hósdagur 20. august 1998síða 16

16 tíðindablaðið S0Sjaluin Nr. 155 — 20. AUGUST 1998 Rikisrættarliga stoð- an løgd fyri tingið Týsdagin legði Høgni Hoydal, landsstýrismaðurin í sjálvstýrismálum fyri tingið uppskot til samtykt um ríkisrættarligu stóðu Fóroya. Niðanfyri prenta vit uppskotið: Samtykt um ríkisrættarligu støðu Føroya S Uppskot til samtyktar um ríkisrættarligu støðu Føroya Ar 1998, týsdagin 18. aug- ust 1998 legði Høgni Hoy- dal, landsstýrissmaður vegna landsstýrið fram so- hjóðandi: Uppskot til samtykter Løgtingid tekur undir vid, at landsstýrið fer undir at fyrireika og taka upp sam- ráðingar við ríkisstjórnina um ein sínámillum sáttmála millum Feroyar og Dan- mark soleiðis, at Føroyar verða skipaðar sum eitt land við fullveldi. Sáttmálin skal áseta karmarnar fyri sam- starvinum millum londini frameftir. Almennar A rkingar Ríkisrættarliga stóða Før- oya hevur verið eitt støðugt hevuðsmál í føroyskum politikki alla hesa øldina. Samráðingarnar eftir seinna heimsbardaga millum donsku stjórnina og før- oyskar politikarar um fram- tidarstødu Føroya elvdu til folkaatkvøduna í 1946, sum varð ógildað, og til politiskt stríð innanhýsis í Føroyum. Úrslitið varð, at Heimastýr- islógin varð sett í gildi hin 1. april 1948. Síðani er ong- in formlig broyting hend å rikisrættarliga økinum, h6- ast samfelagsligu broyting- arnar hava verið alstórar. Gongdin í Føroyum og viðurskiftini millum Dan- mark og Feroyar seinastu árini hava víst, at tørvur er á grundleggjandi broyting- um í ríkisrættarligu stóðu Føroya. Breid politisk semja tykist at vera um: + At ábyrgdarbýtið mill- um danskar og føroyskar myndugleikar hevur ver- ið ógreitt, og hevur al- ment elvt til ógreið á- byrgdarvidurskifti í pol- itiskum avgerðum og serstakt til vantandi stýr- ing í peninga- og bú- skaparligum viðurskift- um. + At føroyska samfelagið er ikki vorðið meira bú- skaparliga og fíggjarliga sjálvbjargið undir heim- astyrisskipanini, men hinvegin meira heft at fíggjarligum stuðli úr Danmark. + At Føroya støda í ein- um heimi í broyting er ógreið. Gongdin í Dan- mark, har fleiri og fleiri målsøki verða løgd til ES, hevur eisini avleid- ingar fyri Føroyar, men ógreitt er hvørjar. Føroyska samfelagið stend- ur fyri stórum avbjóðingum komandi árini. Føroyar skulu kappast við onnur lond um at menna vinnu- grundarlagið út um tað vit liva við í dag. Ein møgulig komandi oljuvinna undir Føroyum kann elva til koll- veltandi broytingar í sam- felagsgrundarlagnum og samfelagsbygnaðinum. Inn- anhýsis skulu politisku og vinnuligu karmarnir leggj- ast, og skipanin fyri einum framhaldandi vælferdar- samfelagi skal greiðast. Út- eftir skulu marknaðarviður- skifti og luttøka í altjóða samstarvi avtalast. Ein greið ríkisrættarlig stóða er grundarlagið fyri at leggja tryggar karmar um framtíðarmenningina av føroyska samfelagnum. Ætlanirnar hjá a SER EON gan. sum varð skipað eftir løg- tingsvalið 30. apríl 1998, hevur sett sær sum høvuds- mál at greiða ríkisrættarligu støduna við tí endamáli, at Føroyar gerast politiskt og búskaparliga sjålvstødugar. Samgongan hevur sett sær fyri, at Føroyar skulu skip- ast sum fullveldi (suverenur statur) eftir eini skipaðari ætlan. formliga í tveimum 1. Ein millumlandasått- máli verður gjørdur, sum åsetir, at framtidarsam- starvid millum Føroyar og Danmark verdur skipað millum tvey sjålvstødug og javntsett lond. I hesum sambandi verður eisini gjørd ein búskaparlig og fíggjarlig uppgerð og ein avtala um eina búskaparliga skiftisskipan. Sáttmálin verður lagdur fyri løg- tingid, og tå løgtingid hevur samtykt hann, verdur hann lagdur til fólkaatkvgðu til góð- kenningar. 