leygardagur 3. januar 1998síða 9

Manta er skøtuslag, og hon kann geva stoyt, so tå doyrt ella verður merktur fyri lívið. Sonur Greciu er tæn- ari á vertshúsi og verður annars lýstur sum eim ungur, vakur drongur, men merki- liga herðasmalur. Tann stoytur, sum fråsøgumad- urin fær, flytir fråsøgnina aftur í 50im, og nú fær lesarin at enda søguna, sum alla tíðina hevur búð undir og sum ferð eftir ferð hevur gjørt vart við seg. Tær næstu meira enn hálvtrýss síðurnar umtalar fråsøgumadurin seg sjálvan sum »eg«, og søgd verður ein søga í søguni, ein søgu sum í mongum er sama ség- an sum »Hjartasorg« í søgu- savninum >Av longum leið- um« (1982). Nú verður ikki longur skift ímillum fyrr og nå, he; og har, vit eru bara í Manta í miðjum SOunum. Fyrst verður sagt frá Greciu, og at fråsøgumad- urin hjålpir beiggja hennara, Eduardo, at bera boð imill- um hana og vaktarmannsn á fabrikkini, Vicente. Hann hjálpir teimum eisini við at gera eitt bøli av fúnaðum bátum og rekaviði, reiðrið kalla tey tað. Tað gerst eisini greitt, at fråsøgumadurin er stórliga ávírkaður av tí næstan dýrisku atdráttar- megini hjá Greciu, at hann er í kynsbúningaraldri. Síðani kemur Betty Man- riquez upp í leikin og eldri bróðirin, sum er fullkomi- liga burturi í henni. Betty Manriquez er av góðari spanskari ætt - hon hevur mótsett Greciu hár í hand- arkullunum - men er for- eldraleys og býr hjá pápa- systrini í Manta. Svik Men fråsøgumadurin hevur ikki bara trupulleikar av at renna grindir fyri Eduardo og Greciu, royna at ansa eftir beiggjanum, sum fjepp- ist uppi i Betty Manriquez., hann verður eisini kroystur av Isabel og hennara vinfólkum. Isabel er dóttir sefior Paredes, sum eigur eitt fiskavirki og ikki dámar, at her kemur ein maður og vil gera eitt virki, sum fiskimenninir sjálvir skulu standa fyri. Hann og tann duldarfulli amerikanarin, Mister Brown, royna vid Isabels hjálp at lokka såttmålan hjå påpanum vid fiskimenninar burtur úr dreinginum. Mister Brown tosar um >tað reyða myrkrið, sum liggur á verðini<, og hann veit, at pápin hevur givid út yrkingasavn við júst hesum titli. Hann er áhugaður at vita, hvat påpin hevur tikist við, og hvar hann hevur ferðast. Við speisemi letur høvundurin drongin gera sær hesar tankar: Pápi er kendur í Amerika! Tað fari eg at siga við hann. Hann skal einki leggja í, at tey ikki lesa hann inni á Skålafjørd- inum, har hevur altíð myrkur valdað. Men hetta er nógv stórri, hetta er verðin sjálv, sum veit um hann og hevur fingið týð- ingar inn á stødirnar fyri allari heimsmentan. Her lýsir hansara navn, okkurt er so komið burturúr. Hvussu nógv er komið burturúr, fær lesarin at vita eitt sindur seinni, aftur í nútíðini, tá ið systkini fara á eina politistød, og teir á teldum vita meira enn gott er um pápan. Er drongurin kroystur frá fleiri síðum, so er pápin tað eisini. Fyrst er tað sefior Paredo og Mister Brown, hartil hava fiskimenninir verið eitt sindur trekir, tað hevur kortini gingið, men nú kemur ST-embætismaður úr høvudsstadnum og vil hava hann at gera arbeiðið ødrvisi. Seinni kemur enntá umboð av hevussteðini í Rom at leggja trýst á pápan. Seksualiteturin hjá frá- søgumanninum ger væl og virðiliga vart vid seg, og hann heldur, at bæði Grecia og Betty Manriquez hava áhuga fyri honum. Hann hevur eisini grund til tað, tí tær spæla upp til hann, og eitt kveldið lokka tær hann oman í reiðrið á strondini. Tær binda fyri eyguni á honum og lata hann úr - og fara so at flenna. Men hann sleppur ikki so, eyðmýk- ingin gerst enn verri: >Og aftanfyri er ein annar látur. Tað er Eduardo. Eg havi dorgina í hálsinum, og hann dregur spakuliga til sin«. Myndin av dorgini gong- ur aftur frá barnaárum hjá påpanum, har >Teir høvdu lokkað likkurnar við langari dorg, krøkt livur upp á húk- in, nú stoyttu tær seg og kulkaðu í seg<. Grecia er upp á vegin, og Vicente vil ikki gifta seg við henni, tí hann metir seg fín- ari, nú hann hevur fasta løn. Eduardo lovar ilt, og frá- søgumadurin má sum vant ganga ørindir fyri hann, tí >Dorgin situr føst niðri í hálsinum<. Úr gllum ættum verður