týsdagur 2. desember 2003síða 12

22 Nr. 229 - 2. desember 2003 Nr. 229 - 2. desember 2003 23 um vit vera oljutjóð ella ikki. Annar er at menna tøkn- ina, soleiðis at man sær gjøgnum basaltið. Hin er at bora gjøgnum basaltið. Skal tú bora ein metur um tíman, so verður tað so ómetaliga dýrt, ja tá skal man kanska bora í eitt hálvt ár, og tá er váðin framvegis stórur. Neyvan nakað olju- felag fer at brúka sínar íløgur til slíkt. So talan er um at síggja gjøgnum ba- salt og bora gjøgnum basalt. Ber ikki til at menna tøknina á hesum økjum komandi árini, so kann tað gera, at oljufeløgini taka seg aftur av føroyaøkinum. Vit mugu bara viðganga tað: nógv negativt er við Føroyaøkinum í løtuni. Fe- løgini eru als ikki líka ivrig, sum tey vóru. Kortini tykj- ast feløgini vera áhugað. Bara tað at tey hava skriv- stovur og fólk her merkir, at tey hava ikki mist áhugan heilt. Hvat fer at henda? Hvat fer so at henda nú spyrja tit ótolin! Og tað sær út til at blíva ein uppaftur- tøka av spurningum og aft- ur spurningum, hjá olju- feløgum, hjá oljumyndug- leikum og hjá okkum jour- nalistum. Loyvini ganga út við enda ár 2006. Innan ta tíð skulu fýra brunnar verða boraðir. Men verða fýra brunnar boraðir aftrat, tá avtornar kundi verið spurt? Feløgini hava jú bundið seg til at bora teir, men kann tað henda, at man slær kanska onkrar brunnar saman og borar djúpri. Tvs. at vit fáa 3 heldur enn 4 brunnar? Eitt fund er gjørt. Vit vita ikki, um tað er rakstrar- verdugt. Ein avmarkingar- brunnur varð boraður og var hann ikki nøkur succes. Hvat hendur nú? Heldur Amerada, at hann als ikki er nóg áhugaverdur, at man sleppur honum longu eftir, at ein avmarkingarbrunnur er boraður? Ja hvør veit, kanska er hann longu slept- ur! Vit vita, at ein virkin kol- vetnisskipan finst. Endiliga ein positiv staðfesting. Vit vita eisini, at tað skal tol til. Men vit vita sam- tíðis, at har talan um profitt er tolið ikki óendaligt. Ein ella annar krevur at finna olju á Føroyaøkinum, men hvør er hann ella hon, sum veruliga vil hanga í, til fund verður gjørt? Man má hava eina ella aðra gularót. Hon er so tann, at tað eru nøkur viðurskifti, sum eru góð í Føroyum. Eitt nú at økið politiskt er stabilt sammett við lond, har ruðulleiki ræður og óstabilitetur ræð- ur. Men tey jarðfrøðiligu viðurskiftini skulu í øllum førum vera uppá pláss. Vit síggja aðrastaðni í heimin- um, at hóast tey politisku viðurskiftini ikki altíð eru líka góð, so telur tað nógv, at jarðfrøðin er til vildar. Hvat fer so at henda? Statoil hevur ein brunn. Amerada hevur ein og BP tveir. Tað hevur víst seg, at oljan finst ikki í teimum jarðløgunum, har hon er funnin vestan fyri Hetland, løg, sum vit hava brúkt sum referansu. Kann tað tí hugsast, at oljan liggur nógv djúpri. Og vitandi at ein djúpur brunnur kostar nógvar ferðir meira enn ein grynri, kann tað tá aftur hugsast, at man vil gera broytingar í arbeiðspro- grammunum? Sjálvt um fýra brunnar eru eftir, kann tað so hugs- ast, at tað møguliga bara vera tríggir, sum verða bor- aðir, tá avtornar? Fyri at varðveita áhugan á føroyska økinum ber til at gera sær tað tanka- eksperi- ment, at tveir brunnar verða slidnir saman, um so er at har er eitt pro- spekt at