leygardagur 23. mai 1998síða 18

tidindabl Nr. 95 - 23. MAI 1998 Malawi: Eitt eyðrænt einaveldi Hastings Banda gjørdist imyndin av ti landi, hann styrdi vid harðar! hond i 30 år. Landid, sum nevnt verður >Heita hjarta Afr- iku«, er eitt tað fátækasta landið í heiminum yvir- hevur Edvard Joensen Trongt inn millum Tanzania og Zambia fyri norðan og í eimi geil niður í Mozam- bique í suðri, liggur lítla, afríkanska landið Malawi Hetta landið er á stødd umleið tvær ferðir sum Danmark og við einum fólkatali, sum í dag telur góðar 11 milliónir menn- iskju Malawi verður i ST høpi mett at vera millum fåtæk- astu lond í heiminum, og bara í Brasilia, er munurin millum rik og fåtæk størri. Men hóast fólk liva undir umsteðum, sum vit á okkara leiðum neyvan høvdu givið kríatúrunum, er einki galið við blíðskapinum. Tann, sum ferðast millum hesi fólkini, kennir, at hann er vælkomin. Ikki av ongum verður Malawi nevnt >Heita hjarta Afriku« Malawi er eitt land, sum er rættiliga ókent í mun til onnur afrikansk lond Grundin er helst at finna i søguni, síðan landið í 1964 loysti frá enska hjálanda- veldinum Sum so manga aðrastaðni gjørdist hetta sjálvstýrið bert til eitt einaræði ístaðin, har ein eimsamallur maður rak landið sum eina privata fyrtøku. Og mong munnu so seta sær tann spurningin um nú stødan var so nógv verri undir enskum hjá- landastýri Søga Tað, vit vita um landið at siga úr søguni, er í grundini rættiliga lítið. Ikki fyrr enn beint fyri okkara tíða ing, vita vit, at Bantuf flyur og setir seg niður landsynnings- Afrika Hesi fólkini eru akur brúkarar og duga at fram leiða amboð at rudda jørð við. Tað vit í dag kenna til søgu teirra, finna vit í holu- málningum Læknastovan líkist ikki júst teimum, vit kenna í Føroyum Men aðrar ættir koma og fara, og ikki sleppur fólkið at liva í friði har heldur enn aðrastaðni í Afrika. Trælahandilin tekur til sin, og í åtjandu øld ræna trælahandlarar umleið 80.000 til 100.00 menniskju árliga í tí umráðnum, sum í dag eitur Tanzania og Malawi. Umleið 1858-1859 kem- ur ein skotskur trúboðari siglandi niðan eftir Shire ánni og fram at einum long- um, smølum vatni, hann nevnir Lake Nyasa. Hetta vatnið eitur í dag Lake Ma- lawi, eins og Nyasaland eft- ir sjálvstýrið varð nevnt Malawi. Hesin ferðandi skotin var David Livingstone, sum gjørdist tann europoearin, sum fyrstur segði frá landi- num Nyasa ella í dag Malawi. Missiónssteðir Eins og aðrastaðni í Afrika fingu trúboðararnir, sum hildu til á sonevndum missi- énsstødum, stóra ávirkan á upprunafólkið Hesi høvdu betri umstød- ur at bjóða teimum inn- føddu, sum sostatt skjótt funnu út av, at eitt nú heils- an gjørdist betri av at halda seg at hvíta manninum Msungu Einaferð í tíðarskeiðnum 1901-1906 verður ein drongur føddur við eina av hesum missiónsstóðunum Hann verður nevndu Kamuzu Banda (Kamuzu merkir lítil rót ella spíri) Men árini á skotska miss- ionsskulanum seta síni spor So djúp, at hann seinni fær sær navnið Hastings eftir einum skotskum trúboða Kamuzu Banda fekk skúlagongd og kom seg so væl, at hann fór uttanlands at lesa læknafrødi. I 1937 tók hann læknaprógv í USA og varð seinni í Skotlandi útbúgvin at praktisera í øll- um enskum landaøkjum. An sonnum nakað væl yvir tað vanliga hjá einum afrikana í teimum døgum Banda fekk sær praksis í London, har hann virkaði, til hann í 1958 fór heim aft- ur til Nyasaland at standa á odda fyri métstødurørsluni, sum vildi hava bretar úr landinum. Sjálvstýrið I 1964 fekk landið sjálvstýri frá Bretlandi og broytti samstundis navn til Malawi. Hetta hendi hin 6. juli. Dag- stevnt seks ár eftir, at Banda var komin heim aftur. Navnið Malawi leiðir beinleiðis aftur á sagnkenda stórríkið Marawi. Somu- leiðis hevur Zimbabwe, ið fyrr nevndist Rhodesia, fingid sitt navn eftir gamla mentannarríkinum við sama navni. Men tað varð skjótt greitt, at sjálvstýrið rakk ikki longri, enn nýggi leiðarin gav loyvi til Hann syrgdi fyri, at mót- stødumenninir vórðu beind- ir av vegnum, so hann kundi gera, sum hann vildi Illar