mikudagur 2. september 1998síða 23

Be Nr. 164 — 2. SEPTEMBER 1998 tíðindablaðið ; 23 Kommununevndin lidug Annfinn Kallsberg, løgmadur heldur, at álitið hjá Kommununevndini verður eitt gott stóði at byggja framtíðar kommunupolitikkin á EIRIKUR LINDENSKOV Tað var tann 23. apríl í 1996, at landsstýrið sam- tykti at seta eina nevnd við seks limum at gera uppskot um eina nýggja kommunala skipan í Føroyum. Eitt kommisorium varð gjørt, og var tað almanna- kunngjørt og sent øllum kommunum í 1996. Stérur spennigur hevur verið um, hvør nidurstødan fór at vera, og ikki minst um, hvørja hugsan nevndin fór at hava um kommunu- samanleggingar. prinsippinum mælir nevndin til, at kommunur- nar verða sjey í tali, men tó heldur nevndin, at fyrstu fýra árini eiga kommunur- nar sjálvbodnar at sleppa at leggja saman. Men í ár 2002 eiga tær kommunur, sum ikki hava lagt saman, at verða lagdar saman við lóg. Álitið hjá kommunu- nevndini er rættuliga um- fatandi, og verða ikki stund- ir í dag at fara undir ftøki- slagið í andsøgn við tað staðbundna sjálvstýrið, við tað at møguleikin kommun- anna at raðfesta uppgávur- nar minkar munandi, av tí at bæði tilfeingi og mynd- ugleiki verða latin hesi sjålvstødugu fyriskipan at røkja. Tílíkt samstarv er heldur ikki í samljóð við fólkastýrið, við tað at leiðsl- an í felagskommunala sam- starvinum verður vald 6- beinleiðis av kommunustýr- unum. Tessvegna fær borg- arin bert óbeinleiðis ávirkan á tær avgerðir, ið tiknar verða, og samstarvsleiðslan stendur bert óbeinleiðis til svars mótvegis borgaru- num. Meginreglan um, at uppgávu- og ábyrgdarbyrð- an skulu fylgjast, verður eis- ini brotin. Uppgávan verður latin samstarvinum; men kommunurnar hava ta end- aligu fíggjarligu ábyrgdina. Av hesum ávum eigur fel- agskommunalt samstarv bert at verða eitt ískoyti til nýggjan, kommunalan bygnað. Harafturímóti er einki til hindurs fyri felags- kommunalum samstarvi uttan = fyriskipanarligan bygnað. Kommunusam- starv av hesum slagi kann snúgva seg um: keyp og sølu av tænastum, samskip- an, upplysingar- og hug- skotsskifti, har veruligar av- talureglur eru galdandi. Samskifti millum land kommunur Felagskommunalt samstarv vid fyriskipanarligum bygn- aði eigur bert at vera eitt ískoyti til nýggjan, komm- unalan bygnað. Tó heldur Kommununevndin, at tað eigur at vera eitt kommunu- felag, har allar kommunur eru limur. Eitt tílíkt felag fer at hava ein týdningamiklan lut í sambandi við skiftið frá ver- andi kommunubygnaði og til tann nýggja. Harumframt verður ein uppgáva hjá kommunufelagnum, sum frá líður, at samráðast við landsstýrið um tann rikna fíggjarpolitikkin og um neyðugar javningar í kommunuskipanini. Eisini verður tað uppgáva felags- ins at umboða kommunur- nar á fjølbroyttum grundar- lagi mótvegis ødrum mynd- ugleikum KT Men mótvegis kommununum verður = uppgávan hjá kommunufelagnum ráðgev- andi. Eftirlit við mununum eini nyggjari, kommunal- ari skipan er sera umráðani, at tørvandi orka verður tøk til tað kommunala eftirlitið. Í samanburði við verandi skipan verður uppgáva eft- irlitsins í nýggju skipanini stórt sæð eitt rættargildiseft- irlit, ið skal ansa eftir, at kommunurnar halda lógir- nar. Tað er tí sera umráð- andi, at hetta eftirlitið verð- ur eitt veruligt eftirlit, so at kommunurnar fáa ta neyð- ugu virðingina fyri tí og so- statt eisini fyri lóggávuni. Tann endurgjaldsskipan, sum er galdandi, hevur fleiri vansar við sær. Hon hevur eina neyva stýring frá land- inum við sær, av tí at landið má fylgja við sínum egnu. útreiðslum. Hetta er ikki í samsvari við hugtakið um staðbundið sjálvstýri. End- urgjaldsskipanin veldur har- umframt, at trupult er at staðfesta ábyrgdina av teim- um avgerðum, ið tiknar eru. Hetta kann volda, at skeivar avgerðir fáa ongar avleið- ingar. Endurgjaldsskipanin kann eisini volda, at komm- unurnar kunnu ikki so væl raðfesta sínar uppgávur, av tí at stuðulin (endurgjald- ingin) er markað. Hetta er heldur ikki í samljóð við tað kommunala sjálvstýrið. Við slíkari endurgjaldsskipan fáa borgararnir heldur ikki greitt at fata, hvat tað kommunala virksemið