leygardagur 19. september 1998síða 14

ostalkurin Nr: 177 - 19. SEPTEMBER 1998 bók um happing, men tað er í grundimi als ikki tað hon er um. Happing var tað sum fekk søguna at henda, men hon er fyrst og fremst um vinalag og um sambond millum fólk. Eg hevði ikki í huganum at siga eina søgu um, hvussu skaðilig happ ing kann vera, sigur - Port Janua Bøkurnar um H fram i ein samteiag, nevnii Janua. Tað er ein býur Rakel hevur skapad, hann líkist ikki nógv einum I byi í Før sjálv wwg at viðgera eitt evni sum bara er aktuelt Førovum her og nú. Tað alment menniskjansiiga tað sålarfrødiliga aftanfyri søgurnar er tað, eg havi hug at skriva um. Mínar søgur eru ofta um fólk, sum koma út fyri einum ella øðrum óvanligum, hvussu hugsa tey og hvussu takla tey tað Ymisk fråbrigdi av tí og tað hevur einki g at gera. Í Port Janua um- hvørvinum eri eg ikki bund- skula greina ym- iskar givnar veruleikar, sum eru galdandi i Føroyum. Eg vil hava loyvi til at flyta runt uppá tíð og stað. At vera bundin av tíðini er enn verri enn at vera bundin av stað ur Rakel Helmsdal - Eg kundi nú eisini gjørt sum eg vil í einum føroysk- um skaldsligum umhvørvi, ti skaldskapur er jú fiksjón i ongan hug til finna uppå Føroyar av ýggjum og yvirhøvur eri g ikki so eldhugað fyri ti sosialrealistiska. Tað sigur mær einki Hvussu leingi verður tú í við tíð og stað in av at n ; + bg ringt FOM Jaánua aflur Tað dugi eg ikki at siga, men í løtuni havi eg ongan g at flyta. At hava ein karm sum Port Janua er ikki avmarkandi heldur D tvørtur ímóti. Port Janua er hug a men go og hansara Y fólk og annars øll hini góð við tey og føli onkus- vegna, at eg kenni tey so væl. Persónarnir liva í sær sjálvum uppá ein ella annan máta og taka onkusvegna yvir. So geri eg samanburð ið fólk eg kenni ella hitti, hoyri ella lesi um, og so dug! eg krappliga at síggja nýggjar síður við hesum góðu persónum. Onkutíð er grundarlagið ein veruligur persónur ella smálutir í ein- um persóni eg kenni, men viðkomandi fer aldri at kenna seg aftur í søguni. Eyka krydd Í báðum bókunum um Hugo fáa tær smáu søgurnar úti í útjaðaranum i søgu- gongdini gott pláss. Eitt nú í teirri seinnu hevur Frú Sjó- mosa ein stuttligan leiklut, sum eitt eyka krydd í søg- uni, ið kortini einki hevur við sjálvan tráðin í søguni at gera - Eg kundi ikki lata vera við at taka hana við. Eg veit ikki, um eg beinleiðis vid vilja leggi meg eftir at lýsa hjáhendingarnar so væl, men við hvert verði eg tíkin av søguni. Og onkuntíð geri eg meiri við onkran smálut enn eg upprunaliga havi ætlað mær, sigur Rakel Hugo-bøkurnar eru um vinalag, fordómar, vantandi fatan hjá vaksnum fyri børnum og øvugt. Hvussu storan tydning he vur Inni- Í taldið, søgugongdin í eini barnabók? - Sum barn minnist eg, at eg ofta gjørdi mær tankar um vaksin, og tað roy at mynda í mínum bókum Fyri at børn skulu tíma at lesa er tað týdningarmikið, at søgan hongur saman og at hon er góð. Eg havi tað enn so, at lesi eg eina bók, sum eg haldi vera keðiliga, so leggi eg hana frá mær, og so kann evnið vera so spennandi tað vil. Tað er t r sjálv søgan, sum stýrir øll- m hinum um ninum »g sålarfrødiligu i søguni. Hon } 3 ÞAR ber gilum uppi fyribrigdunm Drepandi lesnaður Rákið í barnabókmentum í seksti- og sjeytiårunum var, at barnabókin skuldi vera við til at byggja ein nógv betri heim fyri børn og vaksin og at hon skuldi mynda nøkur varandi virði Og hóast eftirtíðin hevur mett, at krøvini, sum vórðu sett fram hetta tíðarskeiðið, vóru ov trong og bygdu meiri á hugmyndafrødi enn fagurfrødi, verður tað mett at hava havt sera týdning og hevur slóðað fyri hugburð- inum, ið er galdandi í barn- abókmentum í dag. Rakel heldur, at barnabøkur, sum fyrst og fremst hava politisk og hugmyndafrødilig mál og mið er drepandi lesnaður hjá børnum - Er tað nakað sum er keð- iligt at lesa, so er tað akkurát slíkar bøkur. Børn tíma ikki at lesa slíkt, tey hava ikki brúk fyri at lesa um sítt egna umhvervi ella