2. Ein grundlóg skal ger- ast fyri Føroyar. Uppskot verður lagt fyri løgtingid um at seta grundlógar- nevnd. Tá nevndin er lið- ug, verður uppskot um grundlóg lagt fyri løg- tingið og síðani til fólka- atkvødu. Ætlanin byggir å ta polit- isku Ek at før- oyingar fáa fult ræði og fulla ábyrgd av landinum og Føroya fólk skipar hetta vald við sínum fólkavalda lóggávutingi, Føroya Løg- tingi, egnu stjórn sínari, Føroya Landsstýri og egna dómsvaldi sínum, við heim- ild í egnari grundlóg. Før- oyar verða viðurkendar sum fullveldi eftir galdandi tjóð- arrætti og kunnu frítt taka lut í altjóða samstarvi sum sjålvstødugt land. Ætlanin leggur dent å, at hetta skal gerast eftir einum skipaðum og fólkaræðilig- um leisti og í samráðingum við donsku ríkismyndug- leikarnar. Føroyar og Dan- mark mugu framhaldandi hava samstarv á fleiri økj- um, politiskt og umsiting- arliga. Hetta kemur eyðvit- að av tí søguliga samband- inum millum londini. Eftir hesi ætlan verdur t6 talan um tveir javnbjóðis partar, har ábyrgdar- og valdsbýtið er greitt ásett. Søguil fordømi I politiska kjakinum hevur verið víst til ta sonevndu "sambandslógina" millum Danmark og Ísland í 1918. Hesin sáttmáli gav Íslandi fullveldi, men ásetti sam- stundis felagsmál við Dan- mark og ásetti neyvar treytir fyri samstarvinum landanna ur Við hesum fordømi og við atliti til sóguligu gongd- ina undir Heimastýrislógini verður hildið, at tað er ein gongd leið at gera ein sam- starvssåttmåla við Dan- mark. Heimastýrislógin til- skilar, at ávíst lóggávuvald og útinnandi vald er flutt frá ríkismyndugleikunum til føroyska heimastýrið. Ætl- an landsstýrisins vendir hesum við. Evsta valdið yv- ir Føroyum fer at liggja hjá føroyskum myndugleikum. I eini skiftisstíð kunnu målsøki leggjast til donsku ríkisstjórnina at umsita, og avtalur kunnu gerast um fel- agsmál og framtíðar sam- starv. Eftir hesum leisti er møg- uligt at tryggja Føroyum fult politiskt sjálvræði og ábyrgd, og samstundis tryggja eina tillaging, sum gevur føroyska samfelag- num møguleika at byggja egnar skipanir upp á øllum økjum og at grunda ein sjålvstødugan, burðardy gg- an føroyskan búskap. I avtaluni millum donsku stjórnina og landsstýrið frå 10. juni í 1998 er ásett í a 9, at danska stjórnin er til reiðar at samráðast um eina nýggja skipan á tí grundarlagi, at Føroyar ger- ast fullveldi. Harumframt eru stjórnin og landsstýrið samd um at samráðast um eina skiftisskipan, sum eis- ini fevnir um eina búskap- arliga skiftisskipan, ið hev- ur til endamáls, at Føroyar gerast búskaparliga sjálv- bjargnar. Sostatt er eitt greitt polit- iskt grundarlag lagt fyri eini skilagóðari samráðingar- loysn. Viðmerkingar um bú- skaparlig/fíggjarlig viðurskifti Tað er greitt, at búskapar- ligu og fíggjarligu viður- skiftini millum Føroyar og Danmark hava alstóran týdning fyri nýggja sam- starvssåttmålan. Tí må tydningurin av rík- isstudlinum í føroyska bú- skapinum greinast gjølla. Metast skal um, hvørjar av- leidingar ein minkandi heildarveiting fær fyri Dan Petersen og Jóannes Eidesgaard úr Javnaðar- flokkinum og Høgni Hoy- dal, landsstýrismaðurin í sjálvstýrsmálum - sum óivað eru á skránni hend- an dagin Høgni Hoydal, landsstyrismadur i i kjáfsstýrismálum. hevur nú sett skjøtil á fullveldið landsbúskapin og lands- kassainntgkurnar, og hvat krevst í føroyska fram- leiðslu- og inntgkugrundar- lagnum, um Føroyar skulu gerast sjålvbjargnar og veita sinum borgarum tær tænast- ur, sum eltt nåtimans væl- ferdarsamfelag hevur. Afturat årliga