leygardagur 17. oktober 1998síða 19

med den kvindelige Blu- færdigheds hele Ynde«. Hans Niclåi Niclassen, keypmadur, sum annars er misnøgdur vid ta mynd, Emil Bruun letur av Beintu, sigur, at lýsingin av útsjónd- ini er tann sama, sum lang- omman segði frá. Lang- omma Hans Nicláa tænti hjá Beintu og hevði bara gott at bera henni. Hóast ávaringarnar ikki tróta, so giftist Peder Arr- heboe við Benthe Christine, og skjótt vísir hon seg sum tann gívur hon er. Harra Peder temur hana so dánt, og tað verður fleiri ferðir tikið fram, at hann er einasti maður, hon hevur virðing fyri. Restin av >Herr Peder Arrheboe« fylgir í høvuds- heitum søgnini, og tað er eingin grund til at gera meira burtur úr her. Tað, sum í hesum viðfangi er á- hugavert er, um Jørgen- Frantz Jacobsen hevur brúkt nakað úr bókini hjá Emil Bruun? Og tað er eftir ollum at døma ikki óhugsandi Líkskapur Fyrst og fremst pietismuna. Emil Bruun letur harra Ped- er blíva pietist, og tað er orsøkin til, at hann fer til Føroya. Søgnin sigur frå, at harra Peder ikki altid var sum hann åtti, og Emil Bruun letur hetta í ein viss- an mun vera ein tvidrått f- millum livsgledi og livs- noktan, ímillum barokk og pietismu. Søgnin ber ikki við pietismu, og heldur ikki onnur skjøl, eg havi sæð, so hetta er ivaleyst ein upp- finning hjá Emil Bruun at greiða frá sinnalagnum hjá Peder Arrheboe. Søguliga hevur høvundurin ikki fast undir føti, tí pietisman gjørði lítið og einki vart vid seg í Danmark fyrr enn aft- aná 1730, so tað er valla hugsandi, at Peder Arrheboe og vinmaðurin eru heitir pietistar longu tey fyrstu árini í 18. øld. Hetta við pietismuni kann Jørgen-Frantz Jacobsen hava lænt frá Emil Bruun, og sum tann søgukøni mað- ur hann var, hevur hann sæð, at skal hendan hugsan brótast við aðrar, so má sýg- an fara fram seinni í øldini. Í »Herr Peder Arrheboe« verða pietisma og tann gamla trúgvin - t.e. barokk- ur - fleiri ferðir settar upp ímóti hvgrjari aðrari. Hetta er somuleiðis ein høvuds- andsøgnin, ikki í skaldsøg- uni >Barbara<, men í harra Páli sjálvum. Dagin eftir, at harra Peder er komin til Føroya hoyrir hann >en ham ubehagelig højrøstet Latter<. Hann, sum flennir er tann tjúkki varapróvsturin Anders Lemwig, og hann heldur fram við sínum >ustandse- lige, skrattende Latter<. Tann Anders Lemwig, ið her kemur á pall er ikki líkur honum í >Barbaru<, men tann evindaligi láturin fær lesarin at hugsa um tann al- tíð læandi harra Servin í kapitlinum »Prestastevna«. Kanska hevur Jørgen- Frantz Jacobsen fingið eitt Nr. 197 - 17. OKTOBER 1998 sindur av íblástri her? Tann fyrsta ferðin til Vág- arnar hjá nýggja presti er rættiliga lík henni í >Bar- baru<. Í >Herr Peder Arr- heboe« eru tað titulpers6n- urin og ådurnevndi Herr Anders, ið saman við Benthe, sum kemur í evstu løtu, verða rógvin til Kolla- fjarðar. Tey liggja nátt í Kví- vík - ikki í Leynum - prest- arnir hjá Kvívíkspresti, meðan tað ikki verður sagt, hvar Benthe svevur. Tað skilst kortini, at tað ikki er í prestagarðinum. Síðani halda harra Peder og Benthe leiðina fram til Miðvágs. Í bókini hjá Emil Bruun spælir herr