fríggjadagur 4. september 1998síða 6

Doris Hansen, talulærari: Alt fleiri børn mugu hava hjálp til at læra at tosa Fleiri smábórn hava málsligar trupulleikar í dag enn fyrr. Teimum vantar hugtøk, tey duga illa at orða setningar og fata tað sum verður sagt. Og ein høvudsorsøk til hetta er, at foreldur geva sær ov lítlar stundir saman við børnum, sigur Doris Hansen Turm KJØLBRO Sidani 1980 hevur Doris Hansen arbeitt sum talulær- ari í Havn. Hesa tíðina hev- ur hon havt sína dagligu gongd úti á dagstovnum, har hon hevur givið børn- um, ið hava trupulleikar við málinum og taluni frålæru Aðrenn tað var hon á Skúla- num á Trødni, har hon hevði børn i Havn til taluvenjing- ar Nú Havnin er vorðin so stór og so nógvir dagstovnar eru komnir, verður tað í framtíðini soleiðis, at børn pg måltrupulleik- um koma å Sernåmsfrødi- ligu Rådgevingina i talu- bólk eina ferð um vikuna í tveir tímar — Tað verður skilt millum mál og talu. Málið er tað tú hevur innan fyri, hugtøkini tú hevur, og talan er mátin, tå úttalar orðin. Talutrupul- leikar er tí td. ikki at duga at siga s og r ordiligt, stam- an, ella tosa igjøgnum nøs- ina. Rættiliga nógv bern hava trupulleikar av, at hoyrnin er minkað orsakað av áhaldandi millumoyrna- bruna. Tá hesi, sum oftast vøggustovubørn, so fáa dren í oyrað batnar beinan- vegin, sigur Doris Hansen. Talutrupulleiki er ikki so vanligur í dag sum fyrr Hinvegin er stødan ødrvisi viðvíkjandi málinum hjá børnum og tað ger seg gald- andi alla staðni í vestur- heiminum — Børnum vantar hugtak, tey hava eitt einfalt mál, og tá ið tey koma í skúla, hava tey ilt við at skilja tað sum verður sagt, duga illa at sita still, og duga illa at lurta Barnið hevur ikki fingið málið natúrliga og lært hug- tøkini, sum komu av sær sjålvum fyri 10-20 årum síðani. Tað eru heilt nógv, sum ikki klára seg væl og tí mugu fáa eitt slag av hjálp við talu- Foreldur ov lítið saman við børnum Doris Hansen metir, at ein orsøk til, at málið hjá børn- um er verri í dag enn fyrr er, at foreldur ikki eru nóg nógv saman við børnum. — Ein fortreyt fyri, at tey fáa eitt gott mál er at tey hoyra føroyskt. Fyrr varð nógv lisið fyri børnum, men í dag haldi eg minni verður gjørt av ti. Tað at sjónvarpið hevur sent tilfar til børn, sum ikki hevur føroyska talu, hevur havt stóra ávirk- an á børnini, tí fleiri børn brúka enskar og svenskar vendingar, tá ið man spyr tey eitthvert. Tí ráði eg altíð foreldrum til at hyggja at sjónvarpi saman við børn- um, soleiðis at tey kunnu endurgeva fyri børnum. At brúka sjónvarpið sum daddu ávari eg ímóti. Sjón- varpið er einvegis samskifti og tað lærir barnið einki av, sigur Doris Hansen — Gerandisdagurin hjá børnum er rættiliga kniv- skorin og stressaður. Tað ger, at vit gera nógv fyri børnini, tí vit hava ikki tíð at bíða eftir teimum, lata tey í, geva teimum at eta, í stað- in fyri at lata tey sjálv royna. Men tað er meðan tey lata seg í og fáa sær at eta, at tey fáa hugtøkini, sum eru knýtt at hesum. — Ein onnur stór broyting farnu 10-—20 árini er, at for- eldur koyra so nógv í bili. Sjálvt ikki í vikuskiftinum geva foreldur sær stundir at ganga við børnunum. Tey seta seg í ein bil og fura av stað, til alt sum skal gerast. Barnið skal gera sær sínar royndir, læra nøkur ting, røra við ting, merkja at sumt er hart og sumt er bleytt, kanna hyljar, taka ymiskt upp, o.s.fr., men tað er tíð ikki til og tað er í grundini tankaloysi hjá foreldrunum, sigur Doris Hansen. Tilboð til børn Í dag hava børn nógv fleiri tilboð enn fyrr. Tað eru til- boð av alskyns slag, innan ítrótt, tónleik, evning, skót- ar ella hvat tað skal vera. Men Doris Hansen metir ikki, at loysnin er fleiri til- boð - Eg haldi, at børn hava ov nógv tilboð. Tey skulu eisini hava tíð at vera heima og hava tað stilt og fridar- ligt. Hví skal tað altíð henda okkurt, tá ið man hevur frí. Foreldur eiga at hugsa seg væl um og spyrja seg sjálv, hvat tað er tey bjóða børnu- num. Tað er ikki sunt at renna runt til alt. Samstund- is ganga foreldrini til alt møguligt. Summar