leygardagur 28. mars 1998síða 18

ssfalurin Nr. 60 - 28. MARS 1998 »Kirkjurnar endurspegla tað fínasta í bygging,< sigur arkitekturin og listamadurin J. P. Gregoriussen, sum gevur út glæsiliga bókargð um kirkjurnar í Føroyum TORDUR JOANSSON — Hvat fekk teg at fara í holt við at savna tilfar, tekna og skriva um føroysku kirkjur- nar? — Tað vóru tær betri um- stødurnar at fara undir ann- að enn beinleiðis arkitekt- og byggiarbeiði, tí byggi- virksemið minkadi sum kunnugt munandi seinast í 80årunum. Men tankin hev- ur ótvað verið har framman undan, og helst hevur hug- urin at fara undir so víð- fevnandi, men samstundis eisini áhugavert og kveikj- andi, arbeiði leingi verið til staðar — Á hvønn hátt áhugavert og kveikjandi? — Jú, tað er jú so, at kirkjubygningar frá ymisk- um tíðarskeiðum siga okk- um ein hóp um søguna langt aftur í tíðina. Ikki einans um byggisøgu, men eisini um ymisk onnur viðurskifti, ið týdning hava, skulu vit fáa neyvari innlit í fortíðina. — Kanst tú nevna okkurt dømi um hetta? — Til dømis fornkristna kirkjan í Istanbul, St. Sofía- kirkjan. Hon var uppruna- liga bygd sum kristin kirkja í 7. eld; men tá ið mu- hammedsmenn tóku býin í 1453, og islam gjørdist átrúnaðurin har, varð hend- an kirkja høvudskirkjan ella -moskan har um leiðir Hetta sæst í og á sjálvum bygninginum við tað, at mnnbúgvið varð flutt og snarað móti Mekka, fýra høgar minaretir vórðu sett- ar við kirkjuna og annað, ið P skilliga visir tær tórbroytingar, ið fóru fram i må g am KKI r Sjá rt. H ; K u [ vg £ b g KK há gg urspeglað í kirk þa ngunu nisku tíð: ir £ Uu g ØøTU Jursk Ku gomlu kirkjunun Kanst tå nevna onkrar slíkar broytingar í Føroyum Suð ggjast aftur KITK skreytið, hvarv so við og við. Kirkjan varð umbygd í 1874, og samstundis var all- ur hin gamli innibúnaðurin fluttur av landinum; men nú kemur hetta tó heim aftur. Og í 1968 varð kirkjan aftur heildarumbygd. Aðrar søguligar ábendingar eru eisini, eitt nú til tíðarskeið- ið, tá ið svartideyði herjaði og annað. — Hvat hevur so størstan týdning fyri teg sum arki- tekt? — Hóast eg havi alst6:an áhuga fyri søgu, list og mongum gðrum, so man arkitektururin, tað er at siga byggisiðir, bygging, byggi- list og alt, sum uppi í hesum hor:gur, hava mín størsta áhuga. Ikki minst í sam- bandi við kirkjurnar; tí tað, vit eiga av kirkjum, endur- speglar okkara niðurarvaða byggisið. Hetta er eitt ríki- dømi; vit kunnu siga for- fínað dómi um føroyska byggilist frá ymiskum tíðar- skeiðum. Men tað gevur okkum eisini ábendingar um gerandis- og brúkslist, sum tóku seg upp her á landi. — Kunnu vit yvirhøvur tala um serstakan føroyskan arkitektur ella serføroyskan byggisið? — Hatta ljóðar kanska nakað hátíðarligt; men jú. Okkara upprunaligi byggi- siður var tengdur at tí tilfari, sum var við hond. Grót, flag og rekaviður. Hetta broyttist so við og við, sum annað tilfar varð innflutt. So vóru nakrar øldir, tá ið økt sam- band og samskifti var við umheimin, og hetta rein eis- ini við byggisiðin; men aft- an á fyrst í 14. øld er so gott sum einki stílárin kom- ið uttanífrá fyrr enn í nýggj- ari tíð. — Hvørji árin sipar tú til? — Sum tú veist, eru tær báðar kirkjurnar í Kirkjubø, Olavskirkjan og Magnusar- kirkjan ella Mururin, frå 12. ” og 14. øld, fyrra í romansk- um, seinna í gotiskum stili; og hetta bendir skilliga å neyvt samband og samskifti vid Bretland og Skandi- navia. Til