leygardagur 24. oktober 1998síða 16

Bókagarður borgar fyri hesi útgávu, sum kann verða Føroya landi og fólki til heiðurs og sóma, og øllum teimum til lærdóms, gleði og gagns. ið hetta megnarverk keypa. Mynd: Jens Kr. Vang. Tu rið K øl Drt Henda stórfingna útgávan hevur verið ávegis fyrr. Tað var miðskeiðis í åttatiåru- tíðirnar men av ul at gåvan ikki i lag hevur ongantíð verið slept yg nú bíðar Emil Thomsen á Bókagarði eftir fyrstu fimm bindunum av Føroya Kvæði, ið verða prentað í Íslandi. Um nakrar dagar kemur bíleggingarseðil í hvert hús í Føroyum og taka fólk væl undir verður bein- anvegin farið undir at gera næstu fimm bindini klár til prentingar Emil Thomsen, sum å for- lagnum Bókagarði, hevur givið mangan dýrgripin út bæði úr føroyskum og heimsbókmentum, leggur nógv fyri, nú størsta ein- staka bókaútgávan í Føroy- um er við at koma undir land - Eg biðið til Gud á hvørj- um kvøldi, at hann loyvir mær at liva so leingi at eg fái kvæðini út, sigur Emil Thomsen, sum er farin um tey attati Kvæðini eru størsti mentanarskatturin vit eiga og vóru kvæðini ikki, áttu vit ikki eitt so ríkt mål í dag Tá ið trúbótin kom til Før- oya umleið 1560 komu danskir prestar til Føroya Teir komu inn í kirkjurnar við danska málinum, eins og danska málið seinni kom inn í skúla og á ting. Og soleiðis gekst í fleiri øldu Men tú kanst ikk umálið frá einum fólki uttan at tú drepur tað. Hesin stór! skattur, sum eitur Føroya Kvæði, ið eru í 70-80.00 grindum, er lykilin tl før yska málið. Kvæðini tað at føroyingar sir millum ongantíð hava tosað danskt, men bert føroyskt, hava bjargað okkara máli - Soleiðis hevur ikki verið í Íslandi. Danskt kom aldri inn í kirkjuna, skúlan og á ting, og tað hevur bjargað íslendsku tjóðini, sigur Emil Thomsen, sum hevur fingið stórriddarakrossin av ís- lendska falkinum. Umframt norskan, danskan, svenskan og finskan riddarakross er hann kosin heiðursdoktari av lærda háskúlanum í Lund í 1978 Føroya Kvæði, eisini rópt Corpus Carminum Færo- ensium ella stytt CCF, liggja til skjals í goymslu á kong- liga bókasavninum í Keyp- mannahavn. Tað er avrit av kvæðahandritunum, sum vóru varðveitt í Keypmann- ahavn og Føroyum í 19. øld umframt av kvæðum, sum dr. Jákup Jakobsen savnaði i Føroyum og útvegaði til CCF fyri og um aldamótið. Fyrstu ferð vit frætta um føroyskar kvædauppskriftir er í 1639, tå ið hin kendi danski savnarin og gransk- arin, Ole Worm, fekk nøkur føroysk kvæði sendandi. Hesar uppskriftir eru tíverri ikki til longur, helst fóru tær í stóra eldsbrunanum í Keypmannhavn í 1728, tá ið so mangt annað fór fyri skeytið Kvæðasavningin Okkara kvæðatilfar er fest Tað stendur øllum í boði at ogna sær hetta glæsiliga verk við sera lagaligum gjaldstreytum, so hvert kvædabøkurnar koma út. Fyrstu fimm bindini koma út fyrst í komandi mánaði á blað av kvæðasavnarum og kvædakønum monnum Tað byrjaði umleið 1770, tá ið Jens Christian Svabo, ið livdi frá 1746 til 1824, gjørdi sítt fyrsta savningar- arbeiði. Í árinum 1781-82 ferðaðist Svabo í Føroyum. Hann var sendur út við studningi av kongliga gen- eraltollkamari og