leygardagur 21. februar 1998síða 16

Ásmundur gár eftir bunkanum fram „Leikum fagurt<, sum kom í 1963, men er skrivað nógv fyrr, er ein satirisk lýsing av tí politiska lívinum i Føroyum í miðjum 30unum. Haraftrat sigur hon frá kærleikssøguni millum tann veika læraraskúlanæmingin Tórmann og ta sterku seymikonuna Elsbu. Jógvan Isaksen skrivar um skaldsøguna >Leikum fagurt< eftir Heðin Brú KE 84 KR 914 maðurin Bakka-Hanus fær frá Gud na oninbering Hann skal stovna ein trún- aðal kk. sum skal bjarga g sjálvandi ser dagin fyri hevur hildið 30 ára fødingardag. Vinkonur- nar argadu hana vid, at hon får i grøvina geldkokkur, og nå vendir hon sær til Gud >-Tú skapti meg konufólk gev mær mann«. I somu løtu bóltar ein deyðadrukk- in ungur maður inn igjøgn- um dyrnar, og tað lukkast Elsbu at fáa hann at liggja nátt. Aårenn hevur hon gjørt sær sínar tankar >Hevur hann gentu ella konu, sum ansar ikki betur eftir honum enn so, at hann kemur bóltandi inn til mín á náttartíð soleiðis skaftur, so hava tær ikki betur upp- borið enn at missa hann Og hverjar áneyðir havi eg at hugsa um hinar? Nær hevur nakað konufólk havt seg til viks fyri mína skuld? Aldri'« Eitt sindur seinni er nið- urstødan tann sama: »Hon skuldi hava hann, magnaði hon tað, og troðka aðrar burtur, galt tað um« Í bardaganum at fáa mann, er tað the survival of the fittest sum er galdandi Ein orsøkin til, at Elsba er so åt um alt mark altrå eftir at fåa mann, kemur fram i einum afturlítandi broti Bæði foreldur og systkin eru deyð, og ein mammu- systir hevur álagt Elsbu at føra slektina víðari Tann ungi maðurin eitur Tórmaður og gongur á lær- araskúla. Hann hevur sama kveldið verið flaggberi einar tj iðskaparligari skrúðgongu, har tað var riv- iligt av bæði brennivíni og stórum orðum. Eftir tann yvæntada fundin við Elsbu kemur hann til hús, stutt fyrr at hann skal í skúla, men yrkar ikki at gera skúlating >Hvat rakar triatiåra- kríggið e føroyingar Skal tann ungi førovingurin lesa um tría- staðin fyri at u sita heima o tiárakríggið í merkinum á odda? Vørrurin hjá Tórmanni er av tjóðskapar- kenslu, tá ið hon er lítið ann- em mynd að enn innantómt gabb og reyp, og hesum slagnum er tað ovmikið av í >Leikun fagurt<. At Tórmaður brúk ar triatiårakriggi10 sum demi um, hvussu lítið hermsseg an hevur at týða fyri Fer yar, hongur ivaleyst uppi í vitjanini heima hjá Elsbu Tad er just år triatiårakrig- num hjá henni, at Tórmaður kemur aftur, og tað er væl hugsandi, at høvundurin við hesum samanburði vil vísa, at eins og Elsba ikki er uttan týdning fyri Tórmann, so hevur tað, sum fer fram úti í heiminum, týdning fyri Føroyar. Seinni í skaldsøg- uni verður áherðsla løgd á nettupp hetta sjónarmið Eljustríð Í skúlanum rúka Tórmaður og roknilærarin Arantsen saman, og Tórmaður verður burturvístur, inntil lærara- ráðið hevur vidgjørt málið. Blaðið Bergmál ger nógv burtur úr hendingini. og tað øsir í sínum lagi Arantsen somikið, at hann noktar at taka ímóti eini umbering frá Tórmanni, men krevur, at hann verður koyrdur úr skúlanum med alla. Betur gongur tað Tórmanni við Elsbu. Hann minnist ikki rættiliga, hvussu hon sær út, men fyrst ið hann sær hana aftur, er hann fokin: >Hann verður burtur í henni beinan vegin<. Hendingarnar á lær- araskúlanum rína ikki við