týsdagur 25. august 1998síða 9

Nr. 158 — 25. AUGUST 1998 Telefon til Høgna Hoydai Vit mugu menna samhaldsfasta Olávus Jespersen, Havn: Tað verða fleiri og fleiri, ð gerast eldri í okkara samfelag. Utreidslurnar til pensjónir og annað gerast tiskil stórri. Hvussu skulu vit greiða pensjónsviður- skiftini i framtíðini? — Eg eri sannførdur um, at vit mugu fåa partarnar å arbeiðsmarknaðinum at taka stórri ábyrgd av pen- sjónsviðurskiftunum. Hetta er jú byrjað við teimum av- talum, sum bæði Starvs- mannafelagið og Lærarafel- agið hava gjørt við lands- stýrið. Men trupulleikin eru tey, sum ikki eru inni á arbeiðs- marknaðinum. Har trúgvi eg, at vit mugu menna skip- anina við at gjalda stórri gjald til Samhaldsfasta Ar- beidsmarknadareftirlønar- grunnin, sum so verður ein generell pensjónsskipan til øll - at har liggur trygdin hjá øllum. Har haldi eg, at vit skulu gera tað á tann hátt, at hetta verður fíggjað uttan fyri fíggjarlógina. Høvudsmålid er, at arbeiðs- gevarar fara at taka pen- sjónsviðurskiftini meira í álvara. — Hvussu greiða vit eldra- spurningin? Nú er sam- felagið broytt soleiðis, at tey ungu arbeiða úti, meðan — Eg haldi, at vit mugu menna skipanina við at gjalda stórri gjald til Sam- haldsfasta Arbeiðsmarknaðareftirlónargrunnin, sum so verður ein generell pensjónsskipan til øll - og har skal trygdin hjá øllum liggja, segði Høgni a. um pensjónsskipanina i fullveldinum Føroyum Hoydal m. onkur annar må ansa teim- um gomlu - onkur ansing- arskipan? Hetta er tann størsta av- bjóðingin á tí sosiala øki- num. Vit hava sæð trupul- leikarnar við heimargktini síðstu árini. Eg havi ikki annað svar enn tað, at vit mugu útbyggja heimargkt- ina til at vera eina døgnrøkt- arskipan eisini og so at fara at raðfesta og gera eina langtíðaætlan um, hvussu vit útbyggja røktarheims- spurningin, Hetta er aftur ein spurningur um, hvussu Vit prioritera á fíggjarlógini. Men tað tekur eisini tíð, tí er svarið tað, at tað má vera ein kombinatión av heima- røkt og so spakuliga at út- byggja eldrargktarskipan- ina. Eisini er hetta ein spurningur um býtið millum land og kommunu. Fáa vit broytt kommunuskipanina, so haldi eg, at tann parturin eisini eigur at verða ein partur, sum kommunurnar fáa ábyrgd av, so at komm- unurnar so at siga kunnu fara at kappast um, hvgr nú kann veita sínum borgarum bestu røktina. Hetta er ein trupul spurningur, sum vit ikki kunnu lova nakra hjálp upp á um vit fáa sjálvstýri ella ikki. — Líka síðani sparingarnar byrjaðu, so hava vit hoyrt, at tá árið er komið út í helvt, so eru ikki nóg nógvir peng- ar eftir at reka Landssjúkra- húsið á nøktandi stødi. Hvussu kunnu vit orna hetta? — Ja, hatta er eisini ein afturvendandi spurningur. Spurningurin er ikki, um vit ikki bara hava roynt at funn- ið lappaloysnir meðan vit hava arbeitt okkum úr kreppuni. Nú er landsstýr- ismadurin í heilsumålum farin at arbeida vid eini langtidarætlan fyri sjúkra- húsverkið. Hvussu nógvar tænastur vit skulu keypa frá Ríkissjúkrahúsinum o. s. fr. Undir gllum umstødum má ein langtíðarætlan gerast fyri sjúkrahúsverkið, sum eisini tekur stødi í, at vit hava eitt sjálvstóðugt sam felag. — Tosað verður um út- bygging av Landssjúkra- húsinum, samstundis sum deildir = standa tómar. Hvussu skal hatta skiljast? — Nú hugsar tú helst sum so, at um Landssjúkrahúsið verður stórri, so mugu fleiri fólk í arbeiði. Men vit vita eisini, at