leygardagur 31. januar 1998síða 16

tidindabl Nr. 20 — 31. JANUAR 1998 Filosofisk råk og »Barbara« Ein roynd at gera greidi fyri nøkrum av teimum filosofum sum vóru partur av andaliga førninginum hjá Jørgen- Frantz Jacobsen, og hvers filosofi er støði undir >Barbaru< JOGVAN ISAKSEN Aður havi eg nortid vid, at Jørgen-Frantz Jacobsen flytir søgugongdina í skald- søguni »Barbara« eini 50 ár í mun til søgnina >Beinta og Peder Arrheboe«. Søgn- in fer i høvudsheitum fram fyrst i 18. øld - Peder Arrheboe var prestur i Våg- um frå 1706-18 - medan skaldsøgan kann tidarfestast til skeiðið 1763-1765 Somuleiðis havi eg gjørt vart við, at grundin til hesa flyting ivaleyst er hon, at høvundurin vil inn í upp- lýsingartíðina, ið júst var í hæddini í miðjum 1700-tal- mum. Hann vil inn til Rousseau og kanska fyrst og fremst Voltaire. Pietis- man er eisini ein partur av myndini í skaldsøguni, og ger seg ikki galdandi í Dan- mark fyrr enn í 1730unum Tann fyrri parturin av øldini kann ikki brúkast men tað kann umleið 1760, har hevi verður at seta ta týsk-donsku pietismuna upp ímóti tí ensk-fronsku upplýsingartíðini og hesi Lø bæði ímóti ti »før- sostatt upp yska« Kingo La Rochefoucauld (1613- 80), sum fleiri ferðir verður 2 tikin upp á tungu av sorin- skrivaranum Johan Hendrik Heyde, var rationaiistur og ein fyritreytin fyri upplýs- ingartíðini saman við teim- um somuleiðis rationalist- isku filosofunum Descartes, Spinoza, Hobbes og Leib- niz. Teimum á baki koma síðani empiristarnir Locke, Hume og Berkeley Upplysingartidin, tidin har skil og vit råda, har tå ikki blåoygdur gloypir lík- um og ólíkum, og har tå krevur frælsi at trúgva, tosa og hugsa sum tær hóvar, var ein fyrimyndin hjå Jørgen- Frantz Jacobsen: »Allan musikk úr hini frálíku 18. øld, sum í senn dyrkaði vit, dugnaskap og vakurleika, og sum aldi av sær nakrar av bestu filosofunum, yrkj- aran Goethe og teir ítastu komponistarnar, kenni eg meg í samljóð við< (Dýr- mæta lív. Føroyskad hevur Chr. Matras). Men William Heinesen vísir eisini á, at vinmaðurin hevði eina rom- antiska lind. Úr brævi frá mars 1926 >A Davidsens vínstovu hittir hann Otto Gelsted, sum »gav eina lyndismetan av mær, sum gjørdi meg ov- farnan: hann segði seg hava rakt við, at eg hóast mínar humanistisku ratioralist- isku og turrvitugu hugsjónir í mini innastu sål var ein stórromantikari, og styrki mín júst komst av hesi, sum hann segði so frálíka væl javnvigadu dualismu. Tað sum um råddi var at eingin Ein av føroysku statistunum, Pól Sørensen av hesum evnapørtum, fyrst og fremst tann romantiski, ikki tók at vikna. Aftan á hetta havi eg verið stórbilsin av Gelsteds gløgga viti« (Dyrmæta liv). William Heinesen visir å, at Jørgen-Frantz Jacobsen javnan nertir við »tey åhug- averdu mótsetnings- og komplementervidurskiftir« millum realismu og rom- antikk, og í eini grein um Edinburgh endar hann við hesum orðum: > okkara døgum er ro- mantikkin illa kend og er fyri háð og spott frá ikki so fáum, sum halda seg vera rættar, sakligar realistar. Men farið til Skotlands! Har ber til at síggja realistar. Teir dugnaligastu, ídnastu og kaldastu av gllum bretum eru eingir aðrir enn skot- arnir. Tað er alvíst um allar leiðir. Hvør torir so at siga, at romantikkin er opium fyri sálina? Nei, nýtt á rættan hátt er romantikkin vitam- in«. (Edinburgh í Tíðar- greinir. Føroyskad hevur Chr. Matras) Hesi bæði, tað rationella og tað romantiska, skulu so hava tamarhald hvert á gðr- um, skulu vera í javnvág Lat okkum nú tríva í nakr- ar av teimum filosofum sum vóru partur av andaligu fyr- itreytini hjá Jørgen-Frantz Jacobsen, og hvørs filosofi er stødi undir »Barbu og harra Pål« Renesansa og upplýsingartíð Undii renesansuni veksur åhugin fyri humanistiskum sjónarmiðum og somuleiðis ansurin fyri natúrvísind. Teir griksku og rómversku filosofarnir verða lisnir, og umboðandi fyri hetta tíðar- skeið er tann heliosentriska heimsmyndin hjá Kopern- ikus sum kom í staðin fyri ta geosentrisku. Hóast kirkj- an vildi hava, at alt skuldi mala um jørðina, so gjørdist tað truplari og truplari at gera greiði fyri rørslunum hjá himnakroppunum, ræs- irnar gjørdust