fara eftir. Her hugsi eg serstak- liga um loyvini hjá Statoil og BP, sum liggja upp at hvørjum øðrum, og har vit vita, at feløgini høvdu áhuga fyri pørtum av báðum av lisensunum. Ella ber til at ímynda sær, at fleiri av feløgunum, sum eru á landgrunninum taka seg saman fyri at spjaða váðan enn meira enn tey hava gjørt, soleiðis, at av teimum fýra brunnunum, sum eftir eru, verður ein boraður inni á basaltinum, sum tá eisini vil vera bæði dýrari og váðaligari enn aðrir brunnar. At man váðar ein basaltbrunn fyri tveir aðrar? 9 ára loyvini Tá eru so bara trý øki í løtuni, sum kunnu vera áhugaverd. Tað eru 9 ára loyvini hjá ENI, Anadarko og Statoil. Sum skilst hava øll feløg- ini biðið um at fáa longt síni 9 ára loyvi. Oljumála- ráðið hevur givið Statoil loyvi og fer helst at geva hinum loyvini í næstum. Hava tey biðið um tvey ára forlongilsi, og tað skilst vera so, tá kunnu vit siga, at tað verða tey komandi tvey árini, sum verða avgerandi fyri, hvør hongur við víð- ari. Tað má tí metast, at tey vónbrot, sum hava verið, eru kortini ikki so svørt- skygd heldur, nú øll feløg- ini hava biðið um forlong- ilsi av 9 ára loyvunum. Tey hava eina ella aðra kenslu av, at olja kanska er har. Og tí er býtt at siga loyvini frá sær, um oljan finst júst har. Verða 9 ára loyvini longd tvey ár vil tað siga, at tvey tey komandi árini verða sera týdningarmikil. Bæði viðvíkjandi seks ára loyv- unum men eisini tí feløgini hava ynskt at halda fast við 9 ára loyvini. Tað at tey vilja brúka orku her vísir, at tey ikki ætla at taka seg úr økinum. Men hvussu við BP. Tað hevur einki 9 ára loyvi at flyta síni for- pliktilsi til. Vit hava so eisini sæð, at BP hev- ur úttal- að, at tað hev- ur einki eyðsæð boriøki í teirra einasta loyvis- øki, og tí er ikki vist, at tað er frægast at bora har. At tað hevur samrøður við onnur feløg og myndugleikar fyri møguliga at bora í øðrum økjum. Og at tað er ósann- líkt, at BP fer at bora 2 brunnar afturat í sínum loyvi. Best er um í minsta lagi – leggið til merkis – BP sigur í minsta lagi ann- ar av báðum brunnunum verður boraðir uttan fyri teirra loyvisøki. Hesi út- talilsi frá BP, sum jú hevur verið lokomotivið og lyn- tokið á øllum Atlantsmótin- um geva okkum klárar ábendingar um, hvat er við at henda. Tit sum her sita vita eisini, hvat man kann leggja í slík úttalilsi: nevni- liga, at BP er í trongum skóm, men at tað ikki ætlar sær úr skónum men skifta til aðrar skógvar ella kanska styvlar er rættara orðið, nú nógv bendir á, at BP verður noytt til at fara longur niður í dýpið næstu ferð og enntá inn á basalt- ið? Frammaundan hevði tú bara fundini vestan fyri Hetland at vísa á tvs. sum referansu. Nú hevur tú so fingið fýra brunnar aftrat á føroyaøkinum at ganga út frá. Verða teir næstu fýra eisini turrir kemur tað at forsterka negativu ávirkan- ina. Men tað ger so eisini, at vit fáa betri data til upp- aftur nýggjar brunnar í eini nýggjari útbjóðing. So tað er umráðandi ikki at taka nakað fyri givið. Missi eg teg her, so vinni eg teg har. Økið vestan fyri Hetland hevur heldur ikki verið nøkur succes. Tað er eingin loyna, at vit eru í einum aldudali, her serstakliga vestan fyri Hetland. Tó so. Er tað so rætt sum ryktir vilja