Landssjúkrahúsið er niðurslitið, og tað verður neyvan dýrari at reka við at gera neyðugu fløgurnar - tað kann gera raksturin bíligari. — Hvussu skulu vit skipa skúlaverkið í fullveldinum Føroyum, tá hugsað verður um barnaskúlan, miðnáms- skúlarnar og hægru skúlar- nar? Menningin, sum er farin fram við miðnámsskúlu- num, har tú kanst leggja tær stødid undir víðari lestri, er vegurin fram. Og so meini eg eisini, at vegurin fram er at fáa fleiri avtalur við onn- ur lond um hvussu føroy- ingar skulu kunna lesa aðr- astaðni. Eisini at vit sjálvi fara at fíggja lesturin sjálv ur, so neyðugt ikki skal vera at fara til Danmarkar, men eisini = aðrastaðni við studningi frá føroyska sam- felagnum. Havi ikki nakra greida meining um, hvørt fólka- skúlin skal broytast nakað serligt fyri tí, um vit fáa fullveldið Føroyar. Hann skal undir øllum umstødum mennast, og neyðugt verður ikki við nøkrum skerjing- um, hóast vit fáa fullveldi. Men vit fáa altíð skotið í skógvarnar - ikki minst frá tjóðveldismonnum, at fólk- askúlin hevur so nógvar av- skriftir av donskum lógum. Feilurin er, at vit hava onga pedagogiska gransking í Fóroyum. Vit kunnu ikki á- vísa nakra pedagogiska gransking, sum vísir, at tað skal gerast so ella so. Er ætlanin at styrkja um peda- gogisku granskingina í fullveldinum Føroyum? — Tad liggur i sær sjålv- um, at tá farið verður at end- k ða 19og1sku gransking H purningurin er x frålærutilfar. V ig leggja eina ætlar fyri hvussu vit fáa styrkt um før yska tilfarið. Her má eisini gerast ein ætlan um, hver tørvur er í tér ysKå Sår felagnum og hvussu langa tid tad fer at taka Hetta liggur i prosessini um vit skulu verda sjålv- stødug Eitt nú Tjóðveldisflokkur- in hevur í síni stevnuskrå, at fiskirikidømi er ogn alra fólks. Hetta passar ikki í praksis, tí nú ber til at fáa fiskiloyvi í 10 ár. Skal hetta halda fram ókeypis, ella skal gjald latast fyri tey? Hatta er ein eymur polit- iskur spurningur. Nú eru vit farin inn í hetta við umseti- ligheit, men vit hava kortini valt, at menn ikki sleppa at eiga fiskiloyvini í óendaliga tíð. Eg veit ikki um vit ikki longu hava privatiserað ognarrættin til fiskin. Men er tað so, so mugu teir upp á longri sikt gjalda til sam- felagið fyri tað, men hatta er ein longri prosess. Men eg eri samdur, gert tú hatta til privat, so skal eisini gjaldast á onkran hátt, so samfelagið fær inntøkur burturúr. Fólkið skal kenna avleiðingarnar — Vit fara ikki at gera nakrar statsrættarligar broytingar, fyrr enn avleiðing- arnar eru greiðar fyri fólki - tað er ikki ætlanin at billa fólki inn, at alt verður Flóvin Eidesgaard, Tvøroyri: — Tíðina frá núverandi stóðu til fult sjálvræði kali- ar tú skiftistíð. Tú vísir ofta frá tær at tosa um lækkað livistóði við at siga, at tað er upp til okkum sjålvi, hvussu vit skipa samfelagið, tá vit hava tikið fulla ábyrgd av landinum. Heldur tú yv- irhøvur, at tað kann henda, at livifóturin ikki lækkar í skiftistíðini? Er tað ikki vill- leiðandi ikki at gera fólki greitt, at tað verður ikki 6- keypis? Hetta veldst um, hvussu long skiftistíðin verður, og hvussu góða avtalu vit kunnu fáa við danir. Hetta snýr seg ikki bara um at rópa loysing á einum trapp- usteini og so at loypa út í myrkrið. Skal tað hava nak- ra meining at skapa eitt sjålvstødugt samfelag, so má tað merkja tað, at vit fara at fáa fleiri inntøkur til hetta samfelagið - at vit fáa fleiri