rikisstudli- num (heildarveitingini) vera útreiðslur hjá rikiskassanum til stovnar í Føroyum og til núverandi felagsmál. Hetta skal greinast í hvgrjum ein- stókum føri, og ætlanir skulu gerast fyri, hvussu føroyskar skipanir kunnu byggjast upp og fíggjast á ymsu gkjunum. Umframt at vera grund- arlag undir samráðingum við donsku stjórnina, gerst hetta tilfar stødi undir pol- itiska kjakinum í Føroyum um, hvussu samfelagið skal skipast frameftir. Viðmerkingar u sanstarvssattmála Í samgonguskjalinum er av- talað, at nýggi sáttmálin kann fevna um felags kongshús, felags gjaldoyra og felags ríkisborgararætt- indi hjá donskum og før- oyskum ríkisborgarum. Tað merkir, at Føroyar og Dan- mark vera í einum felags- skapi, har åvis søgulig, bú- skaparlig og persónlig bond verða varðveidd millum tjóðirnar. Søguliga hava føroyingar verið beinleiðis undir danska kongshúsinum síð- ani 1661/62, og danska kongshúsið ber uttan iva við lobe røtur hjá nógv- um føroyingum. Skipanin við felags ríkjaleiðara í londum við fólkaræðiligum fullveldi er væl kend aðr- astaðni í heiminum, og slíka skipan høvdu Ísland og Danmark millum 1918 og 1944. Við føroyskum full- veldi er hetta ein spurn- ingur, sum Føroya fólk kann taka stóðu til fyri seg. Gjaldoyravidurskiftini eru eitt øki, sum hevur stór- an týdning í búskapar- og fíggjarpolitikkinum og, sum krevur neyv stýringsamboð og skipanir. At vera knýttur at danska gjaldoyranum gevur bæði fyrimunir og vansar. Danska gjaldoyrað er beinleiðis knýtt at gjald- oyraviðurskiftunum í ES- londunum. Tað peningapol- itiska veðurlagið, sum hósk- ar í Danmark (og ES), er ikki altíð Før til vildar. Sterka danska krónan hevur seinnu árini verið ein trup- ulleiki hjá pørtum av út- flutningsvinnuni. Hinvegin eru Føroyar neyvan til reið- ar at skipa fyri egnum gjald- oyra, áðrenn grundleggj- andi spurningar í føroyska búskapinum hava funnið eina nýggja legu, og bú- skapurin yvirhøvur er vorð- in meira sjálvberandi. Tí er helst rættast at miða eftir eini skipan við felags gjald- oyra millum Danmark og Føroyar. I sambandi vid såttmålan må føroyskur heimarættur staðfestast, sum eisini verð- ur grundlógarfestur. Føroy- ingar og danir hava gjøgn- um árini búsett seg hvør hjá ødrum, hava nomið somu rættindir og skyldur, og familjubond knýta tjóðirnar saman. Eisini er at nevna, at bæði Føroyar og Dan- mark eru bundin av fleiri norðurlanda sáttmálum, sum áseta sínámillum rætt- indi hjá borgarum í hesum londum. Sáttmálin eigur tí at fevna um eina skipan, ið tryggjar føroyskum og donskum ríkisborgarum javnbjóðis rættindi hvør hjá ødrum. Tad er somuleidis greitt, at Føroyar mugu samstarva vid onnur lond um tær tæn- astur, sum krevjast f einum nútíðar samfelagi. Tí må sáttmálin fevna um fram- haldandi samstarv vid Dan- mark, eitt nú í útbúgvingar- málum, heilsumálum, utt- anríkismálum og í rættar- málum. Harafturat má spurningurin um verju og tilbúgving viðgerast. Sáttmálin eigur at vera tíðarbundin, so hann skal takast upp til viðgerðar eftir ávíst áramál og hann eigur at hava ásetingar um, hvussu hann kann sigast upp eftir ávísum reglum, og hvussu samstarvið á teim- um ymsu gkjunum kann broytast og endurskoðast. Til tess at fremja hesa ætl- an, er eitt nærlagt og stórt fyrireikingararbeiði neyð- ugt. Miðfyrisitingin skal leggja nógva orku í fyrireik- ingarnar og ætlanin skal metast í mun til avleiðing- arnar fyri øll målsøki. Landsstýrið fer at leggja eina frágreiðing um fyri- reikingarnar fyri tingið til aðalorðaskiftis seinni í ting- setuni. Við hesum verður mælt til at samtykkja uppskotið.