leygardagur 31. januar 1998síða 17

Nr. 20 — 31. JANUAR 1998 Descartes vera við, at hann hevði funnið ein setning, hvørs sannleika eingin kundi ivast í: Cogito ergo sum. Eg hugsi, sostatt eri eg til. Upprunastødid hjá sann- kenningini er við øðrum orðum sjálvsmedvitið. Filo- sofiin hjá Descartes verður mangan nevnd rational- isma, og her verður sipað til, at hon sigur seg føra fyri fáa sannkenning til vega gjøgnum skilið (ratio). Leibniz vildi vera vid, at Gud er til, ti at hugtakid um Gud er til, og Gud er full- komin. Av hesum kann sig- ast, at hann må vera algóð- ur, alvisur og almåttugur, og bara av tí grund ber tað til at siga, at tann heimur, sum hann hevur skapad, er best- ur av øllum heimum. Vidurskiftini millum Gud og skapningarnar eru so- leiðis háttaði, at tað sam- stundis er galdandi, at menniskjan ger, sum hon vil - og at Gud sær til, at alt verður sum frægast. Tað er júst ímóti hesum partinum av filosofiini hjá Leibniz, at Voltaire skrivadi »Cand- ide«. Empirisman I stuttum kann tad um rati- onalismuna sigast, at hon hevdar, at tad ber til at fåa sær vitan um veruleikan bara við at brúka skilið. Mótsett hesum hevdar em- pirisman, at øll vitan um veruleikan stavar frå sans- ingarroyndum. At halda uppå, sum Descartes og hinir rationalistarnir, at tað finnast vidføddar hugmynd- ir, metir John Locke (1632- 1704) vera burturvið, tí alt sum kann sannkennast verður tað gjøgnum royndir. George Berkeley (1685- 753) umboðaði eina enn víðgongdari common-sense fatan, har tann ytra verðin er júst tað vit sannkenna, tvs. tað vit síggja, hoyra, føla, lukta og smakka. Men alt hetta skal perciperast (uppfatast); til dømis skilir Løgmadur, Jens Okking tú ikki hugtakið ljóð, uttan at skilja tað sum tað, ið hoyrist. Somuleidis er smakkur tað sum smakkar, litir tað sum sæst o.s.fr. Berkeley sigur, at hug- myndir eru bara til, tá ið tær verða perciperaðar, og tað hevur í sínum lagi við sær, at tann ytra verðin bara er til, tá ið hon verður percip- erað. Men Berkeley viður- kendi sjálvsagt, at tað var vitleyst at hevda, at eitt borð ikki var til, tá ið tað ikki bleiv perciperað. Men hann gav seg kortini til tols við, at ein og hvgr lutur umframt vidhvørt at verða perciper- aður av menniskjum verður perciperaður av Gudi. Við tað at Gud altíð perciperar allar lutir, finnast allir lutir óheftir av perceptiónini hjá menniskjanum. David Hume (1711-1776) er gitin fyri sínar kanningar av grundarlagnum undir sannkenning. Hvussu kunnu vit m.a. vita, hverja avleiðing ein åvis orsøk hevur? Vit kunnu ikki røkka hesum gjøgnum skilbund- nar sannroyndir; líkamikið hvussu stóran kunnleika vit hava um eina orsøk, so verða vit ikki før fyri logiskt at úrleiða, hvør avleidingin verður. Tað finst bara ein máti at fáa hesa vitan, og tað er gjøgnum royndir. Øll okkara vitan um ver- uleikan er grundað á roynd- ir. Rakar ein billiardkúla ein aðra billiardkúlu, finst einki í sjálvari hendingini, at onn- ur kúlan rakar hina, sum logiskt hevur við sær ta hending, at hin kúlan fer á rull. At onnur hendingin kemur hinari á baki kann bara lærast við at síggja, at soleiðis gongur tað fyri seg; tú kanst ikki a priori vita, tvs. áðrenn royndina, hvat fer at henda. Royndirnar vísa, hvat ið hendir nú, men tær kunnu ikki vísa, hvat ið fer at henda. Fyri tí at sólin higartil er komin til sjóndar hvgnn morgun, ber ikki til at prógva, at hon fer at koma undan kavi í morgin. Tú kanst ikki prógva, at ein ávís orsøk altíð fer at hava eina ávísa avleiðing. Filosofiin hjá Hume end- ar lúkst í skepticismu. Okk- ara vitan molnar burtur, og eftir er bara sannføring, ein sannføring, sum hvørki kann grundgevast av skili ella gjøgnum royndir, men er treytad av imyndan. Gaman í hava vit vissu í matematikkini, men hon hevur aftur fyri einki við veruleikan at skaffa, henn- ara dómar eru púra analyt- iskir. Allir pástandir um ver- uleikan