í roynd og veru kostar. Kommununevndin mælir tí til, at galdandi endur- falda verður avtikin. staðin skal fíggjarliga á- byrgdin fylgja avgerðar- rættinum, te.: at snýr tað seg um eina kommunala uppgávu, so er tað eisini kommunan, ið sjálv eigur at fíggja hana. millum Danmørk og Føroyar, og eisini millum donsku stjórnina og danskar kommunur, er ein blokk- liga viðgerð. Tilsamans fevnir álitið um umleið 900 blaðsíður. Í kommununeyndini sita Hilmar Høgenni, formaður, umsitingarleiðari á Heilsu- fróðiligu Starvsstovuni. Jens Marius Poulsen, næst- formaður, býráðsskrivari í Tórshavnar Kommunu. Dinna Jensen, býráðsskriv- ari í Runavíkar Kommunu, Sveiney Sverrisdóttir, skriv- ari í Føroya Kommunufel- ag. Sørin Pram Sørensen, fulltrúi á Løgmansskriv- skipan komin ístaðin. Men Kommununevndin mælir frá, at ein tílík blokkskipan verður framd ímillum landsstýrið og føroyskar kommunur, tí ein tílík skip- an er í andsøgn við megin- gregluna um, at borgararnir eiga at fáa greitt at vita, hvat tað kommunala virksemið í roynd og veru kostar. Nevndin mælir heldur til, at landsstýrið velur ta skip- anina, sum er átgk teirri ís- lendsku, so at javnað verður ávikavist í lands- og komm- unuskattinum. Hetta merkir, at um so er, at ein uppgáva verður flutt frá landi til kommunurnar, so eigur kommunuskatturin at vaksa og landsskatturin at minka samsvarandi uppgávukost- naðinum. Við gðrum orðum sagt, eiga kommunurnar sjálvar at heinta skattin inn heldur enn landið, ið eftir- síðan býtir og sendir hann út aftur til kommunurnar gjøgnum eina blokkskipan. Kommununevndin mælir til harumframt, at skatta- skipanin verður broytt á tann hátt, at allur >progres- sivitetur< verður í lands- skattinum. Ein av høvuds- uppgåvum landsins er bytis- uppgåvan, t.e.: at býta inn- tøkur landsins soleidis, at trygd verdur veitt øllum borgarum at fåa ein minsta part av samfelagskøkuni. Hetta er ein landsuppgåva, og av tf at uppgåvu- og å- byrgdarbytid skulu fylgjast, so er tað eisini landið sjálvt, ið eigur at fíggja hesa upp- gávu. Nevndin mælir eisini til, at loyvt skal verða komm- unum at áseta gjøld fyri tænastur. Snýr tað seg um lógarásettar tænastur, skal lógarheimild eisini verða á- sett hesum viðvíkjandi. J Umstødurnar hjá kommun- unum eru, sum vera man, ikki tær somu. Tí er neyðugt at ansa eftir, at allar komm- unur eru figgjarliga førar fyri at røkja tær lógarásettu uppgávurnar. Tí ræður eis- ini um, at lagt verður upp fyri 6javna í fíggingarskip- anini. Hesi viðurskifti benda á eina javningarskip- an, so at allar kommunur stovuni og John Rajani, fulltrúi í Undirvísingar- og Mentamálastýrinum. Løgmadur takkaði fyri stóra arbeiðið, sum nevndin heyði gjørt, og hann ivadist ikki í, at hetta vælaarbeiði før at elva til nógy og drúgvt kjak bædi millum politik- arar og i samfelagnum ann- ars. Annfinn Kallsberg iv- aðist ikki í, at hetta arbeiði fór at verða eitt gott grund- arlag at byggja framtíðar kommunupolitikkin á. kunnu verða førar fyri at veita eitt ávíst tænastustødi, nú tær skulu rgkja sínar lóg- arásettu uppgávur. Javningarskipanin er í tveimum pørtum, nevnliga: inntøkugrundarlag komm- ununnar og Utreidslutørvur hennara. Javningarskipanin hevur tí til endamáls at javna bæði munin í inntgk- ugrundarlagnum og í út- reidslutørvinum pr. íbúgva í kommununum. Inntgkujavningin verður roknað á tann hátt, at mið- alinntøkugrundarlag lands- ins pr. íbúgva verður drigið frá inntøkugrundarlagnum hjá kommunueindini pr. í- búgva, faldað við javning- arprosentinum og við einum felags roknaðum skattapro- senti og við íbúgvatalinum. Tað er javningarprosent- ið, ið treytar, hvussu stórur tann parturin er, sum verður javnaður, og tað er tað fel- ags roknaða skattaprosent- ið, ið skal veita trygd fyri, at kommunueindin ikki kann ávirka javningina við at broyta sítt skattaprosent. Utreidslujavningin verð- ur roknað sum útreiðslu- tórvur kommununnar pr. í- búgva, minus miðal- út- reidslutørvin alra kommuna pr. íbúgva, faldað við javn- ingarprosentinum, faldað við íbúgvatalinum. Tað er ikki so einfalt at javna eftir útreiðslutgrvi, tí ringt