fløktar og 6- regluligar. Spurt varð, hvussu tað bar til, at Gud hevði skapað ein mate- matiskt ófullkomnan heim, í staðin fyri ein fullkomnan, har rørslurnar vóru sirklar. Nú kemur Kopernikus (1473-1543) upp í leikin og sigur, at mala bæði jørdin og hinar gongustjørnurnar um sólina, so eru rørslurnar sirklar. Nú var fullkomileikin fingin til vega, men kirkjuni dámdi einki, at jørðin ikki longur var kjarnin og vildi vera við, at hetta var ímóti Bíbliuni. Tycho Brahe (1546-1601) var eisini í- móti, men av vísindaligum grundum. Hann segði, at mól jørðin um sólina, so átti eisini at borið til at máta eina broyting í støduni hjá stjørnunum í mun til hvørja aðra. (Hendan broyting fer fram, men á Tycho Brahes døgum funnust eingi tól at máta hana við). Hann vildi tí vera við, at gongustjørn- urnar mólu um sólina, með- an sólin mól um jørðina. Johannes Kepler (1571 1630), sum var hjálparmað- ur Tycho Brahes, prógvaði síðani, at teir sirklar, sum planetirnar ferðaðust í, vóru trýstir flatir, og at sólin var annar brennidepilin. Tað snúði seg altso um ellipsir. Kepler var trúgvandi maður og var einki fegin um hetta, hann hevði funnið fram til, tí hví skuldi Gud skapa 6- fullkomnar sirklar? Men á annan bógvin helt Kepler seg til síni óryggiligu mat- ematisku prógv, og á hin bógvin var hann fullvísur í, SO at Gud hevði skapað heim- in. Ein í mangar mátar mod- erna stødutakan. Kollveltingin av heims- myndini bleiv fullgjørd av Isaac Newton (1642-1727), tå ið hann prógvaði, at tyngdarlógin - lógin um at- dráttarmegi - ikki bara galt á jørdini, men råddi í øllum alheiminum. Á henda hátt fekk Newton til vega eina fysikk sum svaraði til ta nýggju heimsmyndina, og hansara fatan stóð við líka til Albert Einstein kom við sínari relativitetsteori. Heimsmyndin hevði nú flutt sentrum frá Gudi til menn- iskjad - av himni á fold. Hobbes, Descartes og Leibniz I 17. øld verður roynt at brúka ta nýggju natúrvís- indina til eina víðfevnandi lýsing av tilveruni. Ætlanin var at seta vísindalig hugtak í staðin fyri hugtøk sum stavaðu frá Aristoteles (384- 322). Kravið var ein nýggj heimsmynd. Slóðbrótarar á hesum gki eru millum aðrar eingilskmaðurin Thomas Hobbes (1588-1679), franskmaðurin René De- scartes (1596-1650) og tyskarin Gottfried Leibniz (1646-1716). Grundsetningurin = hjá Hobbes er: øll broyting er rørsia, sum er beint tað øv- uta av setninginum hjá Ar- istoteles: øll rørsla er broyt- ing. Hjå Aristoteles skal rørsla skiljast sum broyting, frá møguleika til veruleika. Aristoteles grundgevur ta kvantitativu rørsluna (eitt líkam flytir seg úr einum stað í annað) kvalitativt, tvs. sum eitt skiftið frá einum slag av veran til eitt annað slag av veran. Hjá Hobbes er tað øvut: tann kvalitativa broytingin verður grundgiv- 4 Viddan - bygd uppi í Hoyvik in við tí kvantitativu rgrsl- uni. Rørsla er natúrunnar grundfyribrigdi. Eitt fyribrigdi er grund- givið, tá ið tú hevur funnið tess neyðturviligu orsøk; tvs. ein rørsla er grundgivin, tå ið tú hevur funnið ta rørslu, sum hevur skapað hana. Á henda hátt er til- veran vorðin ein mekanisk skipan, og rørslulæra gerst tískil grundvísindin. Hobbes ger neyvt mark ímillum royndir og vitan. Royndir geva okkum bara rættin at ætla um og halda; tær veita okkum ikki log- iska trygga vitan. Hendan krevur, at nøvn verða sett á, og at hesi verða knýtt at dómum, tí bara dómar eru antin sannir ella rangir. Frá dóminum kanst tú síðani gera logiskar niðurstøður - tvs. deducera aðrar dómar. Descartes royndi at grunda sannkenning á pá- standir, hvors sannleiki ikki skuldi prógvast við ødrum pástandum, sum so í sínum lagi aftur skuldu prógvast o.s.fr. men á pástandir, hvers sannleiki var sjálv- sagdur. At ein sannleiki er sjálvsagdur merkir, at tað logiskt ikki ber til at ivast í honum. Arbeidshåtturin hjå Descartes er tann metodiski tvin sum hevur við sær, at tað kann setast spurningur við so at siga allar sannleik- ar. Øll sansing kann vera svikafull, tað kann vera, at tú droymir, at tú bara í- myndar tær umheimin. Tað er bara eitt sum er vist, og tað er, at hann sum setir spurningarnar og ivast, hann er til. Vid hesum vildi