kom- merce-kollegium, og enda- málið við ferð hansara var at fáa upplýsingar um við- urskifti her á landi. Á hesi somu ferð fór Svabo undir at skriva kvæði upp. Hugur hansara fyri okkara kvæð- um og teirra virði vaknaði og úr ymsum plássum fekk hann uppskrivað 52 kvæði. Komin til Danmarkar aftur frættir krónprinsurin um hesi merkiligu kvæði og hann biður tí Svabo um eina avskrift av teimum. So var og krónprinsurin gav kong- liga bókasavninum hesi trý snotuligu kvæðabindini, ið Svabo skrivaði, og har eru tey dagin í dag. Alla 19. øld hildu ymiskir kvæðasavnarar fram og kvæðauppskriftirnar, sum í mongum fórum eru í fleiri frábrigdum, eru úr ymsum bygdum. Tað er fyrst og fremst Føroyavininum, Svend Grundtvig, ið livdi frá 1834-83, fyri at takka, at øll nøgdin av okkara kvædum og tåttum nú er samlað, av- skrivad og skipad. Hann skipaði fyri ti visindaliga savningararbeiðinum frá 1872 og so leingi hann livdi. Við serstókum hugi og å- grýtni strevaðist hann fyri okkara kvæðum og okkara máli, og hann vildi ikki bert, at kvæðini skuldu vera ein deyður - um enn kostiligur - dýrgripur, ið varð goymd- ur í eini békagoymlsu, men hann vildi hava tey út aftur sum almannaogn hjá tí fólki, ið hevði goymt tey øld eftir øld. Eitt verk sum av viðgitnum donskum vit- skapsmonnum er sagt um, at tað „er en Skat, en stor og ærværdig Skat, som sø- ger sin Lige,” - „et monu- mentalt Værk af varig Be- tydning for Videnskaben om Fædrelandets og hele Nordens Oldsagn, Sprog, Litteratur og Historie”. Vit kunnu bara imynda okkum, hvussu torfør og drúgv — uppgåvan hjá Grundtvig hevur verið at fáa fatur á hvgrjum einstókum kvæði. Tað fyrsta, ið ráddi um var at fáa fatur á øllum Nr. 202 — 24. OKTOBER 199: | Bókagarður undir stórtókið tiltak: Nr. 202 — 24. OKTOBER 1998 tíðindablaði Føroya Kvæði út til Føroya fólk Í hesum døgum verða fyrstu fm fingna útgávan, talan er um, verðu: tjóðarvirðum kunnu fáa gag» i» - Eg biðið til Gud á hvør ju ) kvæðini út, sigur Emil Thorn kvæðauppskriftunum. Leit- að mátti tí verða í bóka- søvnum í Keypmannahavn og í Føroyum råddi um at finna alt tað, ið skrivað var. Alt tilfarið mátti so hand- farast og skrivast umaftur við stavseting Hammers- haimb; kvæðini vóru jú skrivað eftir úttaluni og tíð- um vóru tey nærum óles- andi. Tær ymsu uppskrift- irnar av sama kvæði vóru mettar saman, og vóru tvær uppskriftir ógvuliga ólíkar, vórðu báðar skrivaðar í heild síni, men um bert ein- stk ørindi viku frá, vórðu hesi ørindi sett hjá høvuds- uppskriftini. Í 1876 var arbeiðið liðugt og úrslitið var eitt hand- skrivað verk í 15 kvart- bindum ella 7300 síður og heitið varð Føroya Kvæði. Hetta savnið vaks í kom- andi árum við tað at nýggjar uppskriftir komu úr Før- oyum. Meðan arbeiðið fór fram gav V.U. Hammers- haimb Grundtvig ráð og vegleiðing. Svágurin, skjal- avgrðurin Jørgen Bloch, ið livdi frå 1839-1910, gjørdi tað skrivliga arbeiðið, sum hann endaði í 1905. Dr. Jakobsen hevði savn- að hópin av kvæðaupp- Er skriftum og hesi kvædi komu at standa í 16. bindi, sum var liðugt í 1889. Hetta sama árið, seks ár eftir deyða Grundtvigs, vórðu