vera við, at Cambo- brunnurin er eitt fund, so liggja ENI og Føroya Kol- vetni við sínum 9 ára loyvi beint í grannalagnum. Tað eru góð tíðindi í hesi aldu- dalstíð. Nú er tað so alment, at bræv er farið frá Jarðfrøðis- savninum til oljufeløg kring allan heim um at nominera nýggj øki til eina næstu rundu. Spurningurin er so, um vit bara skulu bíða til at hava rundur til umstøður- nar eru góðar ella skulu vit sjálvi arbeiða uppá at skapa meira áhuga fyri økinum. Skulu vit bara seta okkum at bíða til økið aftur er í einum hákonjukturi, so leggja vit okkum eftir, at tað eru okkara grannaøki, sum skulu lyfta okkum. Kunnu vit líta á tað! Krøvini til keikant oa. Hvussu við krøvunum til oljufeløgini um føroyska luttøku, keikant osfr. Verða myndugleikarnir noyddir til at endurskoða krøvini fyri at gera tað meira áhugavert fyri at vera við í eini 2. út- bjóðing? Vit eiga at kunna seta spurningin, hvussu relevant tað er at stríðast um eitt krav um at alt skal yvir før- oyskan keikant í eini leiti- fasu. Undir útbygging er tað nakað annað. At tú skal hyggja eftir hvussu nógv rør eru umborð osfr. Er tað hetta vit skulu hava eftirlit við. Ella skal man linka um hesi krøvini. Sambart lóg- ini skal flutningur til og frá, tá boripallur ella boriskip er á føroyskum øki, yvir føroyskan keikant. Men er skipið fylt áðrenn, hvussu skal ein so fyrihalda seg. Spurningar og aftur spurn- ingar. Tað var løgtingsins vilji frá byrjan, og neyvan torir landsstýrismaðurin at pilka við hetta, tí tað rætt og slætt ikki er meiriluti fyri at víkja frá keikantinum. Og so fær hann neyvan heldur sín starvsfelaga í Rúnavík at ganga við til tað, tá hugsað verður um, at útgerðar- havnin liggur har. Eg rokni ikki við, at feløgini fara at leggja so stóran dent á hetta undir komandi leiting. Hetta er ein lítil trupulleiki í tí stóra heila hjá flestu av feløgun- um. Eru so onnur krøv, har vit kunnu fremja broytingar? Neyvan. Taka vit skatta- skipanina, so er illa hugs- andi, at myndugleikarnir fara at nerta við hana. Og helst er tað heldur ikki so avgerandi fyri oljufeløgini. So vit mugu ganga út frá, at skattaskipanin verður helst tann sama undir 2. útbjóð- ing, tí tað er ein longri pro- sess at fara og pilka við hana nú. Annað er so, at man kann betra um smábrek so sum at oljufólk ikki kunnu vera her í ein dag uttan at verða skattað. Her er talan um at fáa ein dupultskattasátt- mála við Bretland uppá pláss. Nú vit tosa um krøv mótvegis oljufeløgunum, so var tað skilagott av okkara myndugleikum at seta sum krav til oljufeløg- ini, tá tey fingu loyvi regl- urnar um "Drill or pay" - bora ella betal. Fyri før- oyskar myndugleikar er tað mest umráðandi, at vit hava fýra brunnar eftir. Tí vísir bara ein av teimum eitt fund, so er sloppið. Til endast ein lítil sól- stálusøga. Tað verður tosað um, at vit í fyrsta lagi fram- leiða olju um eini 10 ár. Hvør veit, kanska tað ganga 15 ár. Og um so er og vit skriva 2015 og eingin olja er farin at renna til ta tíð, so hava vit í hvussu er vunnið í lottaríínum, væl at merkja, tí danska, tí sambart av- taluni vit gjørdu við danir nøkur ár herfyri, so detta 500 mill. kr. av skuldini til Danmarkar burtur, um oljan ikki rennur áðrenn 2018. Sig