mikudagur 7. juni 2000síða 5

9 tíðindablaðið sosialurin Nr. 107 - 7. juni 2000 8 tíðindablaðið sosialurin Nr. 107 - 7. juni 2000 Lesið eisini ÍtróttaSosialin á alnetinum: www.sosialurin.fo Støðan í FM- kappingini 5-mannafør, dreingir 1 Tjaldrið 7 stig 2 Havfrúgvin 5 stig 3 Kollur 4 stig 4 Drekin 3 stig 5 Sílið 2 stig 6 Royndin Fríða 1 stig 6-mannafør, kvinnur 1 Jarnbardur 7 stig 2 Hvessingur 5 stig 3 Fuglfirðingur 4 stig 4 Gongurólvur 3 stig 5 Sólmundur 2 stig 6 Riddarin 1 stig 5-mannafør, gentur 1 Frúgvin 7 stig 2 Beinta 5 stig 3 Ørnin 4 stig 4 Drekin 3 stig 5 Hvassi 2 stig 6 Sílið 1 stig 6-mannafør, menn 1 Hvessingur 7 stig 2 Hósvíkingur 5 stig 3 Kollfirðingur 4 stig 4 Strálan 3 stig 5 Gongurólvur 2 stig 6 Sólmundur 1 stig 8-mannafør, menn 1 Argjabáturin 7 stig 2 Toftabáturin 5 stig 3 Nevið Reyða 4 stig 4 Gullbrandur 3 stig 5 Oyndri 2 stig 6 Kviviksingur 1 stig 10-mannafør, menn 1 Vestmenningur 7 stig 2 Havnarbáturin 5 stig 3 Nólsoyingur 4 stig 4 Eysturoyingur 3 stig 5 Vágbingur 2 stig 6 Klaksvíkingur 1 stig Støðan eftir fyrsta FM-róðurin er uppgjørd niðanfyri. Fremsti báturin fær 7 stig, meðan bátarnir frá nr. 2 til 6 fáa ávíkavist 5, 4, 3, 2 og 1 stig Punktum varð seinnapartin leygardagin sett fyri einum tíðarskeiði sum í kappróð- rarsøguni ivaleyst fer at vera tiltikið. Eysturoyingurin, sum síðani hann fyrstu ferð luttók – tað var á norðoyar- stevnu í 1998 – hevur vunn- ið allar tólv FM róðrarnar, tapti og tað so dyggiliga. Eysturoyingar fingu ván- aligan start. Teir lógu á fim- ta plássi fyrstu løtuna, og teir komu so at siga ongan- tíð fram um fjórða plássið, sum teir endaðu á. – Vit høvdu roknað við, at kappingin í ár fór at verða gerast harðari, enn hon var í fjør, sigur ein av mann- ingini á Eysturoyingi. Og tað vísti seg, at metingin hjá teimum, sum hava vunnið so nógv, var røtt. Tað vóru tríggir nýggir bátar við í kappingini, og teir endaðu á teimum trim- um fremstu plássunum. Nýggi Vágbingurin skuldi eisini vera við, men teir vór- u so óhepnir í Vági vikuna undan norðoyarstevnuvik- uni, at báturin fekk skaða. Tí fóru teir til Sumbiar, læn- tu 10–mannafarið har suð- uri, sproytaðu hann í svart/ hvíta litinum hjá Vágbingi, men sjálvandi var tað ikki heilt tað sama at rógva í einum gomlum báti, sum tað hevði verið at róð í ein- um spildurnýggjum báti. Nervarnir uttaná Tøgnin og intensiteturin vóru øgilig, tá Hallur Ell- ingsgaard og Jákup Søren- sen løgdu tey seks 10– mannaførini. Havnarbáturin sprakk avstað, áðrenn start- skotið gekk av. Tað fekk hann gula kortið fyri. Umborð á fleiri av hinum bátunum vildu teir vera við, at Havnarbáturin eisini í seinnu startroyndini hevði tikið fyrsta takið, áðrenn skotið gekk av. Dómarin varð spurdur um hetta, men hann gav ikki kappingarneytunum hjá Havnarbátinum rætt. Um Havnarbáturin hevði fingið tvey gul kort í sama róðri, so hevði hann einki stig fingið. Vestmenningar vóru ikki heilt klárir, tá skotið gekk av. Teir mistu eini tvey ella trý tøk, og tað gekk ein løta, áðrenn teir komu fyri seg. – Vit hingu alla tíðina uppií, men tað var ikki fyrr- enn vit komu inn móti bed- ingini, at vit kendu, at vit vóru millum teir í