eru grundaðir á royndir og eru treytaðir av orsakasambandi, sum í sín- um lagi bara er nakað sum vit billa okkum inn. Ødrumegin er próvforsl- an hjá Hume so sannfør- andi, at vit eru noydd at taka við henni, men hinumegin tykist tað høpisleyst at hevda, at vit ongantíð kunnu tosa um vitan. Mær vitandi er tað ikki eydnast at mótprógva Hume, hóast mangur hevur roynt. Skil og kenslur Hóast teir nevndu filosofar- nir vóru Jørgen-Frantzi bæði kunnigir og ein fyri- myndin, so var tað minni enn so alla filosofi hondum dámdi. I mai 1929 skrivar hann til William Heinesen: »Ikki Schopenhauer! Og hann ætli eg mær heldur ikki at lesa, nei, hasum skuffudåriinum haldi eg meg langt burtur frá. Eg lesi ymist so við og við sum eg í mínum organiska fram- vøkstri komi at tí. Tú tosaði eina ferð um leti hjá mær viðvíkjandi bókmentum. Í summum lutum er hetta rætt, í summum órætt. Eg havi lisið bæði Goethe, Moliére, Voltaire, Corneille og Anatole France, og held- ur tú, at tað er komið inn í annað oyrað og út aftur úr hinum (og tað manst tú halda?), so fert tú skeivur. Eg havi ongantíð kent meg skyldugan at endurhugsa 19. aldar tankakrongul. Og viðvíkjandi spekulativari filosofi, so vekur hon sama mótboð hjá mær sum Indre Missión<. (Dýrmæta lív). Fara vit nú aftur til >Bar- baru<, so er tað hampiliga greitt, hví søgugongdin er flutt 50 ár í mun til søgnina, men haraftrat verður mót- setningurin millum skil og kenslur speglaður í hvussu leikur fer. Og ikki altíð skil- inum til heiðurs. Sæð í mun til ta skil- bundnu tilverufatanina hjá Jørgen-Frantz Jacobsen - krav um galliskan greid- leika o.s.fr. - vildu vit hildið, at Andreas Heyde er hans- ara maður. Men sum tað púra greitt sæst av teimum tilburðum, har hann er uppii, so er hann latur og roynir at smoyggja sær und- an har til ber. Hann er so- leiðis ikki nóg dámligur at spæla leiklutin sum tann úr- valdi. Afturfyri er tað eingin ivi um, at Barbara - hon, sum umboðar kenslurnar ið verða feldar av køldum viti - er lýst, so at lesarin fær tokka til hana. At síggja til er viðvent í holuni: høvund- urin fær lesaran at halda við kenslunum ímóti viti og skili. Og orðini hjá Gelsted renna okkum í hug. Hvat prestinum viðvíkur so er hann og hansara piet- isma - hóast blanka útvortis - fulkomiliga burturvið í hesum høpi. Harra Pál er ein bloyta, pietisman óbrukilig, meðan kirkjan og Kingo harafturímóti eru ein ómiss- andi partur av føroyskari mentan. Í bróvum verður meira enn einaferð borið við júst Kingo: >Tað er eingin lygn, at tað er Tú, sum av fyrstan tíð hevur víst mær á Kingo< (til Chr. Matras). og Willi- am Heinesen og Jørgen- Frantz vóru samdir um, at Kingo hevði havt stórri tydning í Føroyum enn í Danmark. Um Kingo-sjón- armiðið annars sigur Jørg- en-Frantz soleiðis: >Nú eri eg sjálvandi ikki Kingo-maður soleiðis sæð: Kied af Verden, kier ad Himmelen. Tvørturim6ti eri eg av fullum hjarta »kærur at Verdini« (tað var Kingo kanska eisini) og tad er i hennara vandafulla spæli, at eg siggi lívsins stórleika og øgiliga og guðdómliga virði. Ein sterkur drykkur er lívið, í góðum og illum mennandi fyri tann, ið ikki fær ilt fyri hjartað av at drekka hann. Hetta skuldi verið perspektivið, eitt sind- ur banalt kanska, men alt sum skal hava alment gildi er á tromini av tí banala. Høvudssakin er, hvussu tað verður ført fram«. (Bræv til Christian Matras 20.8.37). Umboð fyri pietismuna Pietisman varð í sínari tíð sett í verk sum eitt svar til tann reypandi barokkin, sum Kingo er ein partur av. Pietisman kravdi ein pers- ónligan kristindóm, har tíni viðurskiftir vid Gud høvdu stórri týdning enn tann te- ologiski boðskapurin hjá prestunum. Helst skuldu als eingir prestar vera. Í Dan- mark - og Føroyum - fekk pietisman ógvuliga litlan tydning, og høvudsårinid man vera sålmarnir hjå H.A. Brorson Harra Pål er sendur til Føroya sum umbod fyri pi- etismuna, men