dømis er grótlað- ingarsniðið á leið tað sama í Kirkjubømurinum sum í Rosenkrantztorninum á Bergenshus. Sama kann sig- ast um onkrar bygningar úti á Reyni í Havn og Stokka- stovuna í Kirkjubø, sum óivað komu úr Noregi og vóru kanska fluttir í at kalla heilum líku haðani og so settir upp her. — Hvussu síggja vit so, tá ið nýtt tíðarskeið tekur seg 2 — Tad var, tå id føroyingar aftur fóru at byggja av tøk- um tilfari burturav. Fyrr vóru húsini grótlagað; møn- an var rekaplanki; og so vóru sperrutrø og annað úr rekaviði. Seinni varð fram- síðan evnad úr viði, men restin var framvegis grót. - Nær kemur verulig broyting í, Palli? — Móti enda 19. aldar, vildi eg sagt. Tá falla grót- síðurnar burtur; men langt upp í tíðina hevur grótvegg- ur staðið upp ímóti ættini. Annars vóru húsini jú bygd javnfjar við jarðarmunin. Og stórviðurin var bundin í grótveggirnar. — Hevði hetta árin á kirkj- urnar? — Ja, við amtstíðini fyrst í 19. øld kom tann siður at byggja úr viði, fyrst tey stóru embætishúsini. Frá 1820årunum og nøkur ár fram vórðu tær 23 eyð- kendu trækirkjurnar bygdar, og av hesum standa fram- vegis 10 uppi enn. Men eftir einahandilin í 1856, tá ið alt samfelagið broyttist, sæst aftur skilligt stílárin uttan- eftir, nevniliga nýklassis- isman. — Hvussu byrjaði sjálvt arbeiðið við bókunum um kirkjurnar? — Kirkjubygningar haldi eg altíð geva íblástur. Og nakað av tilfari hevði eg longu framman undan. Men so fór eg ein túr runt í oyggjunum á sumri 1994 at skatta dýpið, uppliva og tekna, tí ikki minst hetta seinasta fremur fatanina. Eg teknaði ta summarið allar tær tíggju trækirkjurnar, nevndar vórðu í áðni. Hetta var stuttligt og eggjandi, ein stór uppliving. Og fólk vóru bæði fyrikomandi og áhug- að. — Hevði tí longu tá gjørt av at fara undir bókaút- gávu? — So líðandi fekk eg tað hugskot at gera eina bók um tær tíggju kirkjurnar; men her var so sjálvsagt neyðugt við góðum og hóskandi teksti. So farið varð undir at kanna, hvørjir tekstir longu vóru tøkir. Og annað tilfar var eisini at finna og kanna. Kristoffer Kristoffer- sen hjá Landsverkfrødingi- num hevði í samstarvi við Sverra Dahl mált upp fimm av kirkjunum; restina høvdu arkitektlesandi gjørt fyri Fornminnissavnið. So gekk eg ígjógnum alt hetta tilfarið. — Fingust aðrar heimildir til vega? — Ja, lesandi á Fróðskap- arsetrinum høvdu skrivað um kirkjurnar, tá ið Petur Martin Rasmussen starvað- ist har, og hetta kom væl við. Eisini sýndi Jóannes Dalsgaard søgufrødingur og leidari å Landsskjalasavni- num stóran áhuga og útveg- aði upprunatilfar frá bispa- arkivinum i Danmørk. Jóannes skrivaði greinir, beyð sær til at ráðgeva, og tað kom væl við í arbeiði- num. Somuleidis stuðlaðu kirkju- og bygdaråd dyggi- liga, eisini figgjarliga. Hesi og onnur sýndu øll stóran áhuga og vælvild. — Men tað varð ikki bara tann eina bókin? — Nei, tí fyrsta bókin, sum vit júst hava talað um, var so væl móttikin, at tað eggj- aði til at fara undir eina veruliga føroyska kirkju- byggisøgu. Sum tå minnist, kom 2. bókin, tann um hvålvkirkjurnar, út í fjør. Triðja bókin fer til prent- ingar nú, og tað er aftur hin dugnaligi John Dalsgarð, ið skipar fyri tí tekniska. Hon kemur út í heyst. Og arbeið- ið við hini fjórðu og sein- astu byrjar av álvara kom- andi summar; væntandi kemur hon út tíðliga næsta ár — Takk fyri, Palli, og góða eydnu við tiltakinum. — Sjálvur takk.