bein at standa á og fáa meira burtur úr fiskivinnuni. Tað sum verður avgerandi fyri, um livifóturin lækkar ella ikki í skiftistíðini er tað, sum vit sjálvi klára at fram- leiða - tað er har tað ríður um snarið. Tað sum er avgerandi fyri hesum er, um vit í skiftis- tíðini kunnu laga samfelag- ið til at vera sjálvbjargið og skapa fleiri inntøkur. Hetta er ikki nakað, sum ein poli- tíkari í Tinganesi kann sita og avgera. Hetta er ein pro- sess sum má fara í gongd í vinnulívinum og í gllum samfelagnum. Síðani er tað tað, um vit kunnu reka sam- felagið bíligari. Vit eru farin undir at gera konsekvensútrokningar av, hvat tað hevði merkt, um vit minkaðu blokkin gjøgnum eina skiftistíð. So eiga vit at kanna, um vit kunnu reka samfelagið gðrvísi - eitt nú almennaverkið. Men eg kann ikki geva nakað gar- anti fyri, at livifóturin ikki kann minka í eini skiftistíð - men eg kann heldur ikki geva nakað garanti fyri, hvussu tað gongur í før- oyska samfelagnum, um vit halda fram eftir somu skip- an. Blokkurin er ikki ein regulator. Gongur tað illa í fiskivinnuni, so fáa vit ikki fleiri pengar við blokkinum Gera vit eina avtalu um, at vit minka blokkstuðulin, so krevur tað bara av okk- um, at vit seta okkum tað eykamálið, at vit skulu hava tær inntøkurnar aftur onkra aðrastaðni. eitt paradis, bara vit fáa sjálvstýri, segði Høgni Hoydal m.a .: Er tað nøkur serlig orsøk at halda, at tað eydnast at fáa fleiri inntókur frá vinn- ulívinum nú enn fyrr? Hatta hevur jú verið sagt í so Ó- metaliga nógv ár... — Ju, min hugsan er, at vit skulu verða meira búskap- arliga sjálvbjargin. Vit hava roynt at ment nýggjar vinn- ur, men vit eru bara vorðin meira bundin av pengum uttanífrá. Stuðulin sum er komin, hevur fyri tað mesta verið brúktur til at stuðla høvudsvinnuna. Nú hava vit tann møguleika ikki at fara aftur til tað studningsjungl- una, vit høvdu í 80'unum. Eg meini, at tað eru nógv tekin í samfelagnum sum geva grundarlag fyri, at vit kunnu fara undir at byggja upp ein nýggjan vinnulívs- politikk. Privati kapitalurin varð bjargadur vid bankabjarg- ingunum, vit hava fingið ein Framtaksgrunn og vit eru vorðin meira tilvitað um, hvat gekk galið í 80'unum, Tí haldi eg, at grundarlagið fyri at fara undir at seta okk- um tað mál at verða sjálv- bjargin er betri í dag, enn tað nakrantíð hevur verið. Tað er eisini betri at taka avgerðina nú, heldur enn at bíða í tíggju ár afturat og so enda aftur í somu støðu sum í 80'unum Vit fara ikki at gera nakrar statsrættarligar broytingar, fyrr enn avleiðingarnar liggja greiðar fyri fólki Hetta verður Heilt avgerandi fyri, hvussu vit kunnu fyri- reika grundarlagið fyri ein- um nýggjum sáttmála, gera realistiskar ætlanir fyri, hvussu samfelagið kann fíggjast sjálvt. Tað skal við- gerast í tinginum, tað skal viðgerast í almenninginum Fáa vit so ein sáttmála við Danmark, sum eisini verður avgerandi fyri, hvussu brott eim skiftisskipan kann verða, so verður hetta lagt út til fólkaatkvgðu. Tað er ikki ætlanin at billa fólki inn, at alt verður eitt para- dís, fáa vit sjálvstýri. — Tað hevur verið ein trupulleiki, at vit øårumegin hava sagt, at tað verður eitt paradís, fáa vit sjálvstýri, meðan vit hinmegin hava sagt, at tað verður grátur og tannagrísl - tí hevur tað so stóran týdning at fáa stað- fest, hverjar avleiðingarnar verða Vit prenta meira úr tele- fonsåmrødunum í blað- num í morgin blaðstj.