hann kroystur og alramest í sínum egna huga, og hverjum skal hann vera trúgvur ímóti. Pápanum? Men hann hevur ikki sagt pápanum, at Vicente gongur ørindir fyri sefior Paredes. Skal hann hjålpa øllum teimum, sum av ymiskum orsøkum vilja hava hendur å såttmålanum? Hvør fær yvirvåg, girndin ella trú- skapurin? Alt er ein rudu- leiki. Hurlivasin gerst íkki minni vandamikil, tá ið pápi Greciu og brødurnir stutt eftir hava høgt Vicente niður. Eduardo er ikki við í hesum, tí hóast hann ikki er minni óður enn hinir, so hugsar hann fyrst og fremst um, hvat kann koma burtur- úr. Hansara ætlan er at hótta Vicente, at giftist hann ikki Greciu. so missir hann starvið su.n vaktarmaður. Skelkaði av deyða Vicentes gera foreldrini av, at børnini skulu sendast heim at ganga í skúla, og eldri beiggin gerst somikid frá sær sjálvum, at hann má hald- ast. Stutt eftir eru hann og Betty Manriquez stungin av. Var alt ikki á gosi frammanundan, so er tað tað nú. Isabel kroystir frá- søgumannin at vísa veg til reiðrið, har tað unga parið hevur krógvað seg, og frá- ségumaðurin verður av- bardur av tvíburabeiggjan- um. Kenslan av at vera sálarliga lamdur tyngir hann á botn: >og har er eingin makt í verðini, sum kann fáa meg uppundan aftur<. Kapitlid - og søgan úr 50unum - endar við, at ein skuggi kemur ímóti honum, og >Har koma ljóð frá tí, ikki ljóð av fólki men sum av djórum í neyð, nidursøkt ella undir vatni á stórum dýpi. / Nú fellur skuggin á meg. Eg bíði eftir tí seinasta høgginum«. Tað er lesaranum - i hvussu er hesum - eitt sind- ur ógreitt, hvør skuggin er, og hví hann er so uppøstur. Ivaleyst er tað Eduardo, sum eisini í nútíðini verður lýstur sum skøta við tí stóra skugganum, og hann høgg- ur sum hendan. Men hví skal hann lata ljóð frá sær? Er tað tí, at reiðrið er hans- ara, og partur í hansara ætlanum um at koma sær fram í samfelagnum? Nú er Vicente deydur, reiðrið sorað, og føroysku børnini verda senda av landinum. Spælid er spilt. Hevndin Aftur í nútíðini í Manta tek- ur Eduardo eina seinkaða hevnd. Hann hevði lovad at komið á gistingarhúsið eftir teimum trimum systkinum, men eingin maður kemur. Tey fara so túr á eina strond, og verða har rænd fyri bæði virðir og pappír av tveimum monnum við lummaturriklæði fyri andlitini. Løgreglan hevur lítlan hug at hjálpa fólkum, sum eru so býtt, at tey fara oman á eina oydna strond við øll- um sínum virðum. Men undir frágreiðingini kemur fram, át annar maðurin var óvanliga herðasmalur, og hin hevði myrkar lodnar hendur. Síðani verður spurt, um tey kenna Eduardo. Løg- reglumaðurin metir, at tey eru í vanda, og at tey mugu hava lívverju og annars sum“ skjótast til høvudsstadin Quito at fáa nýtt pass. - Just sum í 50unum hava tey ikki vitað, hvussu tey skulu bera seg at, og tað er vandamikið. Tey hava vitj- að fortíðina, og hon hevur hevnt seg. Í Quito renna tey seg eisini í fortíðina. Hesa ferð eru tað telduupplýsing- ar um pápan, og tey noyðast at vera undirbrotlig sum upprunafólkið, skulu tey sleppa av landinum. Við fruktfarvaðum EEC- passum fara tey upp í flog- farið, og ávegis til Europa hyggja tey hvert upp á ann- að: Tey hava fingið ein ser- ligan lit. Eduardo. Kann hann senda sín skugga so langt? Tað er ein litur av heimloysi, nú síggja tey tað týðiliga, lillareytt og illblátt er uppi í. Nakað sum liturin á tí yvirkoyrda beininum hjá pápanum. Tey eru fruktfarvað øll trý. Hóast Føroyar ikki eru limir í europeiska felagsskapin- um, verða systkini flokkaði sum EEC-borgarar, og hóast tey ikki hava ynskt tað, eru tey vorðin heimleys í mun til Manta. Tað er í hesum høpi ógvuliga upplýsandi, at tey einki fáa at vita um, hvat er vorðið av Betty Manriquez. Tey hava vitjað aftur á gamlar getur, men tær eru ikki teirra longur - um tær nakrantíð hava verið tað - so hvussu lagnan hevur lagað seg hjá teimum ymsu, er ikki teirra søk. Orðini um lítin á tí meiðslaða beininum vísir til næsta kapittul, har vit aftur eru stødd hjá påpanum, sum bókstaviliga er við at gerast heim-leysur. Ringråsin fullgjørd I seinasta kapitli verdur bod- id farvæl eins og i