leygardagur 22. november 2003síða 11

20 Nr. 223 - 22. november 2003 Nr. 223 - 22. november 2003 21 Sambært Føroyingasøgu varð kristindómurin settur í gildi í Føroyum um ár 1000. Við staðfestingini av teimum báðum krossunum úr træi, sum fundnir vórðu í grevstrinum í víkingaaldar- garðinum á Toftanesi í Leirvík, er nú fingin ein ítøkilig fráboðan um, at eitt kristi samfelag hevur verið har á staðnum fyri ár 1000 (Mynd 1-2). Fundirnir á Toftanesi eru tískil ein álvarslig avbjóðing til ta vanligu uppfatanina av tí fyrsta kristindóminum í Føroyum. Latið okkum tí royna at seta hesar báðar krossar inn í ein størri mentanarligan samanhang. Fyrsti spurningurin kann verða: Eru slíkur krossar kendir aðrastaðni? Ja, úr norðbúgvagravum í kirkju- garðinum á Herjolvsnesi í Suðurgrønlandi. Tá ið griv- ið varð har fyri umleið 100 árum síðani, vórðu funnar nógvar gravir, sum av grevstrarleiðaranum, Poul Nørlund (seinni stjóri á Danmarks Nationalmuse- um) vórðu tíðarfestar til miðøld, umleið 1150 til 1450. Gravirnar eru fyrst av øllum kendar fyri tey sera væl varðveittu klæðini, men har vórðu eisini funnir umleið 60 krossar úr træi, sum í mongum føri eru lagdir omaná bringuna á teimum deyðu ella omaná kistulokið. Longdin av hesum krossum er frá 11 cm til 69 cm (Mynd 3). Krossarnir á Toftanesi líkjast á nógvum økjum teimum grønlendsku bæði í skapi og stødd. Tað er valla nakar ivi um, at annar av krossunum er eftir írskari fyrimynd — ein sonevndur "keltiskur krossur". Hetta slagi av krossum er nógv til av á Herjolvsnesi, og Poul Nørlund skrivaði í 1924 soleiðis: "vit eru so heppin millum krossarnar á Her- jolvsnesi, at hava minst ein bólk við so sermerktum skapi, at teirra uppruni kann staðfestast við størsta neyvleika. Tað er tað væl kenda sniðið við sirkul- rundum útholingum í horn- unum, summir víðir opnir hálvsirklar, aðrir smáir næstan afturlatnir cirklar (....) Tað er tann einfaldi "Keltiski Krossurin", sum í so langa tíð var í brúki á steinminnisvarðum í teim- um bretski oyggjunum, ser- liga í Skotlandi og Írlandi — bæði á standandi kross- um og á gravsteinum (....) hetta einfalda skapið varð brúkt heilt niður í 12. øld". Tá ið Poul Nørlund í 1924 almannakunngjørdi krossarnar á Herjolvsnesi, tulkaði hann teir sum lík- krossar. Henda tulking hongur helst samnan við, at teir allir vóru funnir á kirkjugarðinum, lógu sum nevnt á bringuni á tí deyða ella á kistulokinum. Hildið varð, at krossarnir vóru gjørdir í sambandi við sjálva jarðarferðina. Hóast aðrir krossar seinni vórðu funnir í grevstrum í bónda- gørðum frá norðbúgvatíðini í Grønlandi, og ikki bert á kirkjugørðum, var tulking- in hjá Poul Nørlund av krossunum yvirhøvur gald- andi hjá øðrum fakfólki. Við teimum grønlendsku krossunum sum grundarlag og øðrum krossum, t.d. frá Bryggjuni í Bergen, eru tey seinnu árini álvarslig spurnartekin sett við upprunaligu tulkingina hjá Poul Nørlund av krossun- um sum líkrossar. Nógv vilja heldur tulka teir sum sonevndar andaktskrossar. Hesir krossar hava staðið inni í húsunum at verja húsfólkið og halda tí illa burtur. Tað, at krossarnir oftast eru spíðskaðir í niðara enda, bendir á, tí teir helst hava staði í einum haldara ella staka. Í summ- um førum, sum tað sæst á kirkjugarðinum á Herjolvs- nesi í Suðurgrønlandi, hava krossarnir fylgt tí deyða í grøvina og harvið endaðir sum líkkrossar. Men hví liggja so træ- krossar á einum víkinga- aldargarði í Leirvík, sum eftir tíðarfestingini er frá heidnari tíð? Tað eru nógv dømir um eina sterka írska ávirkan á Føroyar í