hoyra um trupulleikar hjá øðrum. Tey hava brúk fyri at droyma og fur nr t ni 3 yri at slepr uppliva i na nr ker - Fråsøgulistin er vid at hvørva, bara fyri 50 árum síðani dugdu øll at siga eina søgu. Tað er øgiliga harmiligt og keðiligt, at vit fullkomiliga gloyma fråsøgulistina. Onkustaðni úti í útjaðaranum eru tað nøkur sum royna at bjarga fråsøgulistini, áðrenn hon hvørvur fyri allar tíðir. Til dømis hevur fråsøgulistin ein stóran leiklut á mínum kveldskúlaskeiði í at skriva og spæla sjónleik, sigur Rakel Helmsdal. frá gerandisdegnum. Bern kunnu kenna seg aftur í øll- um, einum djóri ella einum maðki. Sama ger. Barnið i- dentifiserar seg ikki við sjálvar persónarnar ella ver- urnar, men við hugsunar- håttin, sum rithøvundurin hevur lagt inn í. Við at upp- sin egna sjålvan og bók, sum druknar av hug- myndafrødi, kann man lika so væl uppgeva, slikar timir tú ikki at lesa fleiri ferðir og fyri tínum børnum, sigur Rakel. Nærlýsa Nógvir barnabókahgvundar hava lyndi til at greiða frá út í æsir og nærlýsa alt av ótta fyri, at lesarin ikki skil- ir, tað høvundurin ætlar. Teir hava ilt við at lata tóm pláss vera eftir til barnið at tulka - Sjálvandi skal alt ikki greinast út í æsir. Men tá ið tú skrivar til børn ert tú noyddur til at geva teimum fleiri faktorar enn tá ið tú skrivar til vaksin. Eg haldi, man skal ansa eftir ikki at skriva soleiðis, at børn skulu skilja alt bókstaviligt. Tað ger einki um tey ikki skilja alt, tí tey fáa í gllum førum okkurt burturúr. Sum barn hoyrdi eg søgur, sum vóru til eldri børn, eg skilti tær ikki, men kor f eg nógv burtur onkusvegna ótilvitað. Sum vaksin kanst tú lesa tær aftur og kanska fáa okkurt heilt annað burtur úr - At børn hava góðar bók- mentir í vali er ógvuliga týðningarmikið. Góðar bøk- ur sum barn eru grundarlag- ið fyri hug rháttin 1 YTI arhåtlin I tær sum vaksnu ini grundariagi0 g fyri hvussu tå klårar teg i livi- num, fyri hugflogid og fyri tini skapandi evni Hvussu støran tydning hevur målid i søguni? - Tað er týdningarmikið at lesa å sinum egna måli, men tað má ikki vera tungt og stirvid. Sum barn las eg ofta ikki føroyskar barna- bøkur orsakad av målinum í bókini. Var tað ein donsk bók í føroyskari týðing, tók eg ta donsku framum. Tí- betur er málið í føroysku barnabókunum nógv betri í dag enn fyrr. - Hinvegin haldi eg, at vit eru ógvuliga heppin í at hava møguleikan at kunna lesa útlendskar bókmentir. Men sjálvandi skulu vit hava so nógvar góðar før- oyskar bøkur sum møguligt - Børn eru ongantíð ov lítil til at byrja at lesa bøkur á ødrum máli. Eg haldi ikki, at tey ið klára seg miðal og gott skulu svíða fyri um tað eru nøkur, ið ikki klára seg Og tað leggur okkara skúl askipan upp til, tað skal eftir øllum at dóma vera keðiligt anin byggir á og hvønn hug- burð lærararnir hava. - Børn sum læra eitt ann- að mál tíðliga hava nógv betr: førleika at læra eitt triðja mál. Jú eldri tú ert, tá tú fert undir at læra títt næsta mál, jú verri verður tað at læra. E verið í eini slíkari stóðu og sonurin hjá mær tað sama Hann er ótrúliga fimur í at skifta millum málini og dugur í grundini nógv fleiri orð enn onnur børn í hans- ara aldri. Og á tveimum málum. Børn hava nógv stórri kapasitet, enn vaksin mangan halda. Ístaðin fyri at hugsa at børn rúma nógv- um, so avmarka vit tey. g havi sjálv 2 Ein verð millum drekar Rakel hevur altíð verið hug- tikin av ævintýrum og sjón- leiki. Sum yngri var hon á háskúla, har hon spældi sjónleik og. tónleik, og í nøkur ár hevur hon undir- víst í kvgldskúlanum í Havn í at skriva sjónleik. Drekar og annað vala- fólk, ið sum sagt kemur út um stutta tíð, er eitt savn við fimm ævintýrum, har drekar sum vera man spæla ein stóran leiklut. Bara í fyrsta ævintyrinum, Køks- gluggin, hitta vit ongan dreka. Har er eitt lítið barn høvudspers6nur. Tað villist og kemur í hóslag við ym- iskar sagnarverur, bæði óndar og góðar, men barns ins reinlyndi bjargar tf frå øllum illum, so tað at enda