longu frå fyrstu tid er tað gjørt lesar- anum greitt, at hann er ógv- uliga fegin við tað sum hes- umegin er, og at hansara sendiferð ti var dømd frammanundan. Eitt dómi um, hverjar fastatøkur heimurin hevur á harra Páli, er frá illveðursferðini til Havnar, har menuettin frá fransavitjanini = melur í høvdinum á honum. Tá ið hann er ringast sperdur, er tað ikki ein sálmur ið rennur fram fyri hann, men lagið frá menuettini sum Barba dansaði við franska admi- rålinum. Verðin sigrar í øll- um. Í einum av sínum seinastu bróvum til William Heine- sen skrivar Jørgen-Frantz: >Við hesum vóni eg í stóran mun at hava fingið skil á Barbara og Harra Pál Harra Pål sum ein í verulei- kanum sansalig, ærusjúk, men fáfongd barokkmenn- iskja« (7.-10.2.1938). Harra Pål, umbodid hjå pietismuni i Føroyum, er ikki sjålvur pietistur. Annars fær lesarin fær so lidandi varhugan av, at skaldsøgan ikki er vorðin akkurát soleiðis, sum av fyrstan tíð ætlað. Teir sum umboða skynsemi eru, tá ið søgan er av, ikki lika lýta- leysir sum frammanundan Teir hava laðað sær ein kyn- iskan verjugarð, so at teir ikki verða fløktur upp í tað veruliga lívið. Johan Hend- rik Heyde gjøgnumskodar í stóran mun samanhangin, men hann vil heldur - kort- ini ikki Grørdur - krógva seg handan bøkur og speisemi Rationalisma uttan kensl- ur er minst líka ótespiligt sum tað at lata kenslurnar valda í ølium. Eingin av høvudsleikarunum í skald- søguni tykist at finna hesa javnvågina. Afturfyri finst hon væl og virdiliga hjå løg- manninum Såmal Mikkjals- soni, men tað hevur kanska sínar serligu grundir? I brævi til Trónd Olsen dag- fest 20. december 1937 skrivar Jórgen-Frantz: »Gott var tað, at tær dámdi kapitlið um ferðina um Vágafjørð. Tú bilsnast um, at eg havi dugað at skrivað hetta. Men tú má minnast til, at eg eri av góð um útróðrarblóði! Havi eg kanska ikki sjálvur verið í stórum vanda, so hava fedr- arnir verið tað, og okkurt kámt minni úr bátinum hjá Rádna Bónda spøkir kanska enn í høvdinum á mæra Rádni Bóndi var pápi Samuel Pedersen, sum er tann løgmaður ið hevur sitið longst í embætinum. Hann tók vid sum løgmaður í 1706 - sama árið sum Peder Arhboe kom til Føroya - og sat lika til 1752. Samuel Pedersen er greidliga fyri myndin til skaldsøgunnar Sámal Mikkjalson - á donskum Samuel Mikkel- sen - og tá ið tú verður varur við, at abbi Samuel Ped- ersen æt Samuel Mikkelsen so er tað so líkatil. Tann hóvligi Sámal Mikkjalsson, sum altíð hevur tamarhald á støduni, er slekt hjá Jørg- en-Frantz Jacobsen. Ein brennidepil av rákum Hugburðurin mótvegis til- verufatanini hjá persónu- num í >Barbu og harra Pál<, avdúkingin av teirra sjálvs- fatan, hevur týðuligan í- blástur frá La Rochefouc- auld. Hann var háaðaligur og tískil krígsmaður, men gjørdist sum frá leið í staðin tann skeptiski eygleiðarin av lívi og levnað, og hans- ara >Maximes< (1664-78) snúgva seg í høvudsheitum um avmarkingarnar hjá mannabørnunum. Tá ið vit halda nakað ella gera so ella so, er tað altid við stødi i sjålvsøkni. Handan allar rósverdar eginleikar húsast altíð sjálvgóðskan >Barba og harra Pál< er ein brennidepil av ideolog- iskum råkum. I skaldsøguni hittast barokkur, pietisma og upplýsing. Haraftrat før oyskt og danskt. Jørgen Frantz Jacobsen vildi vera blaðmaður og politikari men hesum forðaði sjúkan fyri, og hann gjørdist í stað in skald. Tey politisku sjón armidini eru fyri tí ikki slept og koma væl og virðiliga til sjóndar í skaldsøguni Kærleikin til Føroyar varð tíðum orðaður, kanska inn ihvast í hesum brævi til William Heinesen >Ég hevði mist evnini til at kenna minstu gleði, heyði eg ikki Føroyar at verma sinni mítt. Hetta veri sagt uttan sentimentalitet ella patos. Men soleiðis er tað Heldur fátækur alt lívið, men føroyingur, enn altråan at vinna sær óferoyskan frama<. (Dýrmæta lív) Hetta eru orð, sum iv aleyst enn eru verd at leggja sær í geyma