Peder javnan upp á ein lutt - ørindid »Min smukke, / Min Dukke« kemur eins og í »Barbaru« fyri - meðan Jørgen-Frantz letur Andrias vera luttspæl- ara. Skaldsøgurnar báðar eru sum nevnt stak ólíkar, og har Emil Bruun skrivar sína bók beinleiðis inn í søgnina við somu nøvnum, so brúk- ar Jørgen-Frantz Jacobsen einans søgnina sum karm og broytir nøvnini. Men, sum tað kanska skilst, so er tað ikki frítt fyri, at eg haldi, at føroyski høvundurin hev ur funnid sær onkran små- vegis íblástur hjá danska høvundinum. Størstan tydn- ingin í »Barbaru« hevur tað pietistiska rákið, sum tað er hugsandi, at Jórgen-Frantz Jacobsen hevur fingið hug- skot til í >Herr Peder Arr- heboe«. »Beinta« 1927 Skaldsøgan hjå Hans And- reasi Djurhuus er heldur ikki av teimum drúgvu - 157 síður í fjórðingsstødd - og kortini tykist hon mang- an lesaranum long, tí hon fá brot undantikin manglar spenning og framfýsni. Heilt burturvið er >Beinta< tó ikki. »Beinta« er grundað á somu søgn sum »Barbara« og »Herr Peder Arrheboe«, men har søgnin fer beint í krovið á teimum trimum hjånarløgunum - tað er har, tað leikar á - so leggur »Beinta« fyri við barnaáru- num hjá høvudspers6ni- num. Í hesum líkist bygn- aðurin honum í skaldsøguni hjá Emil Bruun, har ein drúgvur partur snýr seg um tíðina, áðrenn ferðina til Føroya. Mótsett »Barbaru«, har eingin er høvudspers6n- ur í allari bókini, so eru Herr Peder og Beinta høvudsper- sónar í skaldsøgunum, ið hava teirra navn. Einahelst í >Beintu< eru allir aðrir persónar enn sorinskrivara- dóttirin eykapersónar. Skaldsøgubygnadurin og fråsøguhåtturin gerast henda hátt heilt ødrvisi enn í skaldsøguni hjá Jørgen- Frantz Jacobsen. Hóast »Beinta« av høv- undinum er býtt í tríggjar bøkur - eina fyri hvønn prestin, ið giftist tittulper- sóninum - so fellur hon í fýra partar. Umframt gift- urnar verður sagt frá upp- vøkstrinum hjá Beintu, men hesin parturin er lagdur sosfalurin Emil Bruun hevur skrivad skaldsøguna »Herr Peder Arrheboe«. Skaldsøtan hjå honum hevur undirtittulin »Fortællinger fra Færøerne fra det 18de Aarhundrede« og kom út í 1893 saman við frásggnini um fyrsta hjúnalagið. Hetta hevur við sær, at partarnir um hjúnalggini við harra Jónas og harra Niels fylla líka nógv sum hann um Beintu og Peter Arrheboe. Tá ið lesarin hittir Beintu eru hon og spælibróðirin, Kristjan, um fjúrtan ára ald- ur, og tey eru góð við hvørt annað. Men Beinta er sor- inskrivaradóttir, og Kristjan soldátasonur, og tískil vil mamma Beintu steðga sambandinum við at noyða Kristjan at tæna harra Jónasi á Viðareiði. Kristjan rýmir av landinum og fer fyrst í danska og síðani í fremm- anda hertænastu. Beinta er ólukkulig, og tann misti kærleikin og vónin um at finna hann aftur er leiðar- motiv í skaldsøguni. Hví er Beinta ill? Mamman, sum hevur noytt Kristjan at flýggja, sær eis- ini til, at Beinta skal giftast við tí sama prestinum, hagar Kristjan skuldi setast út. Harra Jónas er vorðin einkj- umaður, og hann hevur fingið hug á tí vøkru Beintu. Beinta er ikki fegin, men lív hennara er kortini lagt í oyði, so hvar leiðin gongur, ger næstan tað sama: >Hon fór at verða prestakona á Viðareiði, og mamman hevði skyld í hesum«. Beinta gerst hørd ímóti bæði manni og umhvørvi - í søgnini nevnist hon jú Illa- Beinta - og atburður henn- ara stavar frá viðferðini, mamman hevur givið henni. Hon vil vera við, at lívið fer at vera »eydnuleyst og tung- ligt«, men at hon skal »løna móður síni tað aftur, at hon gjørdi hana til prestakonu á Viðareiði. Eisini harra Jón- asi vil hon løna, tó at hann einki ilt hevur gjørt, men bara elskad hana«. Hans A. Djurhuus letur lesaranum eina psykologiska frågreid- ing, hvi Beinta er so sint, sum hon er. Við millumbilum frættir hon gjøgnum pápa Kristjan, hvussu sonurin búleikast úti í heimi, og vónin um, at tað skal blíva tey bæði, hvgrvir ikki fullkomiliga, fyrr enn hon frættir, at hann er deyð- ur í stríði í Frankaríkið. Um hesa tíð er hon einkja eftir bæði harra Jónas og harra Niels, men sama skipið, ið kemur við deyðsboðunum hevur eisini Peter Arrheboe við til Føroya. Beinta og Peter Arrheboe giftast, og hon heldur seg í fyrstani vera góð við hann, „men her fór hon skeiv; tí menniskjan elskar bara eina ferð<. Og beint aftaná: „Hon var einsamøll og eydnuleys<. Men tað verður tikið fram fleiri ferðir, at um.ramt Kristjan, so er Pet- er Arrheboe einasti maður, hon virðir. Petur Arrheboe missir kjóla og kraga av líktaluni hann heldir yvir bóndan á Ryggi. Høvundurin hevur ilt við at grundgeva taluna - hjá Hans A. Djurhuus er Peter Arrheboe ikki óður í høvdinum - og roynir at krégva sum mest f ullintum tilsipingum og romantisk- um mjørka. Beinta og frå- koyrdi prestur liva teirra mongu seinastu år f eini småttu i Sandavågi, men ikki í klandri. Sum skrivað stendur: >Hon var góð við harra Peter, men tað var eingin eldur í góðsku henn- ara - hon hevði brunnið ein- aferð - og tá ið tann eldurin sloknaði, var friður fallin yvir hana<. Seinastu orðini hjá Beintu eru: >Kristjan - Kristjan - stjórnurnar - ber meg upp um stjørnurnar«. Orðini sipa til, at Kristjan fleiri ferðir fyrst í skaldsøg- uni ber hana yvir um ósan. Íblástur frá tí eldra? Beinta og Barbara eru ikki líkar. Har Barbara er glað- lynt og livir í løtuni, so er Beinta tunglynt og livir í dreymi. Tær eru kortini báð- ar tølandi, men á hver sín hátt. Barbara tí hon er so sjarmerandi, Beinta tí hon er so vekur. Tað er lítil ivi um, at Jørg- en-Frantz Jacobsen hevur lisið skaldsøguna hjá Hans Andreasi, tá ið hann fer undir sína egnu. Teir kend- ust, og tað finst eitt stuttligt bílæt, har Hans Andreas og Janus Djurhuus eru av- myndaðir saman við Willi- ami Heinesen og Jørgen- Frantzi. (Si Hanus Andre- assen: J.H.O. Djurhuus Il, s. 231). Tað eru líkleikar í- millum skaldsøgurnar báð- ar, men um tað er tilvild, ella tann yngri høvundurin hevur fingið íblástur frá ti eldra, er í fleiri fórum ilt at gera av. Vandaferðir, sum hon hjá løgmanni og harra Pál, finn- ast eisini i »Beintu«, men f ødrvisi líki. Beint er gift harra Nielsi, og tey skulu við báti år Havnini til Mið- vågs í vånaligum veðri. For- manninum og presti dåma einki, men Beinta, sum er likasæl um hon livir ella doyr - helst vil hon kanska