mikudagur 23. september 1998síða 5

Nr. 179 — 23. SEPTEMBER 1998 Anita á Fridriksmørk, løgtingskvinna tíðindablaðið SOS Vit eiga at kvinnuliga vegin - Konufólk eru sum heild ógvuliga varin og tá ið ein kvinna verður vald fer hon ikki glaðbeint út í Tinganes. Hjá mannfólki er óðrvísi. Tað er har eg haldi, at vit ikki eiga at apa okkum eftir monnum, tí tað er einki forgjórt í, at vit sum kvinnur vilja hava nakrar royndir, áðrenn vit bjóða okkum fram. Vit eiga at finna tann kvinnuliga vegin og tað er stig fyri stig, sigur Anita á Fríðriksmórk TURIÐKJØLBRO lavnstóðuhugsjónin = varð KK! grundað og íbirt í 1968 tað var sokallaða 68- ettarliðið, ið av álvara fór indir javnstøðustríðið. Tey vildu burtur úr tí tá stirvna g siðbundna samfelagnum g kravdu radikalar broyt- ingar. Ein siðvenjubroyting, sum hevur við sær eina hug- burðsbroyting tekur ættar- lið, áðrenn hon nær sínum máli - Tað verður ofta sagt, at kvinnur og menn hava møguleika at søkja størv og at fara upp i politikk å jøvn- um føti, men kvinnur halda seg ikki framat. At konufólk ræðast vald er kanska rætt Eitt annað er, at tað tekur tíð. Ein orsøk til, at konu- fólk halda seg aftur er kanska, at vit identifisera vald við mansvald. Menn hava altíð sitið á valdi innan politikk, búskap, stovnar og kirkju, og tí síggja vit vald sum nakað kalt og kyniskt. Og tí vilja kvinnur halda seg burtur. Men tað at koma uppá á tindin hevur nakað við vald at gera. - Vald er eitt vítt hugtak, sum spennur líka frá eina- ræði til umsorgan. Kvinnan eigur at hava umsorgan við sær uppá tindin. Tað at stjórna einum landi ella ein- um virki hevur nakað við umsorgan at gera, tí tað skal eisini verða stýrt við um- sorgan, sigur Anita á Fríð- riksmørk, sum varð vald inn á ting á løgtingsvalinum í vár. - Tað er ikki nóg mikið at síga, at vit skulu velja kvinnur, tí tær eru kvinnur. Tá id fólk hava valt meg inn á ting, vóni eg, at tað er tí, at tey meta meg hava før- leika fyri tí. Við at velja eina kvinnu á ting keimur tann kvinnuligi hugburðurin eis- ini við. Tí er kvinnuligi hug- burðurin ikki til staðar á tindinum, kemur ein ójavn- vág í. Hver kennir sína nartíð Tað var í sjeytiårunum, at kvinnur fóru upp í politikk í Føroyum, men tað sum hevur eyðkent kvinnurnar í mun til menninar er, at tær halda fyrr upp at í politikki - Tað er ikki nøkur sjálv- fylgja, at politikkur verður títt livstarv. Eg trúgvi, at tað er ein góður eginleiki at kenna sína vitjunartíð. Tað er ikki vist, at tann besti politikarin situr alla sína tíð Tí spurningurin er eisini, hvat er gott fyri teg sjálvan Hava mannfólk verri við at kenna sína vitjunartíð? - Teir hava kanska verri við at kenna sína vitjunartíð enn kvinnur. Samstundis hava teir lættari við at traðka fram uttan at teir hava nakran serligan før- leika. Konufólk skulu hava nógv stórri førleika enn menn áðrenn tær traðka fram, og í so máta er sjálvs- álitið hjá monnum nógv stórri enn hjá konufólki. Teir grava ikki talentini nið- ur, men tað gera konufólk. Mannfólk hava ótrúlig evni fyri at selja seg sjálvan og tað er natúrligt at teir brúka albogarnar at troka seg fram. Tað skal sigast fleiri ferðir við konufólk: torið og vísið, hvat