fyrsta kapitli, men hesaferð innan ta endaligu fråferdina. Påp- in sigur frå uppvøkstrinum og frå Manta, og nú og tá, her og har glíða saman. Fólk frá fortíðini og fólk frá nú- tíðini eru til um somu tíð. Skaldið frá Oynni Svørtu kemur at vitja, og nú verður navnið, Pablo Neruda, nevnt fyri fyrstu ferð. Pápin - hvørs navn ongantíð verður nevnt - vísir honum høn- urnar, og síðani standa teir og kláa neytunum aftan fyri oyruni: >Tað er blivið seint nú. Ein roði er komin á luft- ina. Tað er eitt lýsandi myrk- ur, sum nú er komið. Pápin fær ikki verið her longur, og har í fyrstu skýmingini taka teir í hondina hver á ødrum«. »Undir sudurstjørnum« visir å, at heimurin er ein, og at alt er bædi samstundis og ymsastaðni á einari hend- ingagongd. Frásagnar- hátturin er merktur av modernaðum teknikkum sum montasju og stream of consciousness, og tað er lítil ivi um, at høvundar sum James Joyce og Marcel Proust á onkrum stødi hava verið Gunnari Hoydal í huga. Tann seinni kanska gitnast fyri at kollvelta hug- takið tíð í skaldskapi. Sam- bært Proust er fortíðin ikki deyð, hon kann uppdagast aftur, og í løtum, har kensl- urnar eru opnar, manast fram sum livandi nútíð. Somuleiðis er tað so í »Undir sudurstjørnum«, at ein nútíðarligur viðburður verður litaður av eini endur- minning, samstundis sum tann nýggja upplivingin veitir fortíðini perspektiv. Men tað eru ikki bara modernaði rák sum gera seg galdandi í >Undir suður- stjørnum«. Skaldsøgubygn- aðurin, har søgan ger eina ringrås, er aldargamal, og Odysseuskvæðið er eitt greitt dómi. Nr. 1 - 3. JANUAR 1998 f sambandi vid fråsagn- arhåttin er tad vert enn eina- ferd at draga fram, at frå- søgumadurin vanliga um- talar seg sjålvan sum hann og stundum sum ein, men å teimum hålvthundrad síð- unum frá barndómsins Manta sigur hann eg. Tað má sigast at vera eitt frá- søguparadox, at hann kann siga eg í fortíðini, men ikki í nútíðini. Frágreiðingin er ivaleyst, at drongurin upp- livir beinleiðis, meðan frá- søgumadurin er tann reflek- terandi. Hetta skal skiljast á tann hátt, at sjálvsagt er drongurin reflekteraður - kanska í ólukkumáta - men í vaksnaárunum er fråsøgu- maðurin fyrst og fremst eyg- leiðari, meðan hann í barna- /unglingaårum er luttakari. Eg-håtturin ber bod um, at nú verður søgan, sum býr undir restini av bókini, søgd. Skuggar Skuggar hava ein fittan leik- lut í skaldsøguni, og verða fleiri ferðir tiknir fram í sambandi við Eduardo og Greciu, men eisini fråsøgu- maðurin hevur ein skugga. Í kapitlinum, har beiggin heldur fødingardag, hevur fråsøgumadurin stríð av skugganum. Honum líkar hann einki, og hann roynir at sleppa sær av við hann, men tað er ikki bara sum at siga tað. Hann roynir at stíga á hann, men skuggin er ov kvikur; at enda sleppur hann av við hann í myrkrinum aftan fyri ein garð. Hetta er sama kapitlið, har fråsøgumadurin ikki sýnir tann vakrasta atburðin, og við Jung í huga er lítil ivi um, at skuggin umboðar tann døkka partin av honum. Tann partin, sum vit vanliga ikki vilja viðurkenna okkum. Jung sigur eisini, at hjá summum fólkasløgum er tað at traðka á skuggan ringur gandur. At koma andlit til andlits við skuggan merkir, at tú gerst eirindaleyst greiður yvir tíni egnu lyndiseyðkenni. Men líkasum alt annað, sum er krógvað í dulvitinum, verð- ur skuggin ofta fluttur yvir á onkran uttan fyri okkum. Tí er tað altíð onkur annar sum hevur skyldina, sann- kenna vit ikki, at myrkrið er innan í okkum. Hetta tykist ikki púra fremmant í sambandi við >Undir suður- stjørnum«. Frásggumaðurin í »Undir sudurstjørnum« svíkur bæði beiggjan og pápan. Hann svíkur tvífalt, og tað er eros sum liggur í buktini. Hann er komin í kynsbúningar- aldur, og svikini eru hansara syndafall. Syndafallið kann eisini javnsetast vid søguna um Kåin og Abal. Fråsøgu- madurin (Kåin) vid sinari øvundsjåku og sínum ringu tankum roynir ikki bara at lågva fyri påpanum (Vår- harra), men ger eisini tí rein- lynta beiggjanum (Abali) fortreð. »Undir sudurstjørnum« er ein í allar mátar stór skald- søga, og hevur tú ikki lisið hann áður, so ger tað nú.