oddinum, og vit vóru ikki langt frá málinum, tá eg var greiður yvir, at vit vóru framman- fyri allar hinar. Hetta sigur Jan Johanne- sen. Hann er bátsformaður á Vestmenningi. Hann situr á lærinum í bakborði, og tí var hann tann seinasti at síggja aftur á Nólsoyingin og Havnarbátin. Veldug kapping Jan Johannsen heldur, at norðoyarstevnuróðurin boð- aði frá, at kappingin verður øgilig í ár. Havnarbáturin hevur ofta staðið seg væl á eitt túsund metrum, og leyg- ardagin vóru teir umborð á Havnarbátinum rættuliga stívir teir fyrstu tveir trið- ingarnar av málinum. Nóls- oyingurin vísti leingi, at knotur eru í teimum, og iva- leyst fer tað at laga seg betri hjá eysturoyingum seinni á árinum. Vestmenningurin var í gamla lagnum leygardagin. Tað var ikki fyrrenn á síðsta triðinginum av málinum, at hann vísti størri treiskni enn hinir og smeyg sær framum. Umborð á Vestmenningi Vestmenningar í eyðkenda stílinum 10–mannafør: Eysturoyingurin, sum hesa ferð róði meiri seigan enn kapping- arneytarnir, kom ongantíð fyri seg og var dyggiligga settur upp á pláss er bara vant róðrarfólk. Sammett við manningina í fjør eru tveir skiftir út, men talan er um nýggjar menn, sum frammanundan hava róð nógv við øðrum bátum. Hetta er níggjunda árið, at bátsformaðurin er við Vestmenningi. Teir vunnu á norðoyarstevnu í 1997, og tað minnist Jan Johannesen sera væl: – Tað var eg, sum koykti fótin, tá vit runnu ein túr, áðrenn vit fóru í bátin. Eg var so illa fyri, at teir vóru noyddir at binda fótin upp, men tað gekk alíkavæl. Hesa ferð høvdu vit einki óhapp, og tað var stuttligt at koma aftur til Vestmann- ar, har eini fýra hundrað fólk vóru møtt at taka ímóti. Í síðstu viku nevndu vit, at Eysturoyingur hevði skift fleiri menn, og at onkur var farin av, tí hann var illa skaddur. Ein av nýggju monnunum hevði bara lov- að seg til norðoyarstevnuna. Mánakvøldið kom ein nýggjur maður umborð. Hetta er ein, sum áður hevur róð nógv við Skálabátinum. JH Vestmenningar ætla sær upp aftur á føroysku kappróðrartrúnuna, og fyrsta stigið á leiðini varð tikið leygardagin Mynd: Jan Müller Hesaferð – hinaferð Í august 1946 – ein mánað fyri fólkaatkvøðuna um loysing – varð ein bókling- ur við heitinum FØROYAR borin hvørjum húsi og heimi í Føroyum. Formælið til bókina var soljóðandi: Formæli: Føroyingum stendur nú í boði at taka við ognar- og yvirvaldsrættinum til land sítt, Føroyar. Tjóðarviljin er tann, at tikið verður við hesum rætti: at vit sjálvir eiga landið og sjálvir ráða yvir tí. Føroyingar mugu tí vita, hvussu teir skulu røkja og umsita henda ognarlut sín. Til tess at gera fyrireik- ingarstarv hesum viðvíkj- andi hava menn og kvinn- ur – úr øllum politiskum flokkum her á landi – stovnað felagsskap. Hetta er Føroyingafelag – Fe- lag fyri Føroya frælsi. Tey uppskot, sum hesin felagsskapur hevur latið gera, verða kunngjørd Føroya fólki í hesum upp- riti, sum her er prentað. Hetta eru sjálvsagt bert uppskot. Hvussu land okkara fer at verða stýrt, hvørt tað verður nakað soeiðis sum her verður skotið upp ella á annan hátt, tað fer fólkaviljin – fyrst og fremst soleiðis sum hann kemur til sjóndar í politiskum flokkum á fólkavalda