Elsbu, fyri henni eru tær munaleysar og einkisigandi: »Hon er sjålvt livid, sum fossar fram, búgvið at bróta sær slóð, skola allar mein- bogar burtur, floymir við ovurstórari megi og er ikki til at stødga« Lærarafundurin um fram- tíðina hjá Tórmanni gerst ein samanbrestur millum í- haldsmannin Arantsen og framtaksmannin Olgar Mørska. Hóast høvundurin í heilum ger gjøldur við tjóðskaparmonnunum og mátanum, teir vísa teirra tjóðskaparkenslu, so er eingin ivi um, at honum dámar betur Olgar Mørska enn Arantsen. Longu í lýs- ingini av útsjóndini hjá teimum báðum, fær hann lesaran part við Olgar Mørska »Hetta [Arantsen] er ein lítil bleikur maður vid rak- dropa í nøsini, klæntrasligur og loftskotin. Næsti talari er Olgar Mørski, ein reyð- reystmæltur risi Hann leggur sinar øgiligu lodnu hendur flatar nidur å borðið framman fyri sær Tá ið måtstødumenninir báðir í illsinni eru rýmdir av fundi samtykkja hinir lærararnir einmælt, at Tór- maður kann koma aftur í skúla. Fleiri vilja vera við. at Arantsen og Olgar Merski bóru seg ljótt at meðan onkur heldur, at orð- askiftið var kveikjandi >Og gleimin millum teir báðar helt eg vera stuttligan. Hann var so várligur og svalur, ikki hetta inni- byrgda, kleimna, sum van- liga er yvir okkum. Teir søgdu nógv av ti, sum fólk í Føroyum hevur innanfyri, men sum vit eru ov rødd ella ov erbar at siga, sum vit bert teska í krókunum. Teir himpraðust ikki, ball- aðu einki uttanum. Jú, hetta var frískligt at hoyra.< hærdur, Hetta er ikki ólíkt ti, sum tey ungu í >Feðgum á ferð< bera fram, og seinni í >Leik- um fagurt< gerst tað mein- líkt: >Hitt gamla, at sita í roykholuni og gnaga turran seið og biðja Jesus hava lcv, nei, lat okkum sleppa av við tað<. Høvudkambar Bladstjørin å Bergmåli, harra Punthavn, er ein stiv- rendur romantikari, hvørs livsgerningur er blaðið. Fyri hann hava symbolini alt at siga, meðan tann búskapar- ligi parturin má sæta sær: >Í Føroyum skulu Føroy- ingar ráða. Tað er okkara mið og mál. Alt hitt, tað fíggjarliga, tað, vit skulu bíta og brenna, hevur einki at týða. Tað kemur alt av sær sjálvum, tá ið vit eru komnir á mál. Fyrst drepa grindina og síðani býta hana. < Tann ítgkiligi veruleikin hevur lítið at siga fyri harra Punthavn, tann rætti veru- leikin er framtíðardreymir- nir. Sum frá líðir mødast fleiri av framtaksfólkunum av tí tjóðskaparromantiska orðaskvaldrinum og halda, at blaðið í staðin átti at tikist við veruligar samfelags- spurningar, sum trupulleik- an at útvega tí vanliga manninum eina inntøka, hann kann liva av. Olgar Mørski ávarar Tór- mann, at ansa teir ikki eftir, so fer Punthavn at oyði- leggja teimum Framtaks- flokkin, tí alt >verður til møsn og fjákalótir undir hansara hond< Mótsetningurin hjá Punt- havn, blaðstjórin á Dagens Emne, Albert Buck, stendur sum kånus, tí at skúlastjórin ikki vil skriva undir eitt mótmæli ímóti Bergmál Skúlastjórin, tann sáttligi og hóvligi. vil ikki dóma harra Punthavn, tí hann í mangar mátar bara er eitt óbúgvið neyðardýr. Albert Buck føl- ir, at hann hevur mist ættar- sansin »Øll hesi nógvu år, hann hevði livað, hevði hann i frið og náðum havt bert tvær gongur á sínum anda- liga haga, og í hesum báð- um vóru gll menniskjuni. Í aðrari tey ringu, avlagaðu, tey, sum vóru í parti við harra Punthavn