Føroya Kvæði og orðabók- in, sum Grundtvig og Bloch gjørdu, givin kongliga bók- asavninum í Keypmanna- havn í ogn og varðveitslu Tá fyrstani var arbeiðið at kalla liðugt. Bloch hevåi tá arbeitt einsamallur í seks ár, honum kunnu vit eisini takka, at 16. bind og tey tvey eykabindini av Føroya Kvædi komu afturat. Kunnleikakelda Føroya Kvæði kom út á prenti í Keypmannahavn í seks bindum tíðarskeiðið 1944-72. Chr. Matras byrj- aði útgávuvirksemið í 1941, greiddi tvey bind til prent- ingar og eftir heimsbardag- an kom Napoleon Djurhuus eisini upp í arbeiðið. Í felag gjørdu teir tey næstu tvey bindini greið til útgávu. Síðstu bindini greiddi N. Djurhuus til prentingar. Við loyvi frá Universi- tets-Jubilæets Danske Sam- fund, sum læt prenta Føroya Kvæði undir seinna heims- bardaga og seinni, heldur útgávan hjá Bókagarði seg ode til tann prentada tekstin, sum kom út tå. Kvæðasavnið CCF stavar frá eldri sum yngri tíð. Tey elstu kvæðini hava uppruna heilt aftur í midøld. Vit vita einki um tey eldru kvæða- skeldini, men við at kanna kvæðatekstirnar kunnu vit fáa eina hóming av lívi teirra og hugsan. Alt, sum kann geva okkum kunnleika um fortíð okkara fólks, hev- ur størsta áhuga hjá ment- aðari tjóð, ið vil kennast við sjálvan seg og egna sam- leika sín. Okkara kvæði eru keldur til kunnleika um føroyska tungu í skaldskaparmáli langt aftur í tíðina. Gjøgn- um hetta mál fáa vit hug- mynd av fedranna huga- heimi, lyndi og kenslum. Her kemur fram í ljós fólks- ins andliga lív í gleði og sorg og áskoðan um kær- leika og hatur, trúskap og trúloysi, svik og níðings- verk. Men her fáa vit eisini at vita um treysti og mann- démsbrøgd, reystleika og dirvi. Um åtgåvuna Allur kvædateksturin i Før- oya Kvæði hjá Bókagarði er endurprentaður óbroyttur úr tí prentaða CCF. Frá- merki við torlisin og ivasom orð úr handskrivaðum teksti eru ikki tíkin við. Hildið verður, at tað er partur av framtíðar gransking at kanna frumhandritini og gjøtla um, hvat ið møguliga kann verða býtt um og ræt- tað. Endamálið við hesi út- gávuni er ikki vísindaligt, men at Føroya Kvæði kunnu koma út sum fólka- ogn - júst sum Svend Grundtvig ætlaði og legði so stóran dent á fyri góðari øld síðani. Í nýggju útgávuni, sum er ávegis, hevur Dánjal Nicla- sen, sáli, ið var lærari og sålarfrødingur, skrivað søg- uligan inngang um føroyska kvædayrking. Hetta er sera forkunnugur lesnadur og hagar ber til at leita sær upp- lysingar um ymiskt. Dånjal Niclasen nemur vid yrking- arhåttin og hvadan hann stavar. Serligu fyribrigdini f kvædaskaldskapi sum ør- indislag, rim og stavrim, nidurlag, uppafturtøka, reyp og kenningar verda um- rødd. Hann skrivar eisini um fyrstu føroysku kvæda- uppskriftirnar, um dansin og uppruna hansara, um tóna- lag, og loksins um kvæða- ;v 40 bindum av Føroya Kvæði prentað. Henda stór- cin fólkaútgáva, sum øll, ið hava áhuga fyri okkara øld:. at hann loyvir mær at liva so leingi, at eg fái útgávur. Framman fyri kvæðini standa urtøk úr manna- gongdini, sum Dånjal Nicl- asen hevur gjørt, so tann, ið lesur ella lærir seg kvæðið, kann fáa eitt yvirlit yvir