lóg- gávutingi landsins – at ráða fyri. Eyðvitð ber til at stýra og umsita landið á mangan hátt og betri enn her er greitt frá. Tað sum hetta rit hevur sett sær fyri er við orðum og tølum: 1. at prógva, at land okkara kann skipast sum frítt og frælst ríki og 2. at vísa á eina av teim- um mongu leiðum sum føra á hetta endamál. Hesi formælisorð biðja vit fólk hava í huga, tá tey lesa hetta rit. Tórshavn í august 1946 FØROYINGAFELAG Hetta var ongin glæstriút- gáva á glitaðum pappíri og við vøkrum litmyndum. Nei, góðskan var sum wc- pappír av tí bíligara slag- num, óivað tí frægari var ikki at fáa, 5-ára heimsbar- dagin hevði sorlað alla framleiðsluorku í Europa og Asia. Bóklingurin var sett upp soleiðis: – Ognarrættur til Føroyar – Uttanlandsviðurskifti – Innanlandsviðurskifti – Fíggjarlógaruppskot fyri árið 1947 – Frágreiðing og við- viðmerkingar – Stjórnarskrá Føroya (grundlóg) Fíggjarlógaruppskotið sá soleiðis út: Vert er at geva sær far um, at fyribrigdið »skiftistíð« als ikki verður nevnt í bók- linginum, men av uppskot- inum til fíggjarlóg fram- gongur, hvussu landsins fyrisiting skal skipast: – Hægsta stjórn landsins við einum forseta Fíggjarlógaruppskot fyri árið 1947. Samandrigið. 1. DEILD Inntøkur: 1. §. Skattur, tollur og onnur almenn gjøld .... 6.400.000 2. §. Vinningur av rakstri ríkisstovnanna .......... 500.000 3. §. Inntøka av virðisbrøvum o.ø. ...................... 50.000 –––––––– 6.950.00 –––––––– II DEILD Útreiðslur: 4. §. Hægsta stjórn landsins ................................ 48.000 5. §. Løgtingið ................................................... 122.000 6. §. Stjórnmálarráðið........................................ 402.000 7. §. Løgreglumál .............................................. 376.000 8. §. Dómsmál ................................................... 118.000 9. §. Lækna- og heilsumál .............................. 1.203.000 10. §. Samgongumál ......................................... 1.382.000 11. §. Skúla- og mentamál ............................... 1.353.000 12. §. Kirkjumál .................................................. 200.000 13. §. Vinnumál ................................................... 354.000 14. §. Sosial mál ............................................... 1.079.000 15. §. Ymiskar eftirlønir og studningar ................. 35.000 16. §. Til at taka................................................... 278.000 ––––––––– 6.950.000 ––––––––– – Løgtingið – Stjórnarráð við einum ráðharra ríkisbókhaldara ríkisgrannskoðara – Uttanríkismál við einum sendiharra í Bretlandi sendiharra í restini av Europa sendiharra í Amerika og við konslum í ymisk- um londum, sum tó onki skuldu kosta – Løgreglumál við løgreglustjóra (fúti) sýslumonnum løgreglu- og tolleftir- litsmonnum fangahús skipasýn ymisk eftirlit – Dómsmál við hægstarættardómara lægrirættar dómara Lækna- og heilsumál við 5 (fimm) sjúkrahúsum landslækna fylkislæknum kommunulæknum ljósmøðrum – Samgongumál við aðalverkfrøðingi vitum v.m. Postverk (0,00 kr. hvíla í sær sjálvum) Telefonverk (0,00 kr. hvíla í sær sjálvum) Innanoyggja sigling Útvarp og veðurstøð Kirkjumál við bispi og