tit duga, sigur Anita á Fridriksmørk. - Konufólk eru sum heild ógvuliga varin og tá ið ein kvinna verður vald fer hon ikki glaðbeint út í Tinganes. Hjá mannfólki er gðrvísi. Tað er har eg haldi, at vit ikki eiga at apa okkum eftir monnum, tí tað er einki for- gjørt í, at vit sum kvinnur vilja hava nakrar royndir, áðrenn vit bjóða okkum fram. Vit eiga at finna tann kvinnuliga vegin og tað er stig fyri stig, sigur Anita á Fridriksmørk. - At konufólk verða kyns- uttanveltaðar, tá ið tær koma til vald, soleiðis sum Barbro Sundback vísir á í blaðnum í gjár er kanska tí, at kvinnur hava ikki tradi- sjón fyri at hava vald og tí verður tað kanska eitt sindur fremmant, tá ið tær koma uppá tindin. Gro Harlem Brundtland er ein kvinnu- ligur valdsfigur, úteftir hev- ur hon víst ein kvinnuligan figur og er góð umboðan at tí gkinum. Margareth Thacther hinvegin minnir meir um eitt mannfólk, hon hevur verið ótrúliga sterk og hevur torað øgiliga væl, men hon hevur ikki havt kvinnuligu eyðkennini við í sínum politikki Barbro Sundback sigur í blaðnum í gjár, at konufólk Sbeinleiðis verða trýst út, tå ið tær koma til vald og at tær verða gjørdar ósjónligar - Politikkur er mangan ein køld verð og nærri tú kemur tindinum, kaldari verður tað. Konufólk hava kanska lættari við at bakka, tá ið tað verður kalt. Annars haldi eg ikki, at konufólk verða fryst úti í føroyskum politikki. At flokkarnir taka menninar meiri fram enn kvinnurnar, er kanska ótil- vitað. Tey árini eg havi sitið í Tjóðveldisflokkinum havi eg ikki merkt, at kvinnurnar hava verið hildnar niðri, sigur Anita Fridriksmørk. Amboð Aðaltankin við Javnstødu- rådstevnuni, sum hevur ver- ið um vikuskiftið, er at fáa javnstødu inn í gerandis- dagin og inn í allar lidir í samfelagnum. Feroyska javnstødulégin varð sam- tykt í 1994 eftir tógvið stríð í nógv ár í tinginum og í almenninginum. - Vit fáa ikki javnstødu inn í gerandisdagin fyrr enn hugburðurin er broyttur og menn og kvinnur hugsa javnstødu natúrliga. Men eg haldi vit eru væl á veg. Tey ungu í dag eru heilt ødrvisi hesum viðvíkjandi enn tey tilkomnu. Og tað hevur nak- að við siðvenjuna at gera. Javnstøda verður ofta gjørd til tað, at nú skulu konufólk yvirtaka mannfólkaarbeiði og øvugt, men tað hevur einki við javnstødu at gera. Javnstøda er at útjavna mannfólkadominansin og at fáa eina javnvág á øllum økjum, sigur Anita á Fríð- riksmørk. - Javnstødulégin er ein trygd fyri, at hugsunarhátt- urin er á rættari kós og at vit royna at fáa eina hug- burðsbroyting í. Sjálv lógin fremur ikki javnstødu, men hon er eitt amboð. Kyns- kvotering er somuleiðis eitt neyðugt amboð at fremja javnstýðu. Annars sleppa vit ikki burtur úr siðvenjuni, finna tann AÐ. - Tað er ikki nøkur sjålvfylgja, at politikkur verður títt lívstarv. Eg trúgvi, at tað er ein góður eginleiki at kenna sína vitjunartíð. Tað er ikki vist, at tann besti politikarin situr alla sína tíð. Tí spurningurin er eisini, hvat er gott fyri teg sjálvan, sigur Anita á Fridriksmørk, løgtingskvinna. sum sigur, at tað bara eru menn sum klára seg. - Vit hava ein javnstødu- lóg og út frá henni eiga vit at arbeiða. Hinvegin mugu vit ansa eftir, at okkara