inn- ihaldið. Aftan fyri hvert kvæðið er somuleiðis til- skilað, hvaðan tað er fingið. Ein høvudsbroyting í hesi nýggju útgávuni er, at kvæðini eru greinað sundur í sjey bólkar eftir innihaldi: 1) kappakvæði, 2) halgi- kvæði 3) náttúrukvæði, 4) riddarakæði, 5) sannsøgu- kvædi, 6) skemtikvædi og 7) tættir. Sidan aldaskiftid hava menn fingist vid kvæda- savning og kvæðaútgávu, eisini eru nyggj kvædi yrkt, men tey koma ikki við í hesa útgávuna. Kvæðini verða prentað í 40 bindum, ið verða evnað til sum vekur skreytbind. Innanvert kápuna er lívdar- blað, gjørt eftir målningi av føroyskum dansi í royk- stovu, sum Emil Krause gjørdi í 1905. Tað er ogn hjá Tj6dsøguliga Fornminn- issavninum á Frederiksberg Slot í Hillergd. Ætlanin er, at fimm bind skulu koma út í senn, og Miðskeiðis í åttatiårunum setti Bókagarður seg í samband við kunoyingin Dánjal Niclasen (1914- 91), fyrrverandi lærara og sálarfróðing í Keyp- mannahavn við tí í hyggju at geva Føroya Kvæði út sum heildar- og fólkaút- gávu. Dánjal var tá farin úr starvi sínum fyri aldur í 1984. Hann hevði stóran áhuga fyri skaldskapi av mannamunni, var kvæða- kønur maður og hevði fyrr latið úr hondum tilfar um føroysk kvæði, sum hann hevði kannað. Hetta kvæðatilfarið er prentað í Utiseta, årbøkur Føroy- ingafelags í Keypmanna- Dánjal Niclasen Dánjal heyði verið á há- skúlaskeiðum í Fgroyum og Danmørk, áðrenn hann fór á Jonstrup Statssemi- narium, haðan hann tók prógy í 1941. Í 1943 tók hann studentsprógy við Ahms Kursus, og í 1951 fekk hann prógv sum sál- arfrødingur frá lærda há- skúlanum í Keypmanna- havn. Lærarastarv heyði hann i Keypmannahavn árini 1943-63. Í meira enn 20 ár starvadist hann sum skúlapsykologur, til hann fór úr starvi sum 70 ára gamal. Eftir at Dánjal var farin úr starvi, fekst hann nógv við skrivligt virksemi á | havn í 1946-49. føroyskum, herímillum kostar hvørt 180 krónur. Væntandi koma tey út fyrst í november. Men fólk kun- nu longu nú, tá ið bílegg- ingarseðilin kemur í hvort hús í Føroyum skriva seg til útgávuna. Heimildir Faldari frá útgávuna. Forord i Føroya Kvæði eftir Tummas Lenvig. Inngangur í Føroya Kvæði eftir Dánjal Niclasen. Upprit um Dánjal Niclasen eftir Anfinn Niclasen Fyrilestur eftir Jákup Dahl við heitinum Jens Christian Svabo, Varðin 1969, fyrstu ferð prentaður í Tingakrossi nr. 9, 1909 Úr békmentasøgu okkara eftir M.A. Jacobsen, 1921 Bókagarði = um Tummas Lenvig hevur verið álitismaður í útgávuarbeiðinum og hevur skrivað fororðini til kvæðaútgávuna týðingar. Tá ið Bókagarð- ur setti seg í samband við hann, sýndi hann málinum um kvæðaútgávuna stóran áhuga og beyð sær til at veita ráð og annan stuðul. Hann skrivaði langan inn- gang til útgávuna, har sagt er frá um kvæðayrking, rím, nidurløg og serlig eyðkenni í ørindislagi. Hann hevur eisini skrivað um dansin, kvødingina og um kvædaløgini. Harum- framt er eisini greitt frå kvæðasavningini, kvæða- útgávunum og frá teimum monnum, ið gjørdu sítt til, at kvæðini eru varðveitt. Úr fororðum i Føroya Kvæði eftir Tummas Lenvig % 2 £ AR ða SNG, % SSK NN NG AG NK NG RIDE ENG KY á LG * ANN >