prestum Skúla- og mentamál við øllum landsins skúlum og ymiskum studningum – Vinnu- og handilsmál við studningum til land- búnaðin, handverk og ídnað, handilskúla og húshaldsskúla – Sosial mál – Eftirlønir og studningar Stjórnarskrá Føroya (grund- lóg) er í 73 greinum, av teimum eru 28 um forseta Føroya, men § 30 ljóðar so- leiðis »Peningaviðurskiftini verða skipað við lóg«. Í viðmerkingum til búskapar- mál er tilskilað, at í fyrstu syftu skal lóg gerast um peninga- og bankamál land- sins við einum landsbanka. Undir »innanlandsviður- skiftum« er tilskilað, at Før- oyar verða frítt tjóðveldi, og at »reglurnar um stjórnar- skipanina verða skrivaðar í stjórnarskrá (grundlóg)«. Eisini er ein útgreining av embætisverkinum, men hvaðan tað skal koma ella útvegast, fáa vit ikki at vita. Sum kunnugt var tá í tíðini so at siga alt embætisverk- ið mannað við donskum tænastu- og embætismonn- um. Tað er trupult at ímynda sær barnið, gitið í national- itiskum veitsluróma og tongforloyst við einum po- litiskum manifesti á so berum botni, sum tað í veru- leikanum var talan um. At vit, hóast tað at sam- felagið fór á húsagang 3 ár eftir at heimastýrislógin var farin at virka, komu so væl burtur úr ruðuleikanum, kunnu øll fegnast um. Hatta var hinaferð, og so er tað hesaferð! At pappírs- og prentlistin er nógv broytt síðan 1946, er bóklingurin »Frá heima- stýri til fullveldi«, sum nú um dagarnar varð borin hvørjum húsi og heimi í Føroyum, gott dømi um: Snotilig perma, mynd og glitað pappír mín sann, vøkur skræða hevur gandað mangan mann. Hesaferð er tað ikki »Før- oyingafelag«, ið er útgevari, men Føroya landsstýri (landskassin) og formælið til bóklingin er undirskrivað av løgmanni og tveimum landsstýrismonnum vegna Fólkaflokkin, Tjóðveldis- flokkin og Sjálvstýrisflokk- in. Tað er ikki heilt av leið at halda, at útgáva og av- greiðsla av hesum riti hevur kostað skattaborgarunum umleið tað, sum Kirkjumál varð mett at kosta í 1946. Triumvirati, sum hevur undirskrivað formælið, vónar, at bóklingurin fer »at bøta um førleikan hjá fólki at kjakast um og taka støðu til málið um framtíðarstøðu Føroya«. Kjak í góðum týdningi kann loysa truplar spurning- ar og vandamál, men vána- ligt kjak – klandur – loysir ikki úr góðum. Á síðu 4 í bóklinginum eru nevndar 5 ásanningar, sum fekk verandi samgongu »at seta kós móti føroysk- um fullveldi«. Ein av hes- um ásanningum er, at vant- andi vit um og ávirkan á tað, sum hendir í okkara egna landi – serliga í okkara fíggjarheim –, var orsøkin til, at samfelagið fór so rúk- andi á heysin, og at »krepp- an fyrst í nítiárunum gjørd- Viðmerking: ist so hørð«. Álvaratos, er hetta ikki at undirmeta ta vitan og tey ráð og tær ávaringar, sum okkara politikarar í eini 35 ár hava fingið frá Búskap- arráðnum og Det økonom- iske råd? Og ársfrágreiðing- arnar frá landsstýrinum/ ríkisumboðnum í eins nógv ár: Er eingin dygd í teim- um? Nei, tað sanna man vera, at tær mongu løgtingslóg- irnar – kanska einar 80 í tali – við ongum kunngerðum ella reglugerðum um lands- kassaveðhald, landskassa- útlán og landskassastudning til skip og virki máaðu burt- ur støðið undir tí føroyska