familjur hava ongar máltíðir, har øll sita runt um borðið sam- stundis. Tað er ein spurn- ingur um at velja. Eg royni ikki at geva foreldrum ringa samvitsku, eg veit, at tað eru foreldur, sum eru meiri úti enn onnur, men annað foreldrið má altíð vera hjá børnunum. Hvussu eru taluvenjing- arnar skipaðar? — Eg spæli við børnini og taki eitt barn, sum hevur serligar trupulleikar í bólk saman við børnum, sum kanska ikki eru so illa fyri. Vit tekna, hava vendispøl, lesa eina bók og so spyrji eg tey ymiskt, sum tey so skulu svara aftur uppá. Tað skal vera so positivt sum møguligt, - eg finni fram til tað børnini eru góð til og byggi so á tað. Til dømis at tekna, spæla memory, blása såpublødrur, hava lissikapp- ingar. I øllum hesum er tað galdandi, at barnið kemur í fyrstu rød, so kemur tann trupulleikin, sum skal rættast. Hvussu kann barnagarð- urin vera við til at geva barninum eitt betri málið? — Starvsfólkini á stovni- num eiga at hava børnini við í gllum, sum verður gjørt. Á tann hátt fáa tey hugtøkini vid, sum verða brúkt í hvørjari stóðu. Ar- beiðir barnagarðurin ikki saman við foreldrunum um at geva barninum hugtøk, verður gloppið so ggiliga stórt. Tí eigur barnagarðurin at leggja seg eftir at gera nøkur ting, sum foreldrini annars gera heima, sigur Doris Hansen. So yvirtekur barnagarð- urin ein leiklut, sum foreldr- ini eiga? — Spurningurin er, um kn tíðindablaðið SOS Nr. 166 — 4. SEPTEMBER 1998 barnagardurin bara er eitt ansingarstað. Barnagarður- in er fyrst og fremst eit pedagogiskt tilboð og pedagogikkurin skal leggjast tætt upp at tí, sum er vanligt í gerandisdegnum. — Fyrr vóru børn í sam- bandi við nógv fleiri fólk í gerandisdegnum, ommur og abbar, fastrar og gubbar, 0.s.f., og ti eigur barnagarð- urin at traðka inn fyri øll tey. Tað er ikki so týdning- armikið, at barnagarðurin hevur so nógva leiku. Held- ur eigur hann at fara í hag- an, fjøruna, í heila tikið at ganga úti og tosa við tey um tað tey síggja. — Regulin er, at jú meiri tú brúar málið, jú betri verður tú til tað. Tað er somuleiðis ein góð regla, at vaksin lesa fyri børnum hvgnn dag. Og tá skal út- varpið og sjónvarpið verða slókt og tú skalt veruliga hava tíð til at fara niður í søguna við barninum, tosa um myndirnar og tað sum hendir í bókini. Bern broytt Tað at eitt barn hevur máls- | | | ligar trupulieikar og vantar hugtgk ger, at bindindini ikki eru nóg góð. Tá ið tað ikki verður tosað nóg nógv við barnið, verður tað held- ur ikki vant við at duga at svara aftur og orða sínar setningar. — |. flokkarnir í dag eru ikki sum fyrr. Børnini eru meiri ófriðalig og duga ikki at taka ímóti boðum. Nógv børn duga heldur ikki at lata seg í. Tað er strævnari hjá lærarum at hava ein 1. flokk enn tað var fyrr. Hvar feil- urin liggur, veit eg, men eg haldi, at man átti at farið at kannað, hvgrji kor smá- barnafamiljurnar liva í, sig- ur Doris Hansen. Doris Hansen sigur, at vantandi samband millum foreldur og børn ikki er ein- asta orsøkin til, at børn hava eitt vånaligt og fåbroytt mål. Nógvir aðrir faktorar spæla inn, eitt nú ættarbregði. Lesitrupulleikar Tað at børn hava målsligar trupulleikar kann åvirka tey restina av livinum. At læra at lesa er eisini ein målslig tilgongd og hevur barnið ikki hugtøkini, vendingar — Foreldur hava ikki eins góðar stundur saman við børnum sínum sum fyrr. Man átti at farið at kanna, hvørjar umstødur og hvørji kor småbarna- familjurnar liva i, sigur Doris Hansen, talulærari og bendingar, sum skulu til, er trupult hjá tí at fáa nakað burtur úr tí tað lesur. Tí fær tað lesitrupulleikar. Doris Hansen heldur ikki, at børn við talu- og mål- trupulleikum verða happað í barnagarðinum. Men tá ið tey koma upp í eldru klass- arnar í skúlanum verður gjógvin millum hesi og hini stórri. — Vandin í barnagarðinum kann vera, at børnini klovna og verða tey, sum hini leggja merki til av eini ella aðrari orsøk. Tey kunnu blíva illsint, tí tey ikki fáa tað fram tey vilja siga, og harvið koma út í nógvar konfliktir, sigur Doris Han- sen at enda.