leygardagur 26. september 1998síða 16

Frits Johannesen, virðislontur mentamaður: Nr. 182 - 26. SEPTEMBER 1998 Bygdafólk hava stórri kosmiska hugsan enn býarfólk - Ofta koma stórmennini úr smáum samfeløgum. Menniskjan, sum býr á bygd, hevur kanska stórri kosmiska hugsan enn menniskjan, sum býr í stórsamfelagnum. Í Fuglafirði hava vit nógv góð listafólk, tað hevur kanska nakað at gera við umhvørvid, at mentanin verður væl stuðlað og vird á staðnum, men so sanniliga eisini við tað kosmiska at gera, sigur Frits Johannesen í viðtali í dag um mentan og list, hugskygni og trongskygni, leyst og fast Turið K øiDr Seinasta hósdag varð ment amaðurin Frits Johannesen lærari úr Fuglafirði, heiðr- aður við Mentanarvirdisløn M. A. Jacobsens fyri ment- anaravrik. Gunnar Hoydal, limur í viråislønarnevndini, segði á håtidarløtuni, at nevndin vísir á tað stóra ar- beiðið, sum verður gjørt úti um land okkara at fjálga og nøra føroyska mentan Frits er ein ógvuliga fjøl- mentaður maður, mentanar- avrik hansara fevna bæði um orð, myndir og ikki minst tónleik Sum fyriskipari og kveikjari ríkar hann heim- liga umhvørvi sitt og er fyr- idømi fyri alt landið, segði Gunnar Hoydal millum annað á håtidarløtuni Frits hevur spælt í Horn- orkestrinum í Fuglafirði í 18 ár og hevur somuleiðis líka frá ungum árum av sungið í kóri, og tá ið okkurt stór- verk verður framført í Havn er hann eisini fastur fúsur. Frits hevur eisini tikist við at gera løg til kór. Í 1980 tók hann stig til at seta á stovn tiltikna gentukórið í Fuglafirði, sum hevur sung- ið seg inn í hjartarøturnar bæði herheima og uttan- lands. Tað byrjaði við, at Frits fór á læraraháskúla í Dan- mark í 1978, har hann tók skeið í sangi, tónleiki og kórleiðslu. Heimkomin aft- 1979 fór hann undir barnakor - Eg byrjadi vid einum 7 flokki, sum seinni gjørdist stamman i Fuglafjarðar Gentukóri. Mær dámar væl at arbeiða við gentukórum og eg eri eisini ómetaliga glaður fyri, at vit hava fing- ið manskór í bygdini. Men mín favorittur er blandað kór. Tá koma tvey instru- ment saman og tú fært nak- að annað burtur úr. Spennið ímillum akordirnar er nógv stórri, tá ið menn og kvinnur syngja, sigur Frits Johann- esen. - Sangur hevur altíð verið ein partur av mínum lívi, serliga kórsangur hevur hugtikið meg og serstakliga tað sum verður rópt aca- pella. Føroyingar hava ikki verið instrumentalistar, ikki fyrr enn seinnu árini eru instrumentini komin uppí og mær dámar so sera væl at hoyra kór syngja eitt gamalt lag frá miðgld, sum verður borið fram uttan fylgisspæl. Ungdóminum dámar ikki so væl henda tátt, tí royni at taka eitt gam- alt lag við, sum teimum dámar. Men eg havi upp- dagað, at hverja ferð kórið hevur sungið eitt gamalt lag og vit hava sungið í eini gamlari kirkju, har sangurin fer upp í tróðrið og fer niður aftur, so uppliva tey nakað við sær sjálvum, sum tey vístu ikki ver til, sigur Frits. Magnus-lovsangurin, ið Frits Johannesen segði í takkarkveðuni, tá ið hann fekk handaða Mentanarvirðislen M.A. Jacobsens, at hann fegnaðist um, at nevndin fyri heidurslønarnevndina hevur kagad út um Tórgarð. Væl vitandi at mentanarlívið er ríkt í hevuðsstaðnum og at bygdafólk mangan kundu ynskt at verið til staðar, tá ið ymiskt fer fram, er tað gott, at tað sum verður gjørt úti um landið fær eitt herdaklapp. - Tann sum æru býður, er æru verdur, segði Frits Johannesen er fyri mansrøddir og sum hevur uppruna her um vegir við Føroyar, Ísland, Orkn- oyggjarnar, Hetland og vestur Noreg er eitt av elstu ritunum, tá ið tað kemur til fleiriræddaðan tónleik. Tá ið norðbúgvar fóru suður- eftir og í teir stóru katadral- arnar í Europa og hoyrdu gregorianskan sang, uppfat- aðu teir henda sangin sum fleirræddaðan sang, tí eftir- ljóðið fekk tað at ljóða sum fleirræddað. - Tá ið teir komu norður- aftur royndu teir at eftir- líkna henda sangin og tí hava vit, sum búgva í hes- um økinum, so tíðliga fing- ið fleirræddaðan sang. Ég havi altíð verið hugtikin av Magnus-lovsangi og gre- gorianskum sangi, sum jú er