búskapinum. Tær drenaðu landskassan og kostaðu skattaborgarunum milli- ardaupphædd. Hesar løg- tingslógir vórðu jú eisini settar úr gildi, meðan krepp- an leikaði á av tí harðasta. Hetta og onnur eyðmýkj- andi tiltøk er ætlandi triðja orsøkin til, at samgongan setti »kós móti føroyskum fullveldi«: »Vit ásannaðu, at føroyskir myndugleikar vórðu tiknir av ræði hesi árini«. Ella vóru kanska aðrar orsøkir til, at kreppan »gjørdist so hørð«? Blokk- urin?! Men hann kom ikki fyrr enn í 1988 við avtalu 9. mars 1987 millum lands- stýrið og stjórnina. Undir punkt 4 í avtaluni er tilskil- að, at »Færøernes hjemme- styre kan inden for rammer- ne af gældende lovgivning frit disponere over bloktil- skuddene«. Tað hevði verið áhugavert at fingið at vita, hvat ið teir báðir løgmaður og stats- ministarin løgdu í orðingina »inden for rammerne af gældende lovgivning«. Hugsaðu teir um lógirnar við relatión til tey fimm ministeriini, nevnd undir sama petti í avtaluni, ella hugsaðu teir bara um lóg- lýdni í vanligum týdningi? Teir eru báðir enn í góð- um árum. Heri Mohr »Hví tað loysir seg at gevast!« Eg havi roykt í 20 ár. Er ikki longu ov seint? Nei! Tey góðu tíðindini eru, at tað er ongantíð ov seint at gevast. Tú skerjir vandan fyri sjúkum, ið standast av tubbaki, næstan alt fyri eitt, tú heldur uppat at roykja, sjálvandi er betri, skjótari tú gevast. Eftir: tjúgu minuttum tekur nøgd- in av tubbakseitri at minka og blóðtrýstið, hjartaslátt- urin og pulsurin verða aftur sum tey eiga at vera. Hetta ger, at vandin fyri hjarta- slagi minkar tólv tímum – nøgdin av kol- súrevni í blóðinum minkar og nøgdin av súrevni økist einum mánaði fert tú at duga betur at meta um, hvussu okkurt angar og smakkar. Lungnapípurnar verða smidligari, so tað verður lættari hjá tær at draga andan. Kroppurin hevur stríðst við at endur- bøta nervalagið. Tú fert kanska at varnast, at tú orkar meira tveimum til trimum mánað- um fært tú kanska 30% av lungnavirki aftur. Tú fert at orka meira og føla, at tú fært gjørt fleiri kropsvenjingar. seks til níggju mánaðum – útlitini til at tú fært lungna- sjúku eru minni, tí kyknur- nar, sum klæða lunguni, nú aftur verða so sum tær skulu vera og gera sítt til, at lung- uni hjá tær eru rein og heilsugóð einum ári – vandin fyri, at tú fært hjartasjúku er skor- in niður í helvt, tú hevur eisini skert vandan fyri striki, lungnasjúku og fleiri sløgum av krabbameini, teirra millum lungna-, hálsa- (lívmóðurhálsa-), bløðru- og nýrakrabba og krabba í brisi, barkakýla og vælindi fimm árum – vandin fyri at tú fært lungnakrabba er um- leið helvtina av vandanum hjá honum, ið roykir ein pakka um dagin tíggju árum – vandin fyri at tú fært lungnakrabba er næstan líka lítil sum hjá einum, ið ikki roykir! Frísk- ar kyknur eru komnar í stað- in fyri tær kyknurnar, ið koma áðrenn krabbameins- kyknurnar koma. Tubbaksráðið – spurningar og svar um tubbak: Tikið úr »Tá ið síðsta siga- rettin er roykt«, Ameri- kanska tubbaksráðið. 1995, 1996. Gevst tú at roykja, skerjir tú eisini vandan fyri at tey, sum eru uttan um teg og anda roykin frá tær niður í seg, verða sjúk. Næstu ferð: Vandin við at vera passivur roykjari.