kann vera at finna eitt mát fyri útreiðslutórvinum hjá kommunueindini. Sjálvt um so er, so eigur hetta at verða funnið á sakligum metingarstødi, so at komm- unueindin ikki kann åvirka javningina, samstundis sum tað sakliga metingarstødid eigur at mynda tann veru- liga eftirspurningartørvin å tænastum, sum javnað verð- ur fyri. Kommununevndin á- sannar, at tílík javning er neyðug, nú nýggjar uppgáv- ur skulu verða latnar kommununum. Tað ræður um, at henda nýggja skip- anin verður væl og virðiliga fyrireikað. Kommunu- nevndin mælir tí til, at nevnd verður sett at kanna hesi viðurskifti gjøllari, og at hon ger uppskot um eina javningarskipan í Føroyum. | | Kommunuálitið | uneyndini Henda skipanin eigur at verða gjørd á sakligum met- ingarstødi (við objektivum kriterium), og eigur hon sum minst at ávirka eggjan- ina hjá kommununum at skapa búskaparligan fram- burð, eins og henda skipan sum minst eigur at órógva meginregluna um, at borg- arin greitt skal vita, hvat tað kommunala virksemið kost- ar. ur Í sambandi við fíggjarstýr- ingina verður mælt til, at kommunurnar fáa eina javngjørda (standardiser- aða) kontoskipan, og at tær nyta somu békhaldsmegin- reglur. Kommunusaman- leggingarnar eru eitt sera gott høvi at fáa tað gjørt. Hetta er til fyrimunar bædi fyri land og kommunur. Kommununevndin mælir til, at arbeiðsbólkur verður settur at fyrireika figgjar- styringarskipanina hjå kommununum. Vidvikjandi låntøku er adalreglan tann, at komm- unurnar sjålvar skulu figgja, so at samband er millum skattin og tænastustødid. Tó eiga kommunurnar at fåa loyvi at figgja iløgurnar vid låntøku, ti útreiðslurnar av eini íløgu eru til gagns í mong ár. Vit vita tó av royhdum, at neyðugt er at avmarka lántgkuna hjá kommununum, eins og van- ligt er at gera í grannalond- um okkara. Nevndin mælir tí til, at nettoskuldin hjá kommununum ikki kann verða stórri enn eina álíkn- ing netto við miðalskatta- prosentinum í skattabandi- num. Um lántgkan fer um hetta lániloftið, skal lands- stýrið góðkenna tað. Kommununevndin mælir tí eisini til, at omanfyri nevndi arbeiðsbólkur fær til arbeið- is at lýsa hugtakið ilåntøkui gjøllari. I sambandi vid vinnulivid mælir Kommununevndin til, at kommunurnar hvørki kunnu vera beinleidis ella óbeinleiðis partur av vinn- ulivinum. Orsøkin til tess er, at tað almenna eigur ikki at blanda seg upp í marknað- arkreftirnar, tí so verður javnvágin órógvað, við tað Hilmar Høgenni hevur verið formaður i Kommun- at kommunurnar - við skatt- apeningi borgaranna - lætt- liga kunnu vinna kapping- ina við tað privata. Komm- unan eigur heldur at gera karmarnar um vinnulívið. Kommunan eigur heldur ikki at stuðla einstøkum fyr- itøkum, av tí at slíkur stuðul avlagar kappingina. Hara- fturímóti kann kommunan veita almennan stuðul sum . t.d. ráðgeving, sum øll virki í kommununi hava javn- bjóðis møguleika at gagn- nýta. Serskipanir fyri útoyggjarnar og tey smærru bygdasamfeløgini Alagt er Kommununevnd- ini i arbeidssetningi sinum at koma vid tilmæli um møguligar serskipanir fyri útoyggjarnar og tey smærru bygdasamfelggini. Kommununevndin er av teirri åskodan, at stødan er so hættislig í útoyggjunum, at trupulleikar teirra kunnu ikki verða loystir við einum nýggjum kommunubygn- aði. Ur ætlanin er at varð- veita búsetingarmynstrið í útoyggjunum, so eru áneyð- ir at fremja landspolitisk til- tók, kanska skattasundur- greining, broytingar í jarð- arlóggávuni og tílíkt. Hetta eru tiltøk, sum landsstýrið má seta í verk og fremja. Í eini nýggjari kommun- uskipan er umráðandi at veita trygd fyri, at tey stað- bundnu sjónarmiðini í teim- um smærru bygdasamfeløg- unum verða hoyrd. Hetta kann t.d. verða gjørt á tann hátt, at settar verða ráðgev- andi staðbundnar við hoyr- ingarætti; men tað eiga tó at vera kommunurnar sjálv- ar, ið skulu taka støðu til, um tær eru sinnaðar at hava tilikar nevndir. Um gjørt verður av at seta staðbundna nevnd, eigur hon at verða vald, samstundis sum kommunuval er. Nevndin eigur at verða mannað við 3 staðbundnum umboðum og 2 frå kommunustyrinum, har borgarstjórin er annað umboðið.