátt yvir henni í barnaáru- num, leingir hon hetta vald langt inn í manndómin. Eir meginlind í skaldskapinum hjá Hanusi Andreassen er júst hetta frælsisstrid og síð ani bardagin ímóti at verða persaður í samfelagsins prokrustéssong. Skírnarletu faðir mildi blidliga meg tók at sær, meg sum barn sítt hava vildi, veitti sínar gávur mær Takksamur í sál og sinn mátt frá Guði her at finna, at hutt illa eg kann vinna. Hesa løtu sameint biðja vit av hjartans instu grund, at tú kirkjuna vilt styðja, kæri faðir, hverja stund væl við tíni veldishond; ver við henni um øll lond. Ger, at hon títt verk má inna, so at sálir frelsu finna A nm Hevpå mál og latið runga, so tað hoyrist vitt um vel, syngið lovsong hver ein tunga prísað Harra várum ei Varðveitt eru sannleiksorð, skímarfuntur, altarborð, enn her boðast troyst og friður, lvsins dyn, sæli tmdur. Hem ! Perm