víkingaøld. Mál- frøðingarnir Jakob Jakob- sen og Christian Matras vísa á eina røð av írskum lániorðum í tí føroyska málinum. Í hesum sam- bandi er áhugavert at vísa á, at heiti á teimum nógvu summarbústøðunum frá víkingaøld, sum liggja burt- ur frá bygdum kring um í oyggjunum, ikki bera tað fornnorrøna heiti sætr, men harafturímóti tað fornírska heiti fyri sæter - áirge -, sum ein partur av staðar- navninum, td. Ergisdalur og Argisbrekka. Í Íslandi eru funnar nógv- ar gravir frá víkingaøld við t.d. ríðiútgerð, bátum, vápnum og stórum prýðum til kvinnubúna, sum alt ser- merkir heidnar gravir. Slíkar gravir eru ikki funn- ar í Føroyum. Tvey støð eru kend sum gravstøð frá víkingaøld, nevniliga við Kirkjugarð heima á Sandi og yviri í Trøð í Tjørnuvík. Gravirnar á Sandi eru tíðarfestar til 10. og/ella byrjanina av 11. øld, meðan gravirnar í Tjørnuvík eru tíðarfestar til 10. øld. Gravirnar á Sandi vendu allar eystur-vestur og tann jarðaði hevði fingið nakrar persónligar lutir við. Hetta eru bæði tekin um kristnar gravir. Ein av gravlutunum er ein vakurt lítið bronsu- prýði av írskum uppruna. Í Tjørnuvík, har gravirnar høvdu fáar gravlutir, er tað mest sermerkta ein bronsu- nál av írsk-skandinaviskum sniði - helst framleidd í Dublin í víkingaøld. Tvær nálir av sama slagi eru eisini funnar á Toftanesi. Um góðtakast kann, at fólk á Toftanesi - og í Føroyum sum heild - vóru kristin fyri ár 1000, kann tað vera ein frágreiðing um at ongar vanliga heidnar gravir eru funnar í Føroy- um á sama hátt sum í Skandinavia, Írlandi, Skot- landi, Orknoyum, Hetlandi og Íslandi. Men hvar eru fólk í víkingaøld so jarðað? Svarið kann liggja í teimum sonevndu bønhúsunum, sum toftir eru av ymsa staðni í landinum. Hesir smáu kirkjubygningar hava ligið mitt í kirkjugarðinum, sum er sermerktur við at hava ein sirkulskapaðan garð allan vegin runt. Tann best varðveitta toftin av einum slíkum bønhúsi er í Leirvík (Mynd 4), og onnur góð dømi eru á Velbastað og í Mikinesi. Staðarnøvn eru prógv um, at nógv fleiri av hesum slagnum av bygn- ingum hava verið kring oyggjarnar. Enn hevur eingin fornfrøðisligur grevstur verið gjørdur í nøkrum av bønhúsunum. Eitt áhugavert fyribrigdi við hesum bønhúsum er tann klingrutskapaði garð- urin kring bønhúsið. Hetta skap er ikki kent frá samtíðini í Skandinavia, men kann metast at vera eitt fyribrigdi, sum hevur sínar røtur í tí elsta kristna umhvørvinum í Írlandi. Tað er kent allan vegin úr Írlandi, um Suðuroyggjar (Hebridurnar), Hetland, Føroyar, Ísland og til norðbúgvabygdirnar í Grønlandi. Bønhúsini eru søstatt enn ein ítøkilig ábending um, at tey vestastu víkingaaldarligu niðursetusamfeløgini í Norðuratlantshavi í stóran mun hava havt sterkar mentanarligar røtur í tí írska kristna økinum. Niðurstøðan av hesum øllum er, at Føroyar av fyrstan tíð vóru undir sterk- ari írskari og harvið kristn- ari ávirkan - ella fyri at siga sum er: ein stórur partur av teimum fólkunum, sum búsettust her í víkingaøld, vóru írsk-kristin. Tjóð- frøðiliga sæð høvdu tey ein blandaðan skandinavisk- keltiskan uppruna. Tey komu óivað frá norður- lendingum, sum longu tíðliga í 800-árunum høvdu búsett seg í økinum kring Írskahavið, serliga í Suð- uroyggjum, har tey eftir stuttari tíð gjørdust partur av tí kristna, keltiska sam- felagnum. Tí er tað ikki løgi, tá ið íslendsku søg- urnar sigur frá, at tey fyrstu landnámsfólkini høvdu keltisk og kristin nøvn. At Føroyar seinni - í miðøld - kom undir norsku kirkjuna og kong og harvið inn í eitt reint skandinaviskt mentanarumhvørvi