so at eingin olja eisini kann geva pengar í kassan. Kolvetni finnast – tað ræður "bara" um at finna tey FYRILESTUR Í OLJUTINGINUM Jan Müller Føroyska oljusøgan er ikki ung, sum mong halda. Hon er elligomul. Hon byrjaði fyri nógvum milliónum árum síðani - tá hetta land- ið varð til - tá fortreytirnar vórðu lagdar til tað olju- tilfeingi, sum hevur ligið og bíðað eftir at verða upp- dagað. Vit hava vónað og gitt. Fyrstu ítøkiligu prógv- ini - boringarnar á land- grunninum - siga okkum, at her finst ein virkin olju- skipan. Kolvetni goyma seg onkunstaðni, helst fjala tey seg undir tjúkku basalt- fláunum. Tað ræður um at leita og finna. At hava treiskni, dirvi og tol. Og ikki minst pengar. Nýggjara oljusøgan byrj- aði fyri góðum 30 árum síðani, tá fjalda oljan varð funnin í Norðsjónum. Olju- pionerar mettu longu tá, at Føroyar eisini goymdu olju. Stór oljufeløg bóðu tí longu tá um loyvi at kanna okkara undirgrund eisini. Longu í 1969 tvs. fyri nærum 35 árum síðani søkti ameri- kanskt felag um loyvi at skjóta seismikk her. 23. oktober 1974 stendur at lesa í Sosialinum, at sama amerikanska oljufelagið, ið kallast "Ocean Explora- tion" aftur heitir á løgting- ið og tá um at fáa einkar- rætt til at gera seismiskar kanningar á havleiðini kring Føroyar. Nógvar aðrar umsóknir komu. Landsstýrið tók av- gerð um at bíða við at lata nakað loyvi, til spurningur- in um undirgrundina var avkláraður. Tí vórðu eingi loyvi latin tá. Allar um- sóknir vórðu lagdar á hill- ina. Fyrst máttu so grund- leggjandi viðurskifti sum ognarrætturin til møgulig ráevni og markið til grann- arnar fáast uppá pláss. Í 1982 stendur at lesa í bløðunum, at tað nú liggja 30 umsóknir og bíða eftir svari at sleppa í gongd. Og samtíðis bjóðar eitt heldur "mystiskt" felag, nevnt Pan Mexicana, sum hevur ein umsetning svarandi til bruttotjóðarúrtøkuna hjá Vesturtýskalandi sær at gjalda eina milliard krónur fyri at sleppa at bora. Pen- ingurin skal fara í ein grunn, sum skal koma fiskimonnum til góðar. Hesi seinastu 30 árini hava tí verið merkt av bæði viðráki og bakkøstum, av nøgdsemi og vónbrotum alt í einum. Men tað, sum hev- ur eyðkent gongdina, hevur verið ein trúgv uppá, at hetta skuldi bera til, at her finnast kolvetni, og at tey eru okkara. Við bjartskygni, treisk- leika og professionalismu hava vit megnað at fáa hesar so týðandi og grund- leggjandi brikkarnar uppá pláss, ein fyri og annan eftir. Í 1992 fingu vit ogn- arrættin til ráevnini. Mið- skeiðis í 90-unum fingu vit neyðugu lóggávuna til tess at kunna fara í gongd at fyrireika okkum, seinast í 90-unum fingu vit eftir tógvið stríð markið uppá pláss, og vit settu hol á nýggju øldina við at bjóða oljufeløgunum møguleikan at seta hol á undirgrundina. Og vit fóru undir at út- búgva okkara ungdóm til nýggju vinnuna og at "geara" samfelagið til nýggju avbjóðingarnar. Ein ótrúliga hendingarrík men eisini krevjandi tíð. So far so good. Skal henda her og nú Í dag skriva vit 2003, og her ræður óvissa, ótolni og resignatión millum manna. Hví? Jú tí vit eru so bráð og vilja hava tingini at henda her og nú. Vit mugu sjálv- andi varðveita momentum, sum tað eitur. Avgerandi er at halda oljufeløgini við sínum milliónum av dollar- um