upprunasangur. Í okkara kingo-løgum hava vit ein part av gregorianskum sangi. Eg máli jú hvønn dag. .. Eigur tónleikurin ein stóran part av lívi og gerandisdegi Frits, fer hann ikki langt utt- an at hava blokk og blýant við sær. - Tónleikurin er tann størsta listin av teirri grund, at hann talar til øll. Øll kunnu vera vid f skapandi megini antin sum luttakarar ella lurtarar. Tónleikurin er her og nú, lagið fer igjøgn- um oyrini og inn í sálar- krókarnar, har tað arbeiðir og mennir teg á ymiskan hátt. At gera ein málning ella eina standmynd er ikki so fjøltåttad sum tónleikur- in, men av gllum tí eg fáist við dámar mær best at mála. - List er hugskygni. Og har hava konufólk nógv stórri innlivingarevni enn mannfólk, tað er stórur munur á. Eg veit ikki, um konufólk eru uppvand við at duga at liva seg inn í ym- iskt, men fyri mær virkar tað sum tað onkusvegna er lagt niður í tey frá barns- beini. Konufólk síggja, hvussu tingini skulu vera, serliga tá ið tað snýr seg um tað sosiala. Kvinnur hava sum heild hægri sosial inn- livingarevni enn mannfólk, vil eg halda. Hví veit eg ikki, men tað eru mínar royndir. Seinnu árini hava vit fingið kvinnulig listafólk og sum eg havi skilt, liggja kvinnurnar á odda á gllum hægri lærustovnum kring alla Europu. Tað er orsakað av eini frígerðing, sum er hend. Kemur kvinnan meiri framat, rokni eg við, at vit fara at síggja nøkur heilt onnur úrslit enn vit hava sæð seinnu árini. Og tað er orsakað av serligu innliv- ingarevnunum, hon hevur. Fara kvinnurnar at broyta listina á nakran hátt? - Tað fara tær heilt av- gjørt. Nú mála føroyingar ógvuliga tradisjónelt, okk- ara listafólk eru framvegis so øgiliga bergtikin av nátt- úruni og tað er kanska einki at siga til. Skal eg tosa fyri meg sjálvan havi eg palett- ina uttanfyri, eg kann bara hyggja út igjøgnum vind- eygað og mála tað eg síggi. Systkinabarn mítt Heðin Kambsdal, sum eg eri ógv- uliga hugtikin av, brúkar Fuglafjørd sum pallett og hann dugir so ótrúliga væl at fanga ljósið sum er alla tíðina millum Borgina og Blåbjørg. Hann er ein tann besti listamadurin her á landi, tá ið tað um ljósið ræður. - Konufólk hava frá barnsbeini av lært at brúka fingrarnar so ómetaliga væl, vit mannfólk ikki í sama mun. Alt endar við hand- verki, uttan mun til um tú ert skurðlækni, pianistur ella listamaður. Kvinnan, sum hevur fínmekanismuna í lagi, kann fara inn í eitt mynstur, sum er av aðrari verð. Uttan mun til, hvussu torført og torskilt tað er, sleppur hon tí ikki, fyrr enn hon hevur klárað tað. - Eisini sum lærari havi eg sæð, at tað er lættari at arbeiða við gentum enn dreingjum. Eg havi roynt at fingið dreingir at sungið, men tað gongur ikki. Gent- urnar búnast skjótari, hava innlivingarevnini og kensl- usama sinnid, sum man kann arbeida vid. At evna år ongum Frits hevur høgt tveir stórar Mynd: Jón Ingi Ejdesgaard træskurðir, ein á Studenta- skúlanum á Kambsdali og ein, sum er á Sildaverk- smiðjuni í Fuglafirði. - Tað er ómetaliga spenn- andi at fáast við træskurð. Tú heggur í træ og ger eina trídimensjónella mynd. Tá snýr tað seg um tilfarið, tú kanst merkja, hvussu tú kanst broyta deytt tilfar og fáa lív í tað. Spónirnar fella av og knappliga, tá ið fleiri túsund spónir eru falnar nið- ur millum føturnar á tær, hómast ein mynd. - Tá ið eg varð biðin at gera myndina til skúlan á Kambsdali, visti eg beinan- vegin, hvat hon skuldi verða. Eg valdi at mynda eina gamla skipsmanning. A gomlum myndum av sluppmanningum sært tú ikki ein tann einasta mann smílast, teir eru sum høgdir úr gróti. Onkur hevur ka- sjett, men teir flestu hava kepp. Keppurin er eitt mon- ument. Jóannes Nielsen, rit- hgvundur, skrivar, at gummistivlarnir eru tær ein- astu tempulsúlurnar vit eiga í Føroyum. Eg vil siga, at keppurin er eitt monument, allir menn gingu við keppi fyrr og ikki ein var líkur einum gðrum. Keppurin varð við tíðini skaptur eftir manninum undir kollinum, sígur Frits. Karmar og virðing Fuglafjørdur hevur hýst og hýsir nógvum listafólki, ser-