og styðjaðu blað hansara Bergmál. Í hin- ari tey skilagóðu, rættsikt- aðu, tey sum skuldu redda mannaættina, øll hesi, sum hildu seg til hansara og styðjaðu blaðið Dagens Emne«. Albert Buck gerst so i ør- viti av ti, skúlastjórin hevur sagt, at hann melur í klingur mitt á Niels Finsensgøtu. Mefistofeles Arantsen lærari og Buck blaðstjóri verða eftir ein rumblutan fólkafund bodnir á skrivstovuna hjá Lister ár Co til sjussar og sigarir. Tað er fulltrúin hjá Bakka-Han- usi, Bjarni Berg, sum bjóð- ar, og hann nýtir høvi at greiða frá síni politisku fil- osofi: >Vit handilsmenn taka tað heilt ødrvisi. Vit taka menniskjuni og hendingar- nar, sum tónaskaldið tónar- nar, vit samskipa alt í eitt samljóð, ein lívssymfoni. Vinur, fíggindi, samarbeiðs- Nr. 35 — 21. FEBRUAR 1998 Tað gav at bíta hjá Heðini Brú. Ætlanin var, at >Leikum Fagurt< skuldi hava eitt framhald, men tá ið vinmenninir lósu handritið, fráráddu teir honum at gera meira við hetta viðkvæma og eldfima evni maður, mótstøðumaður, valafólk og vesælingur, alt er hetta bert tangentar á tí stóru urguni, vit spæla lívs- symfoniina á. Tað er kunst- urin hjå ti einsæra, at nyta tangentarnar so, at tað rætta samljóðið kemur burturúr, so tú fremur tín vilja, tína skapandi trá. Tað eru hesi „tónaskaldini“, ið skulu byggja landið upp.< Hetta, Bjarni Berg sigur, er yvirmenniskjafilosofi í haminum á nútímans kapi- talismu. Hann kennir seg hátt hevjadan yvir allar pol- itiskar ideologiir, tær verða aldrin annað enn amboð í bardaganum hjá honum at fáa hendur á meira peningi, meira makt. Tað lukkast tí snúðiga og hála Bjarna Berg at lumpa tað, hann vil vita um Ihaldsflokkin, burtur úr Arantasen. Og alt verður skrivað niður. Allar hansara gerðir hava eitt ávíst enda- mál, eisini innbjóðingin til ein sjuss. Í endanum á skaldsøguni fær lesarin at vita, at Bjarni Berg savnar saman upplýs- ingar um fólk, og hann verður ein hóttandi modern- aður persónur við meira enn einum farra av fascismu. Bakka-Hanus følir seg kallaðan at stovna nýggjan flokk, sum fyrst og fremst skal stuðla vinnulívinum við at gera banka. Men striltid gongur, og rokning- arnar til Lister á Co blíva alt meiri hóttandi. Tann Mefistofeles-liki Bjarni Berg skjýtur tá upp, at teir skulu falsa roknskapin. Bakka-Hanus mutar ímóti og sigur, at tað er ólógligt, men Mefistofelses veit ráð: »Men minnist til, at Gud stendur yvir lógini. Vår- harra kann væl, tá ið tað er hansara vilji, nýta sínar tæn- arar til at forða illum kreft- um í at fremja sín óndskap til skaða fyri sakleys menn- iskjur - eisini tå ið tær borg- arligu lógirnar verða brotn- ar.« Somu nátt samtalar Bakka-Hanus við Gud sum góðkennir figgjarsvik og lovar at vera við honum i tí politiska starvinum. Hóast trúnaðarflokkurin, sum nevnir seg Nýggiflokk- ur, hóttir við himmali og helviti, um fólk ikki atkvød- a fyri flokkinum, so gongst ikki væl til valið. Men Bjarni Berg veit råd: »Vit skulu verða nationalir«. Tri- eindin kapitalur, religion og tjóðskaparkensla må føra til sigur. Astarsøgan Kærleikssøgan millum Elsbu og Térmann hvørvur so líðandi í tí politiska spæl- inum. Í ti fyrsta tridinginum av skaldsøguni er hon ein fastur tåttur í søgugongdini, meðan hon í restini av bók- ini bara kemur fyri sum tvey at kalla sjålvstødug kapittul,