og ekspertisu føst her. Vit mugu gera tað áhuga- vert og attraktivt at váða pengar á okkara land- grunni. Vit hava kappingarneytar um allan heim - onnur øki, har tað er bíligari at ar- beiða, har krøvini frá myndugleikum eru færri og minni og ikki minst - har líkindini til at finna olju eru størri. Hetta er í sær sjálv- um ein hóttan og ein av- bjóðing, sum vit mugu liva við. Tað er í veruleikanum sera avmarkað, hvat vit kunnu gera fyri at vera millum vinnararnar í hesi gróthørðu kapping. Tí finst olja aðrastaðni, og hon er bíligari at taka upp og framleiða, tá fara oljufeløg- ini sjálvandi at rýma úr ein- um føroyaøki, har óvissan og prísurin eru so stór. Tað er slíkum vanda vit mugu forða fyri. Missa feløgini áhugan nú, er ikki vist, at tey nakrantíð koma aftur á klettarnar. Vit kunnu lýða somu lagnu sum Falklands- oyggjarnar, Írland og fyri tað Grønland. Nú er tað fyrst og fremst profitturin, sum drívur verkið, og sum fær oljufe- løgini at váða nakað, men vit mugu so eisini seta okk- ara álit á, at tað eru olju- feløg, sum veruliga vilja brúka orku og pengar til at kanna okkara undirgrund. Sum hava eina vón og eina trúgv uppá, at tað fyrr ella seinni fer at eydnast at finna kolvetnini. Okkara myndugleikar mugu tí eisini gera nógv fyri at fasthalda áhugan hjá hesum feløgum og sjálv- andi øðrum við, sum sita á síðulinjuni. Tað vil vera ein hárfín ballansa millum tað, sum okkara samfelag held- ur vera rímulig og røtt krøv og so tað, sum oljufeløgini meta vera rímuligt og rætt fyri, at tey kunnu gera íløg- ur her. Tolin trívst er gamalt før- oyskt orðatak og eigur tað eisini at verða brúkt um leitingina á føroyska land- grunninum. Og tað er so sanniliga neyðugt við toli, nú tøgnin og lutvíst apatiin hava tikið yvir eftir mongu herrópini og gleðisynskini – positivu forvæntningar- nar - sum komu frá bæði politikarum og vinnulívs- monnum undan fyrstu bor- ingunum á landgrunninum. Helvtin borað Í dag er helvtin av 8 brunn- unum frá 1. loyviumfari borað. Úrslitið – ja tað er bæði gott og ringt. Vit hava staðfest, at tað í undir- grundini er ein virkin kol- vetnisskipan. Gjørt er eitt oljufund, sum vit tó enn ikki vita er rakstrarverdugt. Og boraðir eru eisini turrir brunnar. Meðan politikarar, vinnulívsfólk og vanliga fólkið eru ótolin og bera ótta fyri, at føroyska olju- ævintýrið endaði, áðrenn tað byrjaði, so verður mælt til, at vit vísa tol. Sagt verður, at tað er ikki óvan- ligt, at tað ikki verður gjørt rakstrarverdugt fund eftir bert fýra brunnar. Taka vit leitingina í Noregi á sinni vórðu har boraðir meira enn 30 brunnar, áðrenn lønandi oljufund varð gjørt. Vestan fyri Hetland vórðu fleiri enn 70 brunnar bor- aðir, áðrenn oljukelda varð uppdagað. Tað skulu borast umleið 5 brunnar fyri hvørt fund verður sagt. Hjá okk- um er talan um eitt nýtt leitiøki, har eingin hevur borað áður, so kanska hetta er ikki rætta talið hóast alt. Kanska tað skulu teir 8 brunnarnir til fyri at finna oljuna. Í so máta má sigast, at vit tá hava rakt í plett. Komandi trý árini fara oljufeløgini at bora 4 brunnar aftrat. Neyvan verður nøkur boring fyrr enn í 2005. Til ta tíð vilja oljufeløgini savna inn nýggjar upplýsingar um undirgrundina, nú tey kanska