er eing- in loyna. Men tað er nógv, sum bendir á, at í Føroyum vóru kristin fólk heilt frá byrjan, og at hesin kristin- dómurin hevur sínar røtur í Írlandi heldur enn í Skandi- navia. Krossarnir á Toftanesi og fyrsti kristindómurin í Føroyum TÍÐINDASKRIV Tá ið Føroya Fornminn- issavn í 1982-1987 hevði fornfrøðiligan grevstur í víkingaaldartoftunum á Toftanesi í Leirvík, komu til sjóndar ein mongd av gripum, harímillum heilt nógvir lutir úr træi. Hvat ið hesir lutir í síni tíð vórðu brúktir til, var í flestu førum greitt bein- anvegin. Har vóru skálir, skeiir, tunnustavir, spæli- bretti o.s.fr. Hesir gripir eru at síggja í framsýn- ingini hjá Føroya Forn- minnissavni í Brekkutúni 6 í Hoyvík. Tað var somuleiðis møguligt at tíðarfesta gripirnar, bæði eftir útsjónd, skapi og sniði, men eisini við C14 kanningum. Eftir hesum varð landnámsgarðurin á Toftanesi í Leirvík bygd- ur seinast í 800- ella fyrst av 900-árunum. Ein granskingarjáttan frá SILA, Danmarks Nationalmuseums Center for Grønlands-forskning, hevur gjørt tað møgligt í hesum árinum at gjøg- numganga tað rúgvis- mikla tilfarið og úrslitini frá grevstrinum fyri at gera tað klárt til endaliga almenna framløgu. Okk- urt nýtt er komið undan kavi, men serliga er eitt, sum kann hava stóran týdning fyri kunnleikan um elsta partin av okkara søgu. Hetta eru tveir krossar úr træi. Annar er 38,5 cm lang- ur og 19 cm breiður. Træ og tvørtræ eru fest saman við einum trænagla. Hugsandi er at krossurin hevur verið spískur í niðara enda (Mynd 1). Hin krossurin ella part- ur av krossi er 35 cm langur. Hann er brotin í niðara enda, sum ætlandi eisini hevur verið spísk- aður. Hetta brotpetti hevur ein ferhyrntan part á miðjuni, og holað er inn í báðar síður bæði oman fyri og niðan fyri miðjuna. Eisini her er eitt hol mitt í, har trænagli hevur staðið í (Mynd 2). Brotpetti er tjúkri í ovara enda oman fyri innskurð- irnar. Her er tvørtræið tó ikki funnið. Tað er neyv- an nakar ivi um, at hetta er tað, sum eftir er av einum krossi eftir írskari fyrimynd – ein sonevnd- ur "keltiskur krossur". Báðir krossarnir er gjørdir úr lerkaviði, møguliga rekaviði úr Sibiria. Teir báðir krossarnir eru funnir í teimum nið- astu fláunum. Hetta merkir, at teir eru frá elstu tíð, búseting hevur verið á Toftanesi. Kross- arnir kunnu sostatt førast aftur til ta tíð, tá ið garðurin av fyrstan tíð varð bygdur onkuntíð seint í 9. ella tíðliga í 10. øld. Miðaltalið fyri tær tríggjar C14 kanningar- nar er 920 e.Kr. Við krossunum á Toftanesi er nú funnið eitt ítøkiligt prógv um, at í Føroyum var eitt kristi samfelag framman und- an, at Sigmundur Brest- isson sambært Føroy- ingasøgu boðaði kristin- boðskapin á tingi um ár 1000. Og krossarnir á Toftanesi eru ikki bara áhugaverdir í føroyskum samanhangi – teir eru nevniliga so vítt kunnugt elstu krossar úr træi , sum eru kendir í norðan- londum frá víkingaøld. Teir báðir krossarnir verða eftir ætlan sýndir fram í framsýningini í Brekkutúni í vár. Var eitt kristi samfelag í Leirvík fyri ár 1000? Steffen Stummann Hansen, Landsantikvarur Krossur úr træi á Toftanesi. Krossurin er varðveittur í 38,5 cm longd. Mynd: Føroya Fornminnissavn Bønhústoftin í Leirvík. Mynd: S. Stummann Hansen Krossarnir úr Norðbúgvakirkjugarðinum á Herjolvsnesi í Suðurgrønlandi. Mynd: P. Nørlund: Buried Norsemen at Herjolfsnes. Meddelelser om Grønland 67:3, 1924. Brot av krossi úr træi á Toftanesi. Krossurin, sum er eftir írskari fyrimynd, er varðveittur í 35,0 cm longd. Mynd: Føroya Fornminnissavn C M Y K 21 20