tungur vilja enn í dag vera við, at krokodillurnar í Lilongve River, sum rennur beint uttan fyri høvudsstad- in Lilongve, eru tær feitastu í øllum Afrika. Har vórðu allir = mótstøðumenninir tveittir í Hetta hevði eisini við sær, at grannalondini fóru at halda seg aftur í sambandi- num við Bandastýrið. Men eftir var Suðurafrika, sum Banda hevði gott samband við, hóast apartheidstjórn- ina har. Og sum vera man gjørdi hetta ikki sambandið við grannalondini hjá Ma- lawi betri. At Banda so al- ment boðar frá, at eftir hans- ara meting hoyra stórir part- ar av grannalondunum Zambia, Tanzania og Mozambique søguliga til Malawi, ger ikki støduna betri. Men Banda heldur fram, og í 1971 útnevnir hann seg sjálvan til forseta fyri lívstíð í Malawi. Og hóast manna- rættindarfelagsskapir og stjórnirnar í øðrum londum gera alt fyri at boykotta landið, verður tað um tað lagið, at Banda situr fyri lívið. Alt, sum stendur upp í móti honum, verður ruddað av vegnum. Eisini teir, sum í síni tíð vóru við til at fáa hann á ovasta sessin í landi- num. Demokrati Men eitt land, sum er so fátækt sum Malawi, klárar seg ikki við suðurafrikansk- ari hjálp eina. Og so hendi tað, at lond- ini í sunnara parti av Afrika eitt fyri og annað eftir fingu demokrati. Tað tóktist mangastaðni har suðuri, sum tað stóð líkasum ein slík virðing um biskupparnar, at teir vóru teir einastu, sum tordu at tala at, tá politiska stýrið fór ov langt. Og eisini í Malawi fóru nú biskupparnir at taka til sin. I 1992 tóku teir katólsku biskupparnir seg saman og gjørdust teir fyrstu, sum op- ið tordu at bjóða Banda av. Hetta hendi í einum hirða- brævi, har teir kravdu meira rætt til fólkið at virka polit- iskt. Eisini aðrir komu síðan við, og ein teirra, sum veru- liga stóð á odda, tá tað stóð mest á, var lutheranski bis- kuppurin í Lilongve, Joseph Bvumbwe. Hann stóð á odda fyri einum tvørkirkju- ligum, politiskum felags- skapi, PAC, í eini tíð, tá tað veruliga kundi kosta lívið at siga sína hugsan í Ma- lawi PAC er i dag ein av fyra felagsskapum, sum Neyd- hjálp Fólkakirkjunnar i Danmark samstarvar við í Malawi (Mynd: Edvard Joensen) At so hjálparfelagsskap- irnir eisini høvdu langað lokini á kassarnar, sperdi stýrið í Malawi so mikið, at í 1993 varð skrivað út fólka- atkvøda um, hvørt loyvt skuldi verda fleiri politisk- um flokkum at stilla upp til tjóðartingsval. Og undir eftirliti av al- tjóða eygleiðarum atkvøda 63% av veljarunum fyri fleirflokka vali. Hóast hend- an greiða meiriluta fyri at loyva fleiri politiskum flokkum, varð úrslitið nógv soltnari, enn væntað. Allar metingar framman undan søgdu, at ikki undir 75% fóru at vera fyri. Og í 1994 verður so fyri fyrstu ferð val í Malawi, har fleiri flokkar sleppa at lut- taka. Urslitid verður, at Banda fær 33% av atkvød- unum og kemur í minniluta. Roynt verður síðan at fáa hann fyri rættin ákærdan fyri morð. Men onki ber til. Hann verður fríkendur og fær eina treytaleysa umber- ing frá stjórnini. Men 30 ára veldi hjá hes- um gamla manninum er kortini av. Hann stýrdi landinum einsamallur frá 1964 til 1994 Men heilt eiðasgrur var hann kortini ikki, tá hann varð noyddur at leggja frá sær. Gjøgnum øll hesi árini hevði hann syrgt fyri, at alt, sum gav nakað av sær í landinum, varð keypt av fel- øgum, hann átti. Sostatt sótu hann og familjan á øllum útflutninginum. Og hóast roynt varð seinni at taka hetta aftur, bar ikki til. Tí so hegnisliga var atborið, at rætturin bert kundi stað- festa, at alt var farið lógliga fram. Maðurin átti pengar og hevði keypt alt á fríum marknaði. Men hvørki pengar ella vald fáa mann at liva æviga. Og eisini Hastings Kamuzu Banda noyddist at enda at boyggja seg fyri deyðanum. Hin 25. november 1997 doyði hann av lungnabruna á einum sjúkrahúsi í Suður- afrika. Hastings Banda gjørdist sostatt fleiri og hálvfems ára gamal. Í einum landi, sum komið er niður undir av ar- móð, og har medallivialdur- in hjá vanligum fólki bert er 44 ár. Bara 5% av fólkinum hevur rennandi vatn heima Østergaard) (Mynd: Mikkel