mettu skeivt í fýra teimum fyrstu brunnunum. Bretska økið við keldunum Foinaven og Schiehallion vórðu fyrimyndin, men møguliga eisini snávingar- steinurin ella kanska bara blindgøtan. Vit skulu møguliga bara til at leita heilt aðrastaðni. Seta okk- um niður aftur og byrja av nýggjum. Soleiðis at slepst undan nýggjum blindgøtum og snávingarsteinum. Fleiri av feløgunum hava 9 ára loyvi, sum tey í løtuni samráðast við myndugleik- arnar um. Ætlanin við hes- um loyvum var, at feløgini longu í ár skuldu bestemma seg til at bora komandi árini. Tann avgerðin verður tó helst útsett nakað og kunnu feløgini tí halda fram við sínum kanningum. Tað kann henda, at teir fýra brunnarnir ella nakrir teirra frá 6 ára loyvunum, verða tengdir saman við troytan av 9 ára loyvunum ella møguliga verða fluttir inn í eina nýggja útbjóðing. Hetta eru so enn bara kvalifiserðar gitingar. Boraðir eru fýra brunnar. Eftir at bora eru fýra. Og verður nýggj útbjóðing í næsta ár kann jú henda, at uppaftur fleiri brunnar fara at standa á skránni tey næstu árini. Og tað í nýggj- um og kanska meira spenn- andi økjum fyri norðan og fyri vestan – inni á basalt- økjum, sum kunnu goyma stórar olju- og kanska ikki minst gasskeldur. Fleiri ábendingar eru um, at gass finst í stórum nøgdum á føroyskum øki. Spurning- urin er "bara", hvar. Feløg- ini halda seg hava eina peiling av, hvar, men tað skulu gerast nógv fleiri seismiskar kanningar, áðrenn fyrsti borurin verð- ur rendur í basaltið. Feløg og myndugleikar tykjast hava funnið saman um ein góðan dialog, har allir møguleikar nú verða viðgjørdir. Um nýggjar kanningar, skilagóðar broytingar í verandi útbjóð- ing og ein nýggj útbjóðing verða væl móttikin hjá bæði oljufeløgum og mynd- ugleikum er ikki óhugs- andi, at eitt olju- ella gass- fund verður gjørt í næstu framtíð. Vit hava traðkað barnaskógvarnar. Nú er at taka miðvís men varislig fet út á stóru basaltfløturnar, sum krógva svarta gullið. Basaltavbjóðingin Nú leypi eg eitt sindur. Ein av stóru avbjóðingunum á føroyaøkinum komandi árini er basaltið. Á olju- messuni í Aberdeen nú um dagarnar greiddi eitt um- boð fyri Shell frá tí arbeiði, sum verður gjørt fyri at síggja niður gjøgnum ba- salt, "Sub Basalt Image- ning". So tað er ikki bara her hjá okkum, at tosað verður um hetta so týðandi evnið. Tað er nevniliga ein trupulleiki ella um tú vil, ein uppgáva, ein avbjóðing, so nógva aðrastaðni eisini. Tað vil siga, at orka verður brúkt til at loysa ein knút, sum eisini kann gagna okk- um. Liggja stórar olju- goymslur fjaldar undir basalti og á djúpum vatni, so hevur tað týdning at kunna minka um kostnaðin at finna hesar, og her er basaltgátan avgerandi. Men lat okkum líka halda okk- um til basaltið. Har eru so tveir avgerandi spurningar, sum eisini hava okkara stóra áhuga fyri ikki at siga, at teir eru avgerandi fyri, Frá seinasta Oljutinginum á Hotel Føroyum. Fyrilestrarhaldarar vóru Terje Hagevang frá Sagex Petroleum og Jan Müller, blaðstjóri. Eisini nýtti stjórin í Geysir høvi at siga nøkur orð. Her eru teir tríggir á Oljutinginum Forsíðan á Sosialinum 23. oktober 1974, helst ein av fyrstu greinunum yvirhøvur í sambandi við Føroyar sum oljuøki Føroyaøkið í einum aldudali