sam- felag ikki verður ov lóg- givið. Javnstøda kemur spakuliga. Fjølmidlarnir eiga eina stóra ábyrgd. Tað hevur øgiliga nógv at siga, hvussu fjølmiðlarnir mynda kynini. Hyggja vit at blød- unum yvir eitt lítið tíðar- skeið eru nógv fleiri mann- fólk á forsíðuni og í blað- num sum heild enn konu- fólk. Tað eru líka nógvar kvinnur sum menn sum íðka ítrótt, men í bløðunum eru so at síga ongar myndir av konufólki, sigur Anita á Fridriksmørk. Tilvit å øllum um I vår høvdu nordurlendsku javnstødunevndirnar fund í Føroyum, nú um vikuskiftið var nordurlendsk javnstødu- rådstevna og komandi år verður útnorður kvinnuráð- stevna. Javnstøduspurning- urin stendur ti å breddanum í Føroyum í hesum tíðum. Men hvørji stig kunnu vit taka í Føroyum, sum gera fólk meiri tilvitað um javn- stóðu. - Tað eigur at verða ar- beitt á øllum gkjum. Tað hevur stóran týdning, at leiðarar á stovnum og virkj- um eru tilvitaðir um javn- stóðu, tí tað eru teir, sum eiga at fáa hugburðin inn á arbeiðsplássið. Tað er lætt- ari at fáa javnstødu úr topp- inum og niður enn øvugt. Vit síggja longu frá barnsbeini, hvussu kyns- mynstrið er. Mamman tekur sær av barninum, á dag- stovnunum eru flestu starvsfólkini konufólk og í skúlunum eru flestu lærar- arnir somuleiðis konufólk. Og tað koma vit at síggja so leingi konufólk taka sær av umsorgan og mannfólk av ødrum. Tað er bara tíðin, sum kann broyta hesa gongdina, tí javnstøda kem- ur ikki frá degi til dags. Javnstøda er flættað inn í eina siðvenju og siðvenja verður broytt gjøgnum ætt- arlið. Tí eiga vit ikki at missa mótið, sigur Anita á Fridriksmørk. - Hetta er næsta ættarlidid eftir 68-ættarlidid av konu- fólki, sum gjørdi bart ímóti mansdominansinum. Hver orsøkin er til, at færri kvinn- ur eru á tingi nú í mun til undanfarna valskeið, veit eg ikki. Nú búskapurin er vorðin betri, er tað kanska meiri áhugavert hjá mann- fólki at sleppa framat. Menn hava ikki somu albogar at koma framat, tá ið tað stendur illa til. So tað er í grundini rættiliga spell, at konufólk ikki fingu eitt herðaklapp fyri at stíga fram, tá ið so illa stóð til búskaparliga. Mynd: Jens Kr. Vang Javnsteða og sjálvstýri I blaðnum í gjár førdi Bar- bro Sundback, álendskur tinglimur fram, at serliga konufólk eru í vanda í for oyska samfelagnum, tá ið vit tosa um fullveldi. Vandin liggur í, at konufólk hava ikki somu lógartryggjað rættindi, sum kvinnur í hin- um norðurløndunum og tí verða verri fyri, um væl- ferðarsamfelagið verður fyri afturstigi. - Kvinnur eru ikki verri fyri í einum fullveldi enn í einum ríkisfelagskapi. Rík- isfelagskapurin er ikki nøkur borgan fyri vælferð. Javnstøda hevur einki við ríkisfelagskap og fullveldi at gera, og ræðumyndir um, at fullveldið vil tileinkisgera vælferðina er tvætl. - Tað sum ofta vísir seg, tá ið eitt land kemur í kreppu, er at kvinnan verður við sviðusoð. Men at blanda fullveldisspurningin í kjak- ið er ógrundað. Tað er held- ur í stríðnum millum høgra- vinstra, at javnstødan spælir inn, tí tað vilja altíð vera høgravendar kreftir sum siga, at javnstøda er nakað tvætl. Javnstøda hevur sterkari røtur í vinstravong- inum, sigur Anita á Fríð- riksmørk at enda í viðtali.