týsdagur 18. november 2003síða 9

16 Nr. 219 - 18. november 2003 Nr. 219 - 18. november 2003 17 Danir definera Ríkið Danir definera, hvat vit kunnu og ikki. Tað sigur Rúni Joensen, sum ikki dugir at síggja nakra grein í Grundlógini, sum beinleiðis forðar før- oyskum limaskapi í Norðurlandaráðnum. Nú vil formaðurin í Uttanlandsnevndini, Hergeir Nielsen, hava at vita, um talan er um vánaligt føroyskt lógarverk, ella polit- iskan ágang frá danskari síðu GRUNDLÓG Ingi Rasmussen ingi@sosialurin.fo Føroyingar eru ikki mynd- ugir limir í norðurlendsku familjuni. Tað er avleið- ingin av, at Norðurlanda- ráðið ikki vildi ganga før- oyska ynskinum um full- gildugan limaskap á møti. Eitt einmælt løgting sam- tykti annars tann 18. mars, at Føroyar skuldu søkja um fullgildugan limaskap í Norðurlandaráðnum, men umsóknin fekk kalda mót- tøku í Norðurlandaráðnum. Orsøkin var, at danski forsætisráðharrin segði hana vera í andsøgn við donsku grundlógina, sum ikki loyvir Føroyum at fáa limaskap í millumtjóða felagsskapum. Hetta hevur fingið Her- geir Nielsen, formann í Uttanlandsnevndini, at reisa fyrispurning til løg- mann í Løgtinginum. Hann vil hava at vita, um løgting- ið hevur framt samtykt, sum er brot á donsku grundlógina. Hann spyr løgmann, um okkara umsit- ingar- og lógarførleiki er nóg neyvur, ella um talan er um rættarligan ágang frá danskari síðu. Spurningurin er, hví ein samtykt í løgtinginum, sum eftir øllum at døma er brot á grundlógina, kemur ígjøgnum bæði lógar- deildina í Tinganesi og umsitingina í Løgtinginum, sum hevur til uppgávu at eftirkanna løgtingsmál. Politikkur – ikki jura Ivasamt er, hvørja grein í Grundlógini Anders Fogh Rasmussen meinar við, tá hann sýtir føroyingum limaskap í Norðurlanda- ráðnum, tí tað hevur hann ikki viljað sagt enn. Sosialurin vendi sær til Rúna Joensen, aðalstjóra í løgmálaráðnum, við spurn- inginum. Hann ger vart við, at løgmálaráðið hevur til uppgávu at eftirkanna upp- skot til løgtingslógir, og í hesum føri er talan um upp- skot til samtyktar, sum so- statt liggur uttan fyri teirra virkisøkið. Men hinvegin heldur hann problematikkin vera áhugaverdan. – Eg havi hvørki kannað ella hugsað stórvegis um hendan spurningin, men eg dugi ikki at síggja nakra paragraff í Grundlógini, sum sýtanin fyri, at føroy- ingar fáa fullgildugan lima- skap í Norðurlandaráðnum, kann heingjast á, sigur Rúni Joensen. Aðalstjórin heldur talan meira vera um eina polit- iska avgerð enn løgfrøði, og hann sær sama mynstrið aftur í teimum samráðing- um, sum í løtuni leika á. – Hetta hongur kanska saman við øllum tí, sum gongur fyri seg í sambandi við yvirtøkulógina og tær yvirtøkur, sum vit standa fyri at fremja. Danska stjórnin roynir í hesum døgum at definera hugtakið ríkisfelagsskapur og ríkis- eind. Tað fyrigongur í for- sætismálaráðnum og danska løgmálaráðið hevur bara ein ráðgevandi leiklut. Tað vísir, at hetta snýr seg líka nógv ella meira um politikk enn um løgfrøði, og tað er forsætismálaráð- ið, sum setir dagsskránna, sigur Rúni Joensen. Danir definera Arbeiðið við yvirtøkulógini er eftir øllum at døma ikki so einfalt, sum tað ljóðaði, tá sonevnda tvøroyrarskjal- ið varð undirskrivað av løg- manni og forsætisráðharr- anum. Nú verður viðgjørt, hvat føroyingar kunnu og ikki, og semja er ikki um alt. – Definerað verður, hvar markið hjá grundlógini gongur. Um vit í Føroyum eru samd ella ósamd hevur eftir øllum at døma minni at siga. Vit kunnu gera vart við, at vit eru ósamd, men tað nyttar einki, sigur Rúni Joensen. Og sambært aðalstjóran- um er júst hetta munurin á at ráða sær sjálvum og ei. – Eftir ta prosessina, vit hava verið ígjøgnum, er mín varhugi, at tað er hetta, sum suverenitetur snýr seg um: At hava tað síðsta orðið. Teir definera, hvar vit eru í mun til teirra. Vit kunnu mótmæla, men vit hava ikki so nógv at siga, sigur Rúni Joensen. Álvarsligt afturstig Hergeir Nielsen vil hava at vita, hví ongin klokka ringdi, tá uppskotið um sjálvstøðugan limaskap í Norðurlandaráðnum fór í Løgtingið. Hann minnir samstundis á, at tað er ikki fyrstu ferð, at Løgtingið hevur framt eina einmælta samtykt, sum ikki verður vird, og vísir á hernaðar- ligur revsilógirnar, sum eru galdandi rættur í Føroyum ímóti Løgtingsins vilja. – Hesi dømi av fleiri benda á, at talan er um sera álvarsliga afturgongd í ríkisrættarligu viðurskift- um okkara, har sjálv rættar- trygdin innan ríkisrættin tykist vera fokin, sigur Hergeir Nielsen. Hann heldur tað vera skilligt, at føroysk og donsk áhugamál sampakka ikki á fleiri týdningarmiklum økj- um, og at føroysk lóggáva rennur seg ímóti ásetingun- um í donsku grundlógini, serliga hvat møguleikum okkara fyri víðari samstarvi við hini norðanlondini við- víkur. – Orsøk er tá at spyrja, um føroyska lógarverkið er nóg væl at sær komið, ella um danska grundlógin, sum føroyingar ongantíð hava samtykt, veruliga fer at forða okkum í fullgildug- um samstarvi við hini norð- anlondini, sigur Hergeir Nielsen. 5-arin fingið sátt- mála Andin var góður og mest sum eingin ósemja, tá ið Fimmarin á sjúkra- húsøkinum og Fíggjarmálaráðið gjørdu nýggjan tveyára sáttmála sínámillum SÁTTMÁLI Ingi Rasmussen ingi@sosialurin.fo Fríggjadagin gjørdi Fíggjarmálaráðið sátt- mála við fimm feløg á sjúkrahúsøkinum um nýggjan sáttmála. Fel- øgini, ofta nevnd 5-arin, eru Bioanalytikarafel- agið, Ergoterapeutfelag- ið, Ljósmøðrafelagið, Fysioterapeutfelagið og Økonomafelagið. Sátt- málin hevur gildið í tvey ár, frá 1. oktober í ár til 1. oktober 2005. Karmurin fyri avtaluni er umleið 9 prosent. Í semjuni er millum ann- að avtalað lønarhækking og at flyta stig í lønar- stiganum. Bioanalytik- arafelagið og Økonoma- felag Føroya hava eisini hækkað eftirlønina. Ymiskar smærri broyt- ingar eru gjørdar í sátt- málatekstinum og veit- ingum í sáttmálanum. Avtala er gjørd ujm ser- staka fríviku. Sáttmála- frídagarnir fella burtur 1. januar 2004. Eitt pro- sent er gjørt til tað. Av- tala er eisini gjørd um, at starvsfólk kunnu fáa serstøku frívikuna út- goldnað sum løn, vilja tey heldur tað. Avtala er eisini gjørd um førleika- menning. Sum heild eru partarnir væl nøgdir við avtaluna, og sagt verður, at sam- ráðingarnar gingu fyri seg í einum góðum anda uttan stórvegis ósemjur. Tað var kanska ikki so nógva at feira, tá sonevnda tvøroyrarskalið varð undirskrivað, sum skuldi loyva føroyingum at yvirtaka øll málsøki. Í løtuni definera danir, hvar markið hjá føroyingum gongur, og tað kom til sjóndar, tá limaskapur í Norðurlandaráðnum var sýttur Mynd: Jens K. Vang UTTAN ÚR HEIMI Ymisk tøl um sílaaling ES og Noreg eru ósamd um, hvussu stór sílaalingin í ES-londunum er. Tað kann kanska tykjast løgið, at tveir partar skulu keglast um, hvussu nógv síl verða ald í ES- londunum, men málið hevur kortini stóran týdning. Upprunin til ósemjuna er, at í september vildi felagið hjá finsku alivinnuni vera við, at norskir sílaalarar høvdu selt fyri undirprís. Teir sendu ES-nevndini kæru um norska prísin. Men skal ein kæra fáa viðgerð, er tað eitt krav, at í minsta lagi 25 prosent av sílaalingini í ES stendur aftan fyri kæruna. Og her kemur ósemjan inn í myndina, tí norðmenn og ES-nevndin eru ósamd um, hvussu stór sílaalingin í ES-londunum veruliga er. Norsku myndugleikarnir vilja vera við, at minni enn 25 prosent av sílaalingini standa aftan fyri kæruna, og teir krevja tí, at ES skal vísa kæruni aftur. Í Bruxelles hava tey hinvegin roknað seg fram til, at talan er um meiri enn 25 prosent, men ES-nevndin hevur kortini játtað at rokna eina ferð afturat. Fyri norðmenn hevur úrslitið stóran týdning, tí síðani finska kæran kom, hevur ES lagt 21,4 prosent í revsitolli á norsk síl. Slakar ikki fyri Bush Í kvøld kemur amerikanski forsetin, George W. Bush, til Bretlands at vitja,og har skal hann hitta Tony Blair, forsætisráðharra og Elizabeth, drotning. Undan vitjanini hevur amerikanska trygdartænastan Secret Service kravt, at bretsku myndugleikarnir skulu herða øll trygdartiltøk til tess at tryggja, at einki skal henda forsetanum. Millum annað hevur Secret Service kravt, at skottryggir rútar skulu leggjast uttan á verandi rútarnar í slottinum Buckingham Palace, og at nakrir ávísir veggir á slottinum skulu styrkjast. Men Elizabeth, drotning hevur sagt kortanei, skrivar The Sunday Tele- graph. Sambært blaðnum vildi drotningin ikki góðtaka, at amerikanararnir fyltu slottið við trygdarmonnum, me- ðan forsetin vitjar, men nakrar sleppa teir tó at hava har. – Hennara hátign heldur, at nú stjórnin hevur gjørt av at lata 5.000 løgreglumenn veita forsetanum trygd, eiga amerikanararnir at hava álit á, at teir duga tað, sum teir eru settir til at gera, sigur ein kelda á Buckingham Palace við The Sunday Telegraph. Skal fyri ST Amerikanska stjórnin hevur gjørt av at taka undir við einum russiskum uppskoti um at lata ST-trygdarráðið taka støðu til friðarætlanina fyri Miðeystur. Talan er um uppskotið, sum ST, ES, USA og Russland hava gjørt, og sum millum annað sigur, at palestinar skulu hava sítt egna ríki í 2005. Ísraelski forsætisráðharrin, Ariel Sharon, hevur stríðst sum úlvur á skóg ímóti, at uppskotið kemur fyri trygdarráðið, tí so verður friðarætlanin formliga ein ST-ætlan, og tað vil Sharon ikki góðtaka. Higartil hevur amerikanska stjórnin lurtað eftir mótstøðu hansara, men sambært ísraelska blaðnum Ha'aretz hava amerik- anarar nú broytt støðu. Umberingin hjá Bush-umsiting- ini sigst vera, at hon er noydd at taka eina aðra støðu, nú palestinar hava fingið eina nýggja stjórn. USA fanst um vikuskiftið hvassliga at ísraelska búsetingarpolit- ikkinum í teimum palestinsku økjunum. Fyrr í hesum mánaðinum var Sharon í Moskva, og har royndi hann at fáa Vladimir Putin, forseta at sleppa uppskotinum um at leggja friðarætlanina fyri ST-trygd- arráðið, men til fánýtis. Átti eitt barn Horst Bubeck, sum var fangavørður í Stammheim- fongslinum í Týsklandi í sjeytiárunum, skrivar í einari nýgjari bók, at yvirgangsmaðurin Andreas Baader átti eitt barn saman við einum av verjum sínum. Andreas Baader var ein av høvuðsmonnunum í yvirgangsfelags- skapinum Roote Armé Fraktion. Í bókini skrivar Horst Bubeck, at Andreas Baader og ein kvinna, sum var verji hansara, høvdu javnan kyns- liga samveru í klivanum í Stammheim eitt skifti í 1976 og 1977,og at kvinnan átti eitt barn nakrar fáar vikur, eftir at Andreas Baader doyði í oktober í 1977. Sam- bært bókini var Horst Bubeck ikki tann einasti fanga- vørðurin, sum visti, hvat hendi inni í klivanum. Andreas Baader tók lívið av sær í Stammheim- fongslinum í Stuttgart í oktober í 1977. Saman við Jan- Carl Raspe, Gudrun Ensslin og Ulriku Meinhof stovn- aði hann yvirgangsfelagsskapin Roote Armé Fraktion, sum hevði ábyrgdina av fleiri burturflytingum og morðum í Vesturtýsklandi. Sjálvt um tann víð- gongdi Tomislav Nikolic vann greiðan sigur á forsetavalin- um í Serbia sunnu- dagin, hevur landið framvegis ongan for- seta. VAL Árni Joensen fartekst@mail.dk Fyri triðju ferð í fjúrtan mánaðir vóru serbar á vali sunnudagin at velja forseta, men eins og tær báðar und- anfarnu ferðirnar var vallut- tøkan so lítil, at valið er ógildað. Serbisk lóg krevur, at minst 50 prosent av velj- arunum greiða atkvøðu, fyri at valið skal hava gildi, men sunnudagin vóru tað bara 38 prosent, sum fóru á val. Hevði valið verið gald- andi, hevði Serbia havt tann víðgongda tjóðskapar- mannin Tomislav Nikolic í forsetastólinum í dag. Hann fekk næstan 46 prosent av atkvøðunum, meðan mót- støðumaðurin, tann 73 ára gamli Dragoljub Micu- nevic, fekk smá 35 prosent. Nikolic styðjaði fyrrver- andi forsetan Slobodan Milosevic, og hann heldur, at Serbia skal ikki flýggja krígsbrotsmannadómstólin um í Haag fleiri brotsmenn. Hann er eisini ímóti serb- iskum limaskapi í ES. Mót- støðumaður hansara er har- afturímóti heitur talsmaður fyri ES-limaskapi. Næsta forsetavalið í Serbia verður í fyrsta lagi í januar. Heldur ikki hesaferð Ger japanska stjórnin av at senda hermenn til Irak, fer al-Qaeda at søkja at málum í Tokyo. YVIRGANGUR Árni Joensen fartekst@mail.dk Tá amerikanski verjumála- ráðharrin, Donald Rums- feld, í síðstu viku var í Japan, fekk hann ábending- ar um, at Japan er sinnað at senda hermenn til Irak at hjálpa hersetingarvaldinum har. Nakra beinleiðis tilsøgn fekk hann kortini ikki, og tað hevur uttan iva sína orsøk. Í einum teldubrævi til saudiarabiska blaðið Al- Majallah skrivar Abu Mohammed al-Ablaj, sum verður hildin at vera ein av oddamonnunum í al-Qa- eda, at verða japanskir her- menn sendir til Irak, verður Tokyo eitt álopsmál hjá al- Qaeda. – Japanar fara at kenna sviðan av álopi okkara. Tað, sum vit gjørdu við it- aliumenninar í Nasiriyah, kann nevnast sum eitt dømi. Vit fara at søkja at sjálvum hjartanum í Tokyo, skrivar al-Ablaj í teldu- brævinum sambært AP. Í 1995 varð Tokyo raktur av yvirgangi, tá dómadags- sektin Aum Shinrikyo sprændi nervagass í undir- grundarbreytina í býnum. Tólv fólk doyðu, og fleiri túsund fingu skaða. Japanski verjumálaráð- harrin, Shigeru Ishiba, sig- ur við AP, at Japan fer at taka lut í arbeiðinum at endurbyggja Irak, men nær landið fer at senda hermenn hagar, er ikki greitt, sigur hann. Al-Qaeda hóttir Tokyo Landgongdin hoyknaði Fimtan fólk doyðu, tá ein ein landgongd umborð á ferðamannaskipið "Queen Mary II" hoyknaði leygardagin. Fólk, sum høvdu verið umborð og hugt at tí nýggja skipinum, sum er í dokk, vóru á veg í land, tá landgongdin brádliga fór undan teimum. Sunnudagin vóru Jacques Chirac, forseti og Jean-Pierre Raffarin